Кіріспе
Ольмек мәдениетінің мүсіндері – Мезоамериканың қалыптасу дәуіріндегі тұрғындар жасаған архетиптік мүсіндер. Бұл мүсіндердің бәрі Ольмектердің орталық аймағында жасалмаған, бірақ оларда Ольмек мәдениетінің ерекше белгілері мен мотивтері кездеседі. Ольмектердің өз ошақтарынан тыс жерлердегі ықпалының шегі әлі толық анықталмаған, алайда Ольмек мотивтері бар қалыптасу дәуірінің мүсіндері б.з.б. 1000-500 жылдар аралығында Мезоамериканың ішінде кеңінен таралған, бұл стиль және тақырып тұрақтылығын көрсетеді. Мүсіндер көбінесе тұрмыстық қоқыстарда, ежелгі құрылыстардың ішінде және Ольмек орталығынан тыс жерлердегі қабірлерде табылады. Дегенмен, көптеген Ольмек стиліндегі мүсіндер, әсіресе Лас-Бокас немесе Хочипала стилі деп аталатындар, қарақшылардың қолына тигендіктен, олардың тарихы белгісіз. Көпшілік мүсіндердің дизайны қарапайым, көбінесе жалаңаш немесе минималды киіммен, жергілікті терракотадан жасалған. Осы табылғандардың көп бөлігі – бас, қол, дене немесе аяқ сияқты жартылай бөліктер ғана. Эль-Манатидің сулы жерінен табылған ағаштан жасалған бюсттерге сүйенсек, мүсіндер ағаштан да ойылған болуы мүмкін, бірақ егер солай болса, олардың бірі де сақталмаған. Көпшілікке жақсы таныс және берік сақталған мүсіндер – жаде, серпентин, жасыл тас, базальт және басқа да минералдар мен тастардан шеберлікпен ойылған мүсіндер.
Olmec figurines are archetypical figurines produced by the Formative Period inhabitants of Mesoamerica. While not all of these figurines were produced in the Olmec heartland, they bear the hallmarks and motifs of Olmec culture. While the extent of Olmec control over the areas beyond their heartland is not yet known, Formative Period figurines with Olmec motifs were widespread in the centuries from 1000 to 500 BC, showing a consistency of style and subject throughout nearly all of Mesoamerica. These figurines are usually found in household refuse, ancient construction fill, and, outside the Olmec heartland, graves. However, many Olmec style figurines, particularly those labelled as Las Bocas or Xochipala style, were recovered by looters and are therefore without provenance. The vast majority of figurines are simple in design, often nude or with a minimum of clothing, and made of local terracotta. Most of these recoveries are mere fragments: a head, arm, torso, or a leg. It is thought, based on wooden busts recovered from the water logged El Manati site, that figurines were also carved from wood, but, if so, none have survived. More durable and better known by the general public are those figurines carved, usually with a degree of skill, from jade, serpentine, greenstone, basalt, and other minerals and stones.
Сәби бетіндегі мүсіндер
"Баланың бет-әлпеті" мүсіні – ольмек мәдениетінің ерекше белгісі, ол ольмектердің ықпалына тап болған ескерткіштерде жиі кездеседі. Дегенмен, олар негізінен ерте ольмек кезеңімен шектеліп, мысалы, Ла Вентада сирек табылады. Бұл керамикалық мүсіндерді тоқпақ денесі, нәрестеге тән жауырынды беті, төмен қараған ауызы және жұқа тірік көздері арқылы оңай тануға болады. Басы груша тәрізді, бұл жасанды бас сүйегінің деформациясынан туындаған болуы мүмкін. Олар көбінесе ольмектердің алып бастарына ұқсас, тығыз кигізілген бас киімдерін тағады. "Баланың бет-әлпеті" мүсіндері әдетте жалаңаш, бірақ жыныс мүшелері бейнеленбеген. Денелері беттеріндегідей егжей-тегжейлі бейнеленбейді. "Қуыс сәбилер" деп те аталатын бұл мүсіндер көбінесе биікке орнатылып, ақ немесе қаймақ түсті жылтыр жабынмен жабылады. Олар археологиялық тұрғыдан сирек кездеседі. Археолог Джеффри Бломстер "баланың бет-әлпеті" мүсіндерін бірнеше ерекшеліктеріне сүйене отырып, екі топқа бөледі. Көптеген айырмашылықтардың ішінде, 1-топ мүсіндері Перс шығанағы аймағындағы ольмек өнер туындыларының ерекшеліктерін жақын көрсетеді. 2-топ мүсіндері 1-топқа қарағанда жіңішкелеу, жауырынды беті мен денесі етті емес, сондай-ақ денелері басқа қарағанда үлкен. "Баланың бет-әлпеті" мүсіндерінің көп саны ольмек мәдениетінде олардың ерекше рөл атқарғанын көрсетеді. Бірақ олар нені бейнелейтіні әлі белгісіз. Майкл Коу былай дейді: "Ольмек иконографиясындағы ең үлкен сыр – бұл үлкен, қуыс, ақ керамикалық "сәбилердің" мәні мен табиғаты".
