Кіріспе

Элдред қарсы Ашкрофт, 537 U. S. 186 (2003) – АҚШ Жоғарғы Сотының 1998 жылғы Сонни Боно авторлық құқық мерзімін ұзарту туралы заңның (CTEA) конституциялық екенін растаған шешімі. Бұл шешімнің нәтижесінде бірқатар туындылар 1998 және одан кейінгі жылдары, 1976 жылғы Авторлық құқық туралы заң бойынша күтілгендей, қоғамдық доменге өте алмады. Арыз берушілер жұмыс істеген және қайта басылымға дайын материалдар авторлық құқық шектеулеріне байланысты қолжетімсіз болды. Интернет-баспагер Эрик Элдред бас петиционер болды, оған өз жұмысында қоғамдық доменді пайдаланатын коммерциялық және коммерциялық емес ұйымдар (соның ішінде Dover Publications) және Free Software Foundation, American Association of Law Libraries, Bureau of National Affairs және College Art Association сияқты көптеген құдайылар қосылды. Элдредтің мүддесін Лоуренс Лессиг және Беркман Интернет және қоғам орталығының командасы қорғады. Заңды қолдағандардың қатарында АҚШ Бас прокурорлары Джанет Рено және Джон Эшкрофт, сондай-ақ Америка кино өнеркәсібінің ассоциациясы, Америка дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы, ASCAP және Broadcast Music Incorporated сияқты құдайылар болды.

Өмірбаян

Сони Боно авторлық құқықты ұзарту туралы заң (немесе CTEA) 1976 жылғы Авторлық құқық туралы заңда белгіленген мерзімдерден бастап қолданыстағы авторлық құқық мерзімін қосымша 20 жылға ұзартты. Бұл заң жаңа және бұрыннан бар жұмыстарға қатысты (сонымен қатар болашаққа бағытталған және кері күші бар кеңейту болып табылады). Атап айтқанда, 1978 жылдың 1 қаңтарына дейін жарық көрген және 1998 жылдың 27 қазанында әлі де авторлық құқықпен қорғалған туындылар үшін мерзім 95 жылға ұзартылды. 1978 жылдың 1 қаңтарынан бастап жеке тұлғалардың авторлық құқығы (жаңа туындыларды қоса алғанда) автордың өміріне 70 жылға дейін ұзартылды. Бірлесіп авторлық құқық жазған туындылар үшін авторлық құқық мерзімі соңғы тірі автордың өміріне 70 жылға дейін ұзартылды. Тапсырыс бойынша жасалған, авторсыз немесе псевдониммен жазылған туындылар үшін мерзім алғашқы жарияланған күнінен бастап 95 жыл немесе тудырылған күнінен бастап 120 жыл болып белгіленді. Бұл, практикалық тұрғыда, бірқатар туындылардың 1976 жылғы Авторлық құқық туралы заң бойынша күтілгендей, 1998 және одан кейінгі жылдары қоғамдық меншікке өтуіне кедері келтірді. Арыз берушілер жұмыс істеген және қайта жариялауға дайын материалдар авторлық құқық шектеулеріне байланысты қол жетімсіз болды. Бас петиция автор Эрик Элдред – интернет-баспагер. Элдредке өз жұмысында қоғамдық меншікке сүйенетін коммерциялық және коммерциялық емес мүдделер тобы қосылды. Олардың ішінде Dover Publications (қойынды кітаптарды баспалайтын компания), Luck's Music Library, Inc. және Edwin F. Kalmus & Co., Inc. (оркестрлік ноталарды баспалайтын компаниялар), сондай-ақ Free Software Foundation, Бостон қаласындағы Tri Horn International (гольф баспасы және технология компаниясы), Американдық құқық кітапханалары қауымдастығы, Ұлттық істер бюросы және Колледж өнер қауымдастығы сияқты көптеген тараптар болды. Заңды АҚШ үкіметі, оны Бас прокурор (алғашқыда Джанет Рено, кейін Джон Эшкрофтпен алмастырылды) өкілдігінде, сондай-ақ Америка кино өнеркәсібі қауымдастығы, Америка жазба индустриясы қауымдастығы, ASCAP және Broadcast Music Incorporated сияқты тараптар қолдады.

