Авторлық құқықтың тарихы мен дамуы

Кіріспе

Авторлық құқықтың тарихы кітап басып шығарушыларға берілген ертедегі артықшылықтар мен монополиялармен басталады. 1710 жылғы Ұлыбританияның Анна заңы, толық атауы – «Білімді ынталандыру туралы акт, онда көрсетілген мерзім ішінде басылған кітаптардың авторлық құқығын авторларға немесе мұндай кітаптарды сатып алушыларға беру арқылы», – авторлық құқық туралы алғашқы заң болды. Бастапқыда авторлық құқық заңы тек кітаптарды көшіруге ғана қатысты. Уақыт өте келе аудармалар және туынды жұмыстар сияқты басқа да пайдалану түрлері авторлық құқық нысанына енгізілді, ал қазір авторлық құқық карталар, қойылымдар, суреттер, фотосуреттер, дыбыс жазбалары, кинофильмдер және компьютерлік бағдарламалар сияқты кең ауқымды жұмыстарды қамтиды. Бүгінде ұлттық авторлық құқық заңдары Берн конвенциясы және Еуропалық авторлық құқық директивалары сияқты халықаралық және аймақтық келісімдер арқылы белгілі бір деңгейде стандартизацияланды. Елдердің авторлық құқық заңдарында дәйектестік болғанымен, әр юрисдикцияның авторлық құқыққа қатысты жеке және ерекше заңдары мен ережелері бар. Кейбір юрисдикциялар авторлардың рухани құқықтарын да мойындайды, мысалы, жұмыстың авторы ретінде көрсетілу құқығы. Авторлық құқық – бұл түпнұсқа жұмыстың авторына немесе жасаушысына берілген, жұмысты көшіру, тарату және өңдеу құқығын қоса алғандағы, ерекше құқықтар. Авторлық құқық идеяларды қорғамайды, тек олардың айқындалуын немесе жасалуын ғана қорғайды. Көптеген юрисдикцияларда авторлық құқық жұмыс жасалған кезде туындайды және оны тіркеу міндетті емес. Авторлық құқық иелері белгілі бір мерзім ішінде жұмысты көшіру және басқаша пайдалануды бақылауға заңмен берілген айрықша құқыққа ие, одан кейін жұмыс қоғамдық доменге өтеді. Әділ пайдалану сияқты авторлық құқықтың шектеулері мен ерекшеліктеріне жататын пайдалану түрлері авторлық құқық иесінің рұқсатын қажет етпейді. Барлық басқа пайдалану түрлеріне рұқсат қажет, ал авторлық құқық иелері өздерінің айрықша құқықтарын лицензиялауға немесе басқаларға толығымен беруге немесе тапсыруға құқылы.

