Еуроодақтың авторлық құқық қорғаулары

Кіріспе

Еуропалық Одақтың авторлық құқық қорғау шаралары

Еуропалық Одақтың авторлық құқық заңнамасы – Еуропалық Одақ аумағында қолданылатын авторлық құқық заңдары. Авторлық құқық заңнамасы Одақта көбінесе үйлестірілген, бірақ елдер арасында кейбір айырмашылықтар бар. Бұл заңнама ЕО арқылы бірқатар директивалардың күшімен іске асырылды, оларды мүше мемлекеттер өздерінің ұлттық заңдарына енгізуі тиіс. Авторлық құқыққа қатысты негізгі директивалар – Авторлық құқық мерзімі туралы директива, Ақпараттық қоғам туралы директива және Цифрлық бірыңғай нарықта авторлық құқық туралы директива. Одан әрі, Одақта авторлық құқық Еуропалық Одақ немесе оның мүше мемлекеттері қатысушы болып табылатын халықаралық конвенцияларға, мысалы, ТРИПС келісіміне немесе Берн конвенциясына тәуелді.

Тарих

Авторлық құқықтарды Еуропада (және одан тыс аймақтарда) үйлестіру әрекеттері 1886 жылдың 9 қыркүйегінде әдеби және көркем шығармаларды қорғау жөніндегі Берн конвенциясына қол қойылғаннан бастау алады: Еуропалық Одақтың барлық мүше мемлекеттері Берн конвенциясының тараптары болып табылады және оған қосылу алдында оның қағидаларын сақтау міндетті. Еуропалық экономикалық қауымдастығының авторлық құқықтарды үйлестіру бойынша алғашқы маңызды қадамы 1991 жылы Компьютерлік бағдарламалар директивасында бекітілген компьютерлік бағдарламаларды авторлық құқықпен қорғау үшін ортақ стандартты қолдану туралы шешім болды. Автордың қайтыс болғаннан кейін 70 жылдық авторлық құқық қорғау мерзімі 1993 жылы Авторлық құқық мерзімі туралы директива ретінде белгіленді. Авторлық құқық туралы директиваларды іске асыру көптеген басқа тақырыптарға қарағанда қырқырыс тудырды, бұл Ақпараттық қоғам директивасын транслицияламағаны үшін шығарылған алты сот шешімінен көрінеді. Дәстүрлі түрде авторлық құқық заңдары мүше мемлекеттер арасында, әсіресе азаматтық және ортақ құқық жүйелері арасында айқын ерекшеленеді. Авторлық құқық заңдарындағы өзгерістер Дүниежүзілік сауда ұйымына және жалпы жаһандануға қарсы наразылықтармен де байланысты болды.

Құқық көздері

Еуропалық соттың авторлық құқыққа қатысты алғашқы шешімдері ЕО 6-бабының (бұрынғы 7-бап) дискриминацияға жол бермеу туралы ережесіне және 36-баптың ережелеріне сәйкес қабылданды. Бұл бап мүше мемлекеттер арасындағы саудаға өнеркәсіптік және коммерциялық меншікті (авторлық құқықтарды қоса алғанда) қорғау мақсатымен шектеулер енгізуге рұқсат береді. Директивалар шарттардың ішкі нарық ережелеріне, әсіресе ЕО 95-бабына (бұрынғы 100а-бап) сәйкес қабылданды.