Аудандық сот

Алғашқы шағым 1999 жылдың 11 қаңтарында Колумбия округінің АҚШ округтік сотына берілген болатын. Шағымда үш негізгі аргумент келтірілді: Конгресс авторлық құқық мерзімін кері күшпен ұзарту арқылы Конституцияның Авторлық құқықтар туралы тарауының талаптарын бұзды, ол Конгреске келесідей билік береді: Шағымданушылар бұл формулировканы кез келген кері күшпен ұзартуға мүмкіндік беру арқылы Конгресс іс жүзінде авторлық құқықтарды шексіз мерзімге қорғауға кепілдік бере алады, осылайша тараудың мақсатын жоққа шығарады деп мәлімдеді. Кез келген авторлық құқық заңы Бірінші түзетуге сәйкес тексерілуге тиіс, осылайша сөз бостандығы мен авторлық құқық мүдделері арасында тепе-теңдік сақталады. Қоғамдық сенім доктринасы үкіметтен мемлекеттік мүлікті жеке меншікке берудің қоғамдық пайдасын көрсетуді талап етеді, ал CTEA осы доктринаны бұзады, өйткені ол материалды қоғамдық доменнен алып тастады. Жауап ретінде үкімет Конгресс жекелеген ұзартулар Конституция талап еткендей "белгілі бір мерзімге" болса, мерзімдерді кері күшпен ұзартуға құқылы екенін мәлімдеді. Бұл позицияны қолдау үшін олар 1790 жылғы Авторлық құқық туралы заңға сілтеме жасады, ол қолданыстағы туындыларға федералдық қорғауды қолданған алғашқы федералдық авторлық құқық заңнамасы болды. Бұдан әрі, олар Бірінші түзету де, қоғамдық сенім доктринасы да авторлық құқық істеріне қолданылмайды деп мәлімдеді. 1999 жылдың 28 қазанында судья Джун Грин шағымданушылардың барлық үш аргументін қабылдамады және қысқаша шешім шығарды. Бірінші мәселе бойынша ол Конгресс мерзімдерді өзі шектеулі мерзімге дейін қалағанша ұзартуға құқылы екенін жазды. Екінші мәселе бойынша ол Harper and Row Publishers, Inc., v. Nation Enterprises Жоғарғы сотының бұрынғы шешімінің түсіндірмесіне негізделген авторлық құқық істерінде Бірінші түзетенің тексеруі туралы ұғымды қабылдамады. Үшінші мәселе бойынша ол қоғамдық сенім доктринасы авторлық құқық заңына қолданылмайды деген ұғымды қабылдамады.

Апелляциялық сот

Айыптаушылар 2000 жылдың 22 мамырында бастапқы шағымын ұсынды және сол жылдың 5 қазанында үш судья алдында істі қарады, бұл ретте аудандық сотта айтылған аргументтерге ұқсас пікірлер келтірді, бірақ қоғамдық сенім туралы доктринаға қатысты мәселелер апелляцияға енбеді. Оның орнына, талапкерлер авторлық құқық ережесі бойынша аргументтерін кеңейтіп, осы ереже Конгреске «Ғылым мен пайдалы өнердің дамуын» ілгерілетуді талап ететінін және бұрынғы сот шешімдерімен қалыптасқан стандарттық өзара тиімділік принципіне сәйкес ретроспективті ұзартулар осы мақсатқа тікелей қызмет етпейтінін мәлімдеді. Іс 2001 жылдың 16 ақпанында шешілді. Апелляциялық сот 2–1 дауыспен аудандық соттың шешімін қолдады. Өз келіспеушілігінде судья Дэвид Сентел талапкерлермен келісіп, CTEA Конституцияның «белгілі бір мерзім» талабына қайшы екенін айтты. Жоғарғы Соттың бұрынғы шешімдері шектеулі биліктің «сыртқы шегін» анықтау қажеттігін көрсетеді; ретроспективті авторлық құқықтарды ұзарту жағдайында Конгресс шектеулі мерзімдер арқылы авторлық құқық мерзімін шексіз ұзартуға мүмкіндік алады, осылайша «белгілі бір уақыт» талабының мәнін жояды. Осы шешімнен кейін талапкерлер тоғыз судьядан тұратын толық құрам алдында істі қайта қарауды сұрады (en banc). Бұл өтініш 7–2 есебімен қабылданбады, судьялар Сентел және Дэвид Тэтел қарсы дауыс берді.