Жалпы құқық авторлық құқығы

Баспаға басылған идеяларға меншік құқығы болуы мүмкін бе деген тартыс болды. Лондондық кітап сатушылар және мәңгілік авторлық құқықты қолдаушылар, егер ол болмаса, ғылыми еңбектер тоқтауы мүмкін екенін, ал авторлар өз мүлік құқығын ұрпақтарына қалдыра алмаса, құндылығын сақтайтын туындыларды жасауға ынталанбауы мүмкін екенін айтты. Мәңгілік авторлық құқыққа қарсылар бұл монополияға тең екенін, кітаптардың бағасын қымбаттатып, оларды қолжетімсіз ететінін және Ағартушылықтың таралуына кедергі келтіретінін мәлімдеді. Лондондық кітап сатушылар авторлардың құқықтарын пайдаланып, кітап саудасын бақылаудағы ашкөздігі мен жеке мүдделерін жасырғаны үшін сынға ұшырады. 1774 жылы «Дональдсонға қарсы Беккет» ісі Лордтар палатасына жеткенде, Лорд Камден жалпы құқық авторлық құқығын қабылдамауға шақырды, Лордтарды ескертіп, егер олар жалпы құқық авторлық құқығына, яғни мәңгілік авторлық құқыққа дауыс берсе, «біздің барлық біліміміз заманның Тонсон және Линтоттарының қолында қалады» деді. Сонымен қатар, кітап сатушылар кітаптарға қалаған бағасын қоя алады, «сонда халық олардың құлына айналады, өйткені олардың өздері жинақтаған жазушылардың құлындай». Ол «білім мен ғылымды мұндай торы бар тізбектермен шектеуге болмайды» деп мәлімдеді. Лордтар палатасының шешімінде авторлық құқықтар мен міндеттерді заңмен анықтайтыны белгіленді. Дегенмен, Анн заңымен алмастырылмас бұрын Лордтар палатасы жалпы құқық авторлық құқығының бар екенін растады ма деген дау әлі де бар. Лордтар дәстүрлі түрде кітап сатушылардың монополиясына қарсы болды және кітап сатушылар тарапынан қолдау көрсетілген жалпы құқық авторлық құқығының доктринасы олардың мәңгілік авторлық құқықты қолдау үшін қалай пайдаланылғанын білді. Лордтар мәңгілік авторлық құқыққа қарсы шешім қабылдады және авторлық құқық мерзімінің (еңбек авторлық құқықта қанша уақыт сақталады) заңға сәйкес аяқталуын растап, қоғамдық доменді де растады. «Дональдсонға қарсы Беккет» ісі бойынша сот шешімі Ұлыбританияда алғаш рет жарияланған көптеген еңбектер мен кітаптардың қоғамдық доменде екенін растады, өйткені заңмен белгіленген авторлық құқық мерзімі аяқталды немесе олар 1710 жылы Анн заңы қабылданғанға дейін жарияланды. Бұл Шекспир, Милтон және Чосердің еңбектерін арзан бағамен қайта басып шығаруға мүмкіндік берді, бұл еңбектер қазір классика саналады. Кітаптардағы қоғамдық доменнің кеңеюі Лондон кітап сатушыларының үстемдігін жойды және бәсекелестікке жол ашты, Лондон кітап сатушылары мен баспагерлерінің саны 1772 жылдан 1802 жылға дейін 111-ден 308-ге дейін үш есеге өсті. Ақырында авторлар өздерінің шығармаларына қатысты бұрыннан бар жалпы құқық авторлық құқығына ие болды, бірақ Анн заңымен парламент автордың мүддесі мен жалпы қоғамдық игілік арасындағы тепе-теңдікті сақтау үшін осы құқықтарды шектеді. Паттерсон мен Ливингстонның айтуынша, авторлық құқықтың мәні туралы түсініспеушілік содан бері сақталған. Авторлық құқық автордың табиғи құқығы ретінде де, заңмен шектеулі монополия ретінде де қарастырыла бастады. Бір теория бойынша авторлық құқық шығарма жасалған кезде ғана туындайды, ал екіншісі авторлық құқық туралы заңға байланысты. 1906 жылдың тамызында британдық парламент қабылдаған «Музыка авторлық құқығы туралы заң», 1906 жылғы Т. П. О'Коннор заң жобасы ретінде белгілі болды. Бұл заңға 20 ғасырдың басында партитуралық музыканың пираттық дағдарысы кезінде пираттықтан кедейлікте қайтыс болған көптеген танымал музыка авторлары қосылды. Ондай топтар музыканы толық бағаға сатып алып, көшіріп, қайта сататын, көбінесе түпнұсқа бағасының жартысына сататын.

A debate raged on whether printed ideas could be owned and London booksellers and other supporters of perpetual copyright argued that without it scholarship would cease to exist and that authors would have no incentive to continue creating works of enduring value if they could not bequeath the property rights to their descendants. Opponents of perpetual copyright argued that it amounted to a monopoly, which inflated the price of books, making them less affordable and therefore prevented the spread of the Enlightenment. London booksellers were attacked for using rights of authors to mask their greed and self interest in controlling the book trade. When Donaldson v Beckett reached the House of Lords in 1774, Lord Camden was most strident in his rejection of common law copyright, warning the Lords that, should they vote in favour of common law copyright, effectively a perpetual copyright, "all our learning will be locked up in the hands of the Tonsons and the Lintots of the age". Moreover, he warned, booksellers would then set upon books whatever price they pleased "till the public became as much their slaves, as their own hackney compilers are". He declared that "Knowledge and science are not things to be bound in such cobweb chains." In its ruling the House of Lords established that the rights and responsibilities in copyright were determined by legislation. There is however still disagreement over whether the House of Lords affirmed the existence of common law copyright before it was superseded by the Statute of Anne. The Lords had traditionally been hostile to the booksellers' monopoly and were aware of how the doctrine of common law copyright, promoted by the booksellers, was used to support their case for a perpetual copyright. The Lords clearly decided against perpetual copyright and, by confirming that the copyright term (the length of time that a work is in copyright) did expire according to statute, the Lords also affirmed the public domain. The ruling in Donaldson v Beckett confirmed that a large number of works and books first published in Britain were in the public domain, either because the copyright term granted by statute had expired or because they were first published before the Statute of Anne was enacted in 1710. This opened the market for cheap reprints of works by Shakespeare, Milton and Chaucer, works now considered classics. The expansion of the public domain in books broke the dominance of the London booksellers and allowed for competition, with the number of London booksellers and publishers rising nearly threefold, from 111 to 308, between 1772 and 1802. Eventually an understanding was established whereby authors had a pre existing common law copyright over their work, but that with the Statute of Anne parliament had limited these rights in order to strike a more appropriate balance between the interests of the author and the wider social good. According to Patterson and Livingston, confusion about the nature of copyright has remained ever since. Copyright has come to be viewed both as a natural law right of the author and as the statutory grant of a limited monopoly. One theory holds that copyright is created simply by the creation of a work, the other that it is owed to a copyright statute. In August 1906 The Copyright Law for Music Act 1906, known as the T. P. O'Connor Bill was added to copyright law when it was passed by the British Parliament, following many of the popular music writers at the time dying in poverty due to extensive piracy by gangs during the piracy crisis of sheet music in the early 20th century. The gangs would buy a copy of the music at full price, copy it, and resell it, often at half the price from the original.