Қорғау мерзімі

Авторлардың құқықтары олардың өмір бойы және олардан кейін 70 жылға дейін қорғалады; бұл суретшілердің қайта сату құқықтарын да қамтиды. Фильмдер және басқа да аудиовизуалды туындылар үшін 70 жылдық мерзім, мемлекеттік заңнама бойынша туындының авторы саналса да, саналмаса да, мына тұлғалардың соңғы қайтыс болған күнінен бастап есептеледі: бас режиссер (ол әрқашан аудиовизуалды туындының авторы болып есептеледі), сценарий авторы, диалог авторы және кино немесе аудиовизуалды туынды үшін арнайы жазылған музыканың авторы. Орындаушылардың құқықтары орындаудың таратылуы немесе көрсетілуінен бастап 50 жылға дейін, ал егер орындау осы кезеңде жұртшылыққа жеткізілмеген болса, орындаудың өзінен бастап 50 жылға дейін сақталады. Фонограмма өндірушілердің құқықтары фонограмма жарияланғаннан кейін 50 жылға дейін, егер ол осы кезеңде жарияланбаған болса, жұртшылыққа таратылғаннан кейін 50 жылға дейін, ал егер жұртшылыққа таратылмаған болса, жасалғаннан кейін 50 жылға дейін сақталады. Фильм өндірушілердің құқықтары фильм жұртшылыққа ұсынылғаннан кейін 50 жылға дейін, ал егер ол осы кезеңде жұртшылыққа жеткізілмеген болса, 50 жылға дейін сақталады. Телерадио хабарларын тарату ұйымдарының құқықтары хабардың алғашқы эфирден таратылуынан кейін 50 жылға дейін сақталады. Еуропалық комиссия осы мерзімді 95 жылға дейін ұзартуды ұсынды, және осы ұсынысты ескере отырып, Еуропалық парламент 70 жылға дейін ұзарту туралы заң қабылдады. Егер 1995 жылғы 1 шілдедегі ұлттық заңнама бойынша қорғау мерзімі ұзағырақ болған туынды болса, оның қорғау мерзімі қысқартылмайды. Әйтпесе, осы қорғау шарттары 1995 жылғы 1 шілдеде Еуропалық экономикалық аймаққа мүше мемлекеттерде қорғалған барлық туындыларға қолданылады. Бұл ереже авторлық құқықтың қысқа мерзімде қолданылған елдерде жалпыға ортақ иелікке өткен кейбір туындылардың авторлық құқықтарын қайта жаңартуға мүмкіндік берді. ЕО ақпараттық қоғам туралы директивасы фонограммалардың қорғау мерзімін өзгертті, оны бұрынғыдай жұртшылыққа тарату күнінен емес, жариялану күнінен есептеуді енгізді, бірақ бұрынғы ережелер бойынша жалпыға ортақ иелікке өткен фонограммалардың қорғауын қайта жаңарта алмады. Барлық қорғау мерзімдері олар аяқталатын жылдың 31 желтоқсанына дейін созылады.

The rights of authors are protected within their lifetime and for 70 years after their death; this includes the resale rights of artists. For films and other audiovisual works, the 70 year period applies from the last death among the following people, whether or not they are considered to be authors of the work by the national law of the Member State: the principal director (who is always considered to be an author of the audiovisual work), the author of the screenplay, the author of the dialogue and the composer of music specifically created for use in the cinematographic or audiovisual work. The rights of performers last for 50 years from the distribution or communication of the performance, or for 50 years from the performance itself if it had never been communicated to the public during this period. The rights of phonogram producers last for 50 years after publication of the phonogram, or for 50 years after its communication to the public if it had never been published during that period, or for 50 years after its creation if it had never been communicated to the public. The rights of film producers last for 50 years after the communication of the film to the public, or for 50 years after its creation if it had never been communicated to the public during that period. The rights of broadcasting organisations last for 50 years after the first transmission of a broadcast. The European Commission proposed this be extended to 95 years and following this suggestion the European Parliament passed legislation to increase the term to 70 years. Where a work enjoyed a longer period of protection under national law on 1 July 1995, its period of protection is not shortened. Otherwise, these terms of protection apply to all works which were protected in a Member State of the European Economic Area on 1 July 1995. This provision had the effect of restoring the copyrights in certain works which had entered the public domain in countries with shorter copyright terms. The EU Information Society Directive modified the term of protection of phonograms, calculating from the date of publication instead of from an earlier date of communication to the public, but did not restore the protection of phonograms which had entered the public domain under the former rules. All periods of protection run until 31 December of the year in which they expire.

Қайта сату құқығы

Қайта сату құқығы туралы директива суретшілерге өнер туындыларын қайта сатудан түскен табысқа қатысу құқығын берді. Кейде француз тілінде "droit de suite" деп аталатын бұл құқық – суретшінің жеке құқығы болып табылады және оны тек мұрагерлік арқылы беруге болады. Ол қайта сату бағасының (салықтан кейін) пайызы ретінде есептеледі, яғни қайта сату бағасының 50 000 еуроға дейінгі бөлігі үшін 4-тен 5 пайызға дейін, ал 500 000 еуродан аспайтын бөлігі үшін 0,25 пайызды құрайды. Жалпы авторлық төлем 12 500 еуромен шектеледі, бұл 2 000 000 еуролық қайта сату бағасына баламалы. Мүше мемлекеттер 3000 еуродан төмен сатылымдарды авторлық төлемнен босатуға құқылы. Осы қайта сату құқығына жататын өнер туындылары – "суреттер, коллаждар, картиналар, сызбалар, гравюралар, баспалар, литографиялар, мүсіндер, гобелендер, керамика, шыны бұйымдар және фотосуреттер сияқты графикалық немесе бейнелеу өнері туындылары, егер оларды суретшінің өзі жасаған болса немесе суретшінің тікелей қатысуымен немесе оның өкілеттігімен шектеулі санда көшірмелер жасалған болса".