Жоғарғы Сот

2001 жылдың 11 қазанында талапкерлер АҚШ Жоғарғы Сотына кассациялық шағым беру туралы өтініш берді. 2002 жылдың 19 ақпанында Сот кассациялық шағымды қабылдап, істі қарауға келісті. 2002 жылдың 9 қазанында сот отырысында тараптардың пікірлері тыңдалды. Талапкерлердің жетекші адвокаты Лоуренс Лессиг болды, ал үкімет тарапынан бас прокурор Теодор Олсон сөз сөйледі. Лессиг талапкерлердің шағымында авторлық құқық туралы ереженің шектеулеріне, сондай-ақ апелляциялық сот шешіміндегі Бірінші түзетуге қатысты аргументтерге баса назар аударды. Авторлық құқық туралы ереженің маңыздылығына баса назар аудару шешімі апелляциялық соттағы судья Сентелдің жеке пікіріне, сондай-ақ Жоғарғы Соттың соңғы бірнеше шешімдеріне негізделді: АҚШ-тың Лопеске қарсы (1996) және АҚШ-тың Моррисонға қарсы (2000). Осы екі шешімде Рехнквист, Соттың төрт консервативті судьясымен бірге, Конгресс қабылдаған заңдарды Конституцияға қайшы деп таныды, себебі бұл заңдар Конституцияның коммерциялық ереже шегінен асып кеткен. Лессигтің пікірінше, мұндай прецеденттерді теріске шығару тек бір санамаланған өкілеттікпен ғана шектелуі мүмкін емес. Егер Сот коммерциялық ережеге сәйкес заңнаманы қарау құқығына ие деп санайтын болса, онда авторлық құқық туралы ереже де сондай қарауға лайық, немесе кемінде осыған қатысты "негізді себеп" көрсетілуі керек. 2003 жылдың 15 қаңтарында Сот 7:2 дауыспен CTEA-ны конституциялық деп тапты. Көпшілік пікірін судья Гинзбург жазды, ол 1790, 1831, 1909 және 1976 жылғы авторлық құқық туралы заңдарды кері күшіндегі кеңейтулер үшін прецедент ретінде пайдаланды. Заңды қолдаушылардың бірінің пікірінше, 18 ғасырдан бері адамдардың өмір сүру ұзақтығы айтарлықтай ұлғайған, сондықтан авторлық құқық заңын да кеңейту қажет. Алайда, осы істі қарастырған заңның негізгі аргументі Конституцияда Конгресс авторлық құқықтарды қолдану үшін мерзімдерді белгілеуге құқылы екендігі, ал олардың ұзақтығы олардың қалауынша болады деген тұжырымдамаға негізделді. Осылайша, егер шектеу "мәңгілік" болмаса, Конгресс белгілеген кез келген шектеу конституциялық деп есептелуі мүмкін. CTEA-ны қабылдауға ықпал еткен маңызды факторлардың бірі – 1993 жылғы Еуропалық Одақ (ЕО) директивасы, ол ЕО мүше мемлекеттеріне авторлық құқықтың бастапқы мерзімін өмір бойы 70 жылға белгілеуді және осы ұзақ мерзімді өз заңдарымен қамтамасыз етпеген ЕО-ға жат елдердің туындыларына осы ұзақ мерзімді бермеуді тапсырды. Авторлық құқықтың бастапқы мерзімін ұзарту арқылы Конгресс американдық авторлардың Еуропадағы авторлық құқықтарының қорғалуын еуропалық авторлармен теңестіруді көздеді. Жоғарғы Сот Лессигтің Лопес және Моррисон авторлық құқық туралы ережелерді қолдану үшін прецеденттер ұсынады деген пікірін қарастырудан бас тартып, төменгі соттың дәлелін қайталады: авторлық құқық туралы ережедегі "шектеулі мерзім" ережесін ретроактивті мерзімді ұзарту қанағаттандыра алады, егер ұзартудың өзі мәңгілік емес, шектеулі болса. Сонымен қатар, Сот он төртінші түзетудегі пропорционалдық стандарттарды немесе Бірінші түзетудегі сөз бостандығы стандарттарын Конгресстің авторлық құқықтарды шектеулі мерзімге беру мүмкіндігін шектеу үшін қолданудан бас тартты. Судья Брейер келіспей, CTEA қоғамдық мүдделерге зиян келтіретін мәңгілік авторлық құқықты берумен тең деп мәлімдеді. Конституция Конгресске "ғылым мен пайдалы өнерді дамыту" үшін авторлық құқық мерзімін ұзарту құқығын берсе, CTEA авторлық құқық мерзімін үнемі жаңартуға мүмкіндік беретін прецедент жасады, осылайша оларды іс жүзінде мәңгілік етеді. Брейер судьяның пікірінше, авторлар өздерінің шөберелері авторлық сыйлық алатынын білгенде, шығармалар жасауға ынталанбайды. Авторлық құқықты ретроактивті түрде ұзарту туралы мәселеде ол авторлық жарнадан түскен табыс суретшілерге көбірек шығармалар жасауға мүмкіндік береді деген үкіметтің аргументін қолдауды ақылсыздық деп санады: "Ұзарту бүгінгі Ноа Вебстердің өлімінен 50 жыл өткеннен кейін жаңа шығармалар жасауға қалай көмектеседі?". Ол сондай-ақ әділ пайдалану қорғанысы Бірінші түзету мәселесін тиімді шешеді деген ойға қарсы шықты, өйткені бұл қорғаныс "ол жерде жоқ электрондық деректер қорынан материал алуға ниеттенген адамдарға" көмектесе алмайды, мысалы, мұғалімдер сабақта қолдану үшін материалды онлайн іздегенде (және идеалдық материал деректер қорынан жойылғандығын анықтағанда). Жеке пікірде судья Стивенс жеке сыйақының құндылығына қарсы шығып, оны патенттік құқық тұрғысынан талдады. Ол өтемақыға назар аударудың нәтижесі "азаматтардың... (дайындалған өнімді) еркін нарықта пайдалануын қанағаттандырмауға" әкелетінін айтты. Сонымен қатар, шығарма жасауға ынталандыру қажеттілігі шығарма жасалғаннан кейін пропорционалды түрде төмендейді. Дегенмен, коммерциялық тиімділік пен қорғау мерзімін байланыстыратын формула жоғары технологиялық өнімдер үшін, қысқа өмір сүру мерзіміне ие болғанда тиімді нәтижелер бере алады, бірақ мұндай жағдай авторлық құқықпен қорғалған кейбір шығармалар үшін осылай болмайды, себебі олардың жасалуына кеткен шығындар ғылыми жабдықтар мен зерттеу-дамыту бағдарламаларына емес, өлшеуге келмейтін шығармашылыққа көбірек байланысты. Лессиг Жоғарғы Сот төрағасы Рехнквист немесе Лопес немесе Моррисон шешімдерін қолдаған төрт судьяның ешқайсысы шешім авторы болмағанына таң қалды. Кейін Лессиг өзінің аргументін прецеденттерге негіздегеніне өкініш білдірді, егер ол қоғамдық доменнің әлсіреуі елдің экономикалық денсаулығына зиян келтіретінін көрсетуге тырысса еді.