Францияның авторлық құқықтың алғашқы кезеңдері

Революцияға дейінгі Францияда барлық кітаптар ресми цензурадан өтуі керек еді, ал авторлар мен баспагерлер кітапты жариялау үшін патшалық артықшылық алуға тиіс болды. Патшалық артықшылықтар ерекше болды және әдетте алты жылға берілетін, оны жаңарту мүмкіндігі бар еді. Уақыт өте келе, патшалық артықшылық иесінің оны шексіз жаңартуға құқығы бар екендігі белгілі болды. 1761 жылы Корольдік кеңес автордың баспагерінен гөрі автордың мұрагерлеріне патшалық артықшылық берді, бұл Британиядағы кітап сатушылардың даулары кезінде болған әдеби мүлік табиғаты туралы ұлттық пікірталасқа себеп болды. 1777 жылы патшалық жарлықтар сериясы патшалық артықшылықтарды реформалады. Артықшылық мерзімі 10 жыл немесе автордың өмірінің ұзақтығы аралығында белгіленді. Егер автор артықшылық алса және оны өткізбесе немесе сатпаса, ол кітаптың көшірмелерін өзі басып шығарып, сата алатын болды және артықшылықты мұрагерлеріне бере алатын, олар мәңгілікке айрықша құқыққа ие болатын. Егер артықшылық баспагерге сатылса, айрықша құқық тек белгіленген мерзімге ғана қолданылатын. Патшалық жарлықтар артықшылықтарды жаңартуға тыйым салды және мерзімі өткен соң кез келген адам шығарманың көшірмелерін басып шығаруға немесе сатуға "қарапайым рұқсат" ала алатын болды. Осылайша, мерзімі өткен кітаптардың авторлық құқығы жоқ екені ресми түрде мойындалды. Континенттік конгресс шешіміне дейін 1783 жылы үш штат авторлық құқық туралы заңдарды қабылдады, ал кейінгі үш жылда Делавэрден басқа барлық штаттар авторлық құқық туралы заң қабылдады. Жеті штат Анн заңына және Континенттік конгресс шешіміне сәйкес он төрт жылдық екі мерзімді қарастырды. Қалған бес штат авторлық құқықты он төрт, жиырма және жиырма бір жылға бір мерзімге берді, жаңарту құқығы болмады. 1787 жылы Филадельфиядағы конвенцияда Вирджиниядан Джеймс Мэдисон және Оңтүстік Каролинадан Чарльз Котесворт Пинкни Конгреске шектеулі мерзімге авторлық құқық беруге мүмкіндік беретін ұсыныстар енгізді. Бұл ұсыныстар АҚШ Конституциясының Авторлық құқық ережесінің бастауы болды, ол ғылым мен пайдалы өнерді дамыту мақсатында шектеулі мерзімге авторлық құқық пен патенттер беруге рұқсат береді. Алғашқы федералды авторлық құқық заңы 1790 жылғы Авторлық құқық заңы болды. Ол авторлық құқықты "оны тіркеген сәттен бастап" 14 жылға берді, егер автор бірінші мерзімнің соңына дейін тірі болса, оны тағы 14 жылға жаңартуға құқығы бар еді. Бұл заң тек кітаптарды ғана емес, карталар мен схемаларды да қамтыды. Тек АҚШ-та басылған және азаматтар жасаған шығармалар ғана жарамды болды. Карталар мен схемалар туралы ережеден басқа, 1790 жылғы Авторлық құқық заңы Анн заңынан сөзбе-сөз көшірілген. Тағы бір маңызды ерекшелік – ұлттық авторлық құқық заңнамасының ең төменгі стандарттарын белгілеу, онда әрбір мүше мемлекет өздерінің ұлттық заңдарында болуы тиіс белгілі бір негізгі ережелерге келіседі. Мүше мемлекеттер авторлық құқық иелеріне берілетін қорғау деңгейін қаласа арттыра алады. Ең маңызды ережелердің бірі – авторлық құқықтың мерзімі автордың өміріне 50 жыл қосылған болуы керек еді. Берн конвенциясымен белгіленген тағы бір маңызды ереже – авторлық құқық шығарманың жасалуымен туындайды және мемлекеттік тіркеу жүйесі сияқты формальдылықтарға байланысты емес (5-баптың 2-тармағы). Кейбір елдер авторлық құқықты тіркеуді талап еткен, ал Ұлыбритания 1911 жылғы Авторлық құқық заңымен Берн конвенциясын іске асырғанда Stationers' Hall-дағы тіркеу жүйесін жоюға мәжбүр болды. Интернет авторлық құқықтың экономикалық негізін күрт әлсіретеді деп саналады. Бұл көзқарастар бағдарламалық қамтамасыз ету, кітаптар, фильмдер және музыканы қоса алғанда, барлық ақпарат түрлері үшін айрықша құқықтардың орнына балама өтемақы жүйелерін қарастыруға әкелуі мүмкін.