Шектеулер

Туындыны тарату немесе оны заңды түрде пайдалану нәтижесінде пайда болған уақытша көшірме жасау, қайта өндірудің ерекше құқығына жатпайды. Мүше мемлекеттер Ақпараттық қоғам туралы директиваның 5-бабында қарастырылған басқа шектеулерді енгізе алады немесе 2001 жылдың 22 маусымында күшінде болған шектеулерді сақтай алады. Рұқсат етілген шектеулер:

art. 5.2(a) фотокөшіру немесе осыған ұқсас әдістермен қағазға көшіру, ноталық музыкадан басқа, егер құқық иелеріне сыйақы төленген болса;
art. 5.2(b) жеке және коммерциялық емес мақсатта жасалған көшірмелер, егер құқық иелеріне сыйақы төленсе;
art. 5.2(c) мемлекеттік кітапханалар, білім беру мекемелері немесе мұрағаттарда коммерциялық емес мақсатта көшіру;
art. 5.2(d) хабар тарату тіркелмелерін ресми мұрағаттарда сақтау;
art. 5.2(e) әлеуметтік, коммерциялық емес мекемелерде (мысалы, ауруханалар мен түрмелерде) көшіру, егер құқық иелеріне сыйақы төленсе;
art. 5.3(a) оқыту немесе ғылыми зерттеу мақсатында иллюстрация ретінде пайдалану, егер бұл коммерциялық емес мақсатпен негізделген болса;
art. 5.3(b) мүмкіндігі шектеулі жандарға тікелей қатысты пайдалану, егер бұл мүмкіндігі шектеулі жағдаймен негізделген болса;
art. 5.3(c) баспасөз шолулары мен жаңалықтар;
art. 5.3(d) сын немесе шолу мақсатындағы цитаталар;
art. 5.3(e) қоғамдық қауіпсіздік мақсатында немесе әкімшілік, парламенттік немесе сот ісінде пайдалану;
art. 5.3(f) саяси сөздер мен қоғамдық лекциялардың үзінділерін пайдалану, егер бұл қоғамдық ақпаратпен негізделген болса;
art. 5.3(g) діни немесе ресми мерекелерде пайдалану;
art. 5.3(h) сәулет немесе мүсін сияқты туындыларды пайдалану, егер олар тұрақты түрде қоғамдық орындарда орналасқан болса;
art. 5.3(i) басқа туындыға кездейсоқ ену;
art. 5.3(j) өнер туындыларын қоғамдық көрмеге қою немесе сатуды жарнамалау үшін пайдалану;
art. 5.3(k) карикатура, пародия немесе пастиш;
art. 5.3(l) жабдықты көрсету немесе жөндеу кезінде пайдалану;
art. 5.3(m) қорғалатын туындыны (мысалы, жоспарларды) ғимаратты қайта құру үшін пайдалану;
art. 5.3(n) туындыларды қоғамдық кітапханалар, білім беру мекемелері, мұражайлар немесе мұрағаттардың ішінде көпшілікке тарату. 2001 жылғы 22 маусымнан кейін Ақпараттық қоғам туралы директивада қарастырылған рұқсат етілген шектеулерден басқа жаңа шектеулер күшіне енбеуі мүмкін. Шектеулер Берн конвенциясының үш кезеңді тестімен үйлесімді болуы керек, яғни ерекшеліктер "туындыны немесе басқа да материалды қалыпты пайдаланумен қақтығыс тудырмайтын және құқық иесінің заңды мүдделеріне негізсіз зиян келтірмейтін нақты жағдайларда" болуы тиіс. Алайда, ХҚӨ Авторлық құқықтар мен орындаушылардың және фонограммалар туралы шарттарын әзірлеу кезінде бұл формулировка "Берн конвенциясында рұқсат етілген шектеулер мен ерекшеліктердің қолданылу аясын кеңейтпейді де, тарылтпайды" деп келісілді. Мұндай ерекшеліктердің нақты тізімі АҚШ-тағы "әділ пайдалану" доктринасынан өзгеше, және Еуропалық Одақ әдетте "әділ пайдалануға" ұқсас жүйелерді қарастыруға қарсы тұрады. Google News сияқты ақпаратты жинақтау сайттарында жаңалықтар мақалаларының қысқа үзінділерін пайдалану, АҚШ-та "әділ пайдаланумен" қамтылған, Германияда баспасөз баспалары үшін қосымша авторлық құқық және Еуропалық Одақтың бірыңғай нарықта авторлық құқық туралы директивасы қабылданғаннан кейін Google мен Еуропа үкіметтері арасындағы даудың себебі болды.