Кейінгі дамуы

Елдредтен бір жыл ішінде бұл шешімді прецедент ретінде пайдаланылды. Luck’s Music Library, Inc. v. Ashcroft and Peters және Peters and Golan v. Ashcroft and Peters екі ісі Уругвай кезеңді келісімдер туралы заңның конституциялықтығына күдік тудырды, олардың "қалпына келтіру туралы түзетуі" бұрын авторлық құқыққа жатпағандықтан қоғамдық доменде болған шетелдік туындыларға авторлық құқықты шектеді, бұл авторлық құқықты сақтамай туындыларды пайдалана алмайтындардың Бірінші түзету құқықтарын бұзуға әкеп соқты. Сот Элдредке сілтеме жасап, Luck’s Music ісін жоққа шығарды, себебі Бірінші түзету өз сөздерін пайдалану құқығын қорғағандай, басқалардың сөздерін пайдалану құқығын қорғамайды. Голан v. Ashcroft and Peters ісінің Уругвай кезеңіне қатысты бөлігі, Сони Боно заңына қатысты шағымдарына қарамастан, қараудан бас тарту туралы өтінішті жеңіп өтті. Бұл іс Голан v. Holder ісімен аяқталды, онда Конституция үкіметке қоғамдық доменнен туындыларды алуға тыйым салмайды деп шешілді. 2007 жылғы Kahle v. Gonzales ісі Элдред v. Ashcroft шешіміне сүйене отырып, авторлық құқық заңнамасындағы өзгерістер, қабылдаудан бас тартудан қабылдауға өту сияқты радикалды өзгерістер сөз бостандығы тұрғысынан қарастырылуын талап етеді деп мәлімдеді. Лауренс Лессигтің өкілдігіндегі талапкерлер авторлық құқықпен сөз және өрнек бостандығына қойылған шектеулер күрт кеңейгенін және мүмкін тым шектеулі екенін айтты. Тоғызыншы апелляциялық соты бұл аргумент Элдред ісінде қаралған аргументке тым ұқсас екенін анықтады және істі қараудан бас тартты.