In pre revolutionary France all books needed to be approved by official censors and authors and publishers had to obtain a royal privilege before a book could be published. Royal privileges were exclusive and usually granted for six years, with the possibility of renewal. Over time it was established that the owner of a royal privilege has the sole right to obtain a renewal indefinitely. In 1761 the Royal Council awarded a royal privilege to the heirs of an author rather than the author's publisher, sparking a national debate on the nature of literary property similar to that taking place in Britain during the battle of the booksellers. In 1777 a series of royal decrees reformed the royal privileges. The duration of privileges were set at a minimum duration of 10 years or the life of the author, which ever was longer. If the author obtained a privilege and did not transfer or sell it on, he could publish and sell copies of the book himself, and pass the privilege on to his heirs, who enjoyed an exclusive right into perpetuity. If the privilege was sold to a publisher, the exclusive right would only last the specified duration. The royal decrees prohibited the renewal of privileges and once the privilege had expired anyone could obtain a "permission simple" to print or sell copies of the work. Hence the public domain in books whose privilege had expired was expressly recognised. Three states had already enacted copyright statutes in 1783 prior to the Continental Congress resolution, and in the subsequent three years all of the remaining states except Delaware passed a copyright statute. Seven of the States followed the Statute of Anne and the Continental Congress' resolution by providing two fourteen year terms. The five remaining States granted copyright for single terms of fourteen, twenty and twenty one years, with no right of renewal. At the Philadelphia Convention in 1787, both James Madison of Virginia and Charles Cotesworth Pinckney of South Carolina submitted proposals that would allow Congress the power to grant copyright for a limited time. These proposals are the origin of the Copyright Clause in the United States Constitution, which allows the granting of copyright and patents for a limited time to serve a utilitarian function, namely "to promote the progress of science and useful arts". The first federal copyright act was the Copyright Act of 1790. It granted copyright for a term of 14 years "from the time of recording the title thereof" with a right of renewal for another 14 years if the author survived to the end of the first term. The act covered not only books, but also maps and charts. Only works both printed within the United States and created by citizens were eligible. With exception of the provision on maps and charts the Copyright Act of 1790 is copied almost verbatim from the Statute of Anne. Another core feature is the establishment of minimum standards of national copyright legislation in that each member state agrees to certain basic rules which their national laws must contain. Though member states can if they wish increase the amount of protection given to copyright owners. One important minimum rule was that the term of copyright was to be a minimum of the author's lifetime plus 50 years. Another important minimum rule established by the Berne Convention is that copyright arises with the creation of a work and does not depend upon any formality such as a system of public registration (Article 5(2)). At the time some countries did require registration of copyright, and when Britain implemented the Berne Convention in the Copyright Act 1911 it had to abolish its system of registration at Stationers' Hall. have argued that the Internet deeply undermines the economic rationale for copyright in the first place. These perspectives may lead to the consideration of alternative compensation systems in place of exclusive rights for all types of information, including software, books, movies, and music.