art. 5.2(a) paper reproductions by photocopying or similar methods, except of sheet music, if there is compensation for rightsholders;
art. 5.2(b) reproductions made for private and non commercial use if there is compensation for rightholders;
art. 5.2(c) reproductions by public libraries, educational institutions or archives for non commercial use;
art. 5.2(d) preservation of recordings of broadcasts in official archives;
art. 5.2(e) reproductions of broadcasts by social, non commercial institutions such as hospitals and prisons, if there is compensation to rightholders;
art. 5.3(a) use for illustration for teaching or scientific research, to the extent justified by the non commercial purpose;
art. 5.3(b) uses directly related to a disability, to the extent justified by the disability;
art. 5.3(c) press reviews and news reporting;
art. 5.3(d) quotations for the purposes of criticism or review;
art. 5.3(e) uses for the purposes of public security or in administrative, parliamentary or judicial proceedings;
art. 5.3(f) uses of political speeches and extracts of public lectures, to the extent justified by public information;
art. 5.3(g) uses during religious or official celebrations;
art. 5.3(h) uses of works, such as architecture or sculpture, which are located permanently in public places;
art. 5.3(i) incidental inclusion in another work;
art. 5.3(j) use for the advertisement of the public exhibition or sale of art;
art. 5.3(k) caricature, parody or pastiche;
art. 5.3(l) use in connection with the demonstration or repair of equipment;
art. 5.3(m) use of a protected work (e. g., plans) for the reconstruction of a building;
art. 5.3(n) communication of works to the public within the premises of public libraries, educational institutions, museums or archives. No new limitations may come into force after 22 June 2001 except those in the permitted limitations given in the Information Society Directive. Limitations may only be applied in balance with the Berne three step test that asks the exceptions be "certain special cases which do not conflict with a normal exploitation of the work or other subject matter and do not unreasonably prejudice the legitimate interests of the rightholder". However it was agreed at the time of drafting the WIPO Copyright and Performances and Phonograms Treaties that this wording "neither reduces nor extends the scope of applicability of the limitations and exceptions permitted by the Berne Convention." This explicit list of exceptions stands in contrast to the open ended Fair Use doctrine employed by the United States, and the European Union has typically been staunchly against considering frameworks resembling Fair Use. The use of short snippets of news articles in aggregation sites like Google News, covered by fair use in the United States, has been the subject of dispute between Google and European governments, following the passage of ancillary copyright for press publishers in Germany and the Directive on Copyright in the Digital Single Market EU wide.

Құқықтарды қорғау

Атқару туралы директива азаматтық соттарда қолданылатын өтеу шараларын қамтиды және сотқа жүгіну құқығы, дәлелдер, уақытша шаралар, тәркілеу және тыйым салу, залап ақысы және сот шығындары, сондай-ақ сот шешімдерін жариялау ережелерін үйлестіреді. Германия GEMA Vermutung деп аталатын презумпцияны мойындайды, онда құқық бұзу туралы сотта дәлелдеу жүгі күдікпенің нысанына, яғни құқық бұзушылық жасады деп айыпталатын тұлғаға жүктеледі.

Жинақтау монополиялары

Еуропалық Одақта авторлық құқықтарды жинаумен айналысатын ұйымдар әдетте өздерінің ұлттық нарықтарында монополиялық құқыққа ие болады. Кейбір елдер заңмен монополия орнатады, ал басқалары реттеулер арқылы тиімді монополияларды мойындайды.