Ұзын бойлы адам
Тағы бір кең таралған мүсіндер стилі - қатаң, жасалма позада тұрған мүсіндер. Олардың жұқа дене мүшелері, созылған, қалың шашы жоқ, жалпақ бастары, бадам пішіндес көздері және төмен қараған ауыздарымен ерекшеленеді. Мүсіндердің аяқтары көбінесе екіге бөлініп, түзу немесе кейде бүгілген болады. Егер бейнеленсе, батырлар мен саусақтар көбінесе сызықтармен көрсетіледі. Созылған, жалпақ бастар сол дәуірдегі Тлатилко жерлеулерінде немесе кейінгі кезеңдегі майялардың арасында кездесетін жасанды бас сүйегі деформациялау тәжірибесін көрсетеді деген теория бар. Дегенмен, Ольмектердің орталық аймағында осы тәжірибеге тікелей дәлелдер табылған жоқ. Құлақтарында құлаққаптар немесе басқа да әшекейлер үшін кішкентай тесіктер кездеседі. Сондықтан, бұл мүсіндердің бір кезде құлаққаптар және тіпті тез тозатын материалдардан жасалған киімдері болған болуы мүмкін. Бұл мүсіндер әртүрлі ритуалдық шаралар үшін бірнеше киім жиынтығына ие болған деген болжам бар. Ричард Диль айтқандай, "Колумбияға дейінгі Барби Кені". Бұл мүсіндер әдетте жадеден жасалған және 1 футтан (0 метрден) төмен биіктікте болады. Тағы бір мысал үшін осы Commons суретін қараңыз.
Ла Вентада 4 адам
Ла-Вента археологиялық ескертігінде археологтар кейіннен "4-ұсыныс" деп аталатын нәрсені тапты. Бұл мүсіндер ритуалдық түрде терең, тар шұңқырға жерленген және үстіне үш қабатты түрлі-түсті саз жабылыпты. Алғашқы жерлеуден кейін біреу кішкентай шұңқыр қазып, мүсіндердің бас деңгейіне дейін жетіп, қайта толтырыпты. 4-ұсыныс – алты жаде кельтінің алдында жартылай шеңберге орналасқан он алты еркек мүсінден тұрады, бұл, мүмкін, стелалар немесе базальт бағаналарды көрсетеді. Олардың екеуі жадеден, он үш серпентиннен, ал біреуі қызыл граниттен жасалған. Бұл граниттен жасалған мүсін кельтілерге арқасымен бұрылып, қалғандарына қарап тұр. Барлық мүсіндерде ұқсас классикалық ольмек белгілері бар, соның ішінде жалпақ, созылған бас. Оларда сырғаларға арналған кішкентай тесіктер бар, аяқтары сәл иілген және олар әшекейленбеген – егер мүсіндер құдайлар немесе қасиетті жандар болса, бұл әдеттен тыс, бірақ оның орнына қызыл бояумен (циннабар) жабылған. Түрлі түсіндірулер бар. Мүмкін, бұл құрылым қандай да бір кеңесті білдіреді – қалған он бес мүсін қызыл граниттен жасалған мүсінді тыңдап тұрғандай көрінеді, ал кельтілер фонды құрайды. Ла-Вентада табылған ең әсерлі ұсыныстардың бірі – 4-ұсыныстағы кельтілер салтанатты бас киімімен "ұшып бара жатқан" адамды және жүгері құдайын бейнелейді. Бұл жерде анық символдық байланыс бар сияқты, бірақ ол ольмектердің қарапайым жазу жүйесімен байланысты ма, жоқ па, белгісіз. Қызыл граниттен жасалған мүсіннің оң жағында үш мүсін тізбектей өтіп бара жатқандай көрінеді. Тағы бір зерттеуші граниттен жасалған мүсін – жаңа кіріп келген адам (бастауыш) деп санайды. Атауынан көрінетіндей, 4-ұсыныс Ла-Вентада табылған көптеген ритуалдық ұсыныстардың бірі, соның ішінде төрт алып ұсыныс және төрт мозаика. Мұндай туындыларды неге жерлегенін әлі де көп болжамдар жасауға болады.
"Were-jaguar" мотиві
Ольмек өнерінде "жағуар адам" бейнесі жиі кездеседі, ең кішкентай жадеден бастап, ең үлкен базальт мүсіндеріне дейін. Бұл мотив кельттерде, құрбандық балталарында, маскаларда және "ұзын бойлы адам" мүсіндерінде кездеседі. "Композиттік антропоморф" немесе "жаңбыр баласы" деп те аталатын "жағуар адамның" денесі көрсетілген жағдайда, нәресте немесе бала сияқты болады. Оның көздері бадам пішіндес немесе кейде тік сызықты. Оның мұрны адам мұрнындай. Оның аузы төмен қарай қисайған және дауыл кезіндегідей ашық болады. Жоғарғы ерні сыртқа қарай иілген, көбінесе тіссіз иегі көрінеді. Ольмектердің "жағуар адаммен" байланысты мотивтеріне бастың немесе бас киімінің ортасындағы тік жарық, басқа байлау және көлденең сызықтар жатады. Көптеген "жағуар адам" мүсіндері ересек адам ұстап тұрған жағуар баласын бейнелейді.
Трансформация көрсеткіштері
Ольмектердің көптеген мүсіндері адам мен жануар белгілерін біріктіреді. Мұндай белгілерді көрсететін мүсіндерді әдетте "түрлену мүсіндері" деп атайды, бірақ кейбір зерттеушілер олардың жануар маскалары немесе жануарлардың киімдерін киген адамдарды бейнелейтінін алға тартады, ал басқалары олардың шамандарды көрсететінін айтады. Бұл түрлену мүсіні жарықанат сияқты белгілерді көрсетеді. Дегенмен, ең көп кездесетіні – яғуар түрлену мүсіні (Commons суретін қараңыз), ол адамға ұқсас мүсіндерден бастап, толығымен яғуарға ұқсас мүсіндерге дейін әртүрлі стильдерді қамтиды, ал кейбіреулерінде нысан түрлену сатысында көрінеді.
Табиғи мүсіндер
Көптеген стильдес мүсіндерге қарамастан, ольмек кезеңінің шеберлері мен суретшілері адамдарды да "өте керемет реалистік техникамен" натуралистік түрде бейнелеген. Осы мақаланың бас суретінде бірнеше кішкентай натуралистік мүсіндер көрсетілген.
Қалыңдықтағы немесе ұрық түріндегі мүсіндер
Ольмектердің тағы бір кең таралған мүсін түрінде жұқа денелі, үлкен сопақ бас, кішкентай мұрын және артқа шегінген иегі бар мүсіндер кездеседі. Мигель Коваррубиас сияқты кейбір зерттеушілер осы мүсіндерді "ергежейгіштер" деп сипаттайды. Көптеген басқалар, Коваррубиас та оның ішінде, "туылмаған баланың позына ұқсас" белгілерді көреді. 1999 жылғы мақалада Каролин Тейт және Гордон Бендерски бас пен дене арақатынасын талдап, бұл мүсіндердің ұрықтардың шынайы бейнесі екендігіне тоқталып, нәрестелерді өлтіру және құрбан ету мүмкіндігін талқылады.