Кіріспе
Кендал, бұрын Кендалдағы Киркби немесе Киркби Кендал, Англияның Уэстморленд және Фурнесс округінің базар қаласы және азаматтық приход. Ол өз атауы алынған Кент өзенінің аңғарында, Көлдер ауданы ұлттық паркінің шекарасынан тыс жерде орналасқан. 1086 жылғы «Соңғы сот» кітабында (Domesday Book) бұл аймақ Йоркшир құрамына енген. Барония бөлініп кетпес бұрын, аймақ Ланкастер құрметіне қарады. Қала Кендал барондығының орталығы болды, 1226/7 жылы бұл барондық Вестморланд барондығымен бірігіп, Вестморланд тарихи графтығын құрады, ал Эпплби – тарихи графтық қаласы болды. 1889 жылы ол графтық қала мәртебесін алды. 1974 жылғы реформалар бойынша ол Оңтүстік Лейкленд ауданының әкімшілік орталығына айналды. 2023 жылғы реформада қала Вестморленд және Фурнесс ауданының әкімшілік орталығы болды. Ол Виндермирден оңтүстік-шығысқа қарай 8 миль (13 км), ал Ланкастерден солтүстікке қарай 19 миль (31 км) қашықтықта орналасқан. 2011 жылғы халық санауы бойынша қалада 28 586 адам тұрады, бұл оны Вестморленд және Фурнесс округіндегі Барроудан кейінгі екінші ірі қалаға айналдырды. 2021 жылғы халық санауы мәліметтері бойынша халқы 29 593 адамды құрады. Қала бүгінде негізінен сауда орталығы, фестивальдері мен тарихи көрікті жерлерімен, соның ішінде Кендал қамалы және Кендал минт тортты жасау орталығы ретінде танымал. Қаланың сұр әктас үйлері оған «Ескі сұр қала» деген лақап атын сыйлады.
Kendal, once Kirkby in Kendal or Kirkby Kendal, is a market town and civil parish in the Westmorland and Furness district of Cumbria, England. It lies within the River Kent's dale, from which its name is derived, just outside the boundary of the Lake District National Park. In the Domesday Book of 1086, the area was collected under Yorkshire. The area came under the Honour of Lancaster before the barony split. The town became the Barony of Kendal's seat, in 1226/7 this barony merged with the Barony of Westmorland to form the historic county of Westmorland with Appleby as the historic county town. In 1889, it became the county town. Under the 1974 reforms, it became the administrative centre of the South Lakeland district. The town became Westmorland and Furness district's administrative centre in a 2023 reform. It is 8 mile (13 km) south east of Windermere and 19 mile (31 km) north of Lancaster. At the 2011 census, the town had a population of 28,586, making it the second largest town in Westmorland and Furness after Barrow in Furness. As of the 2021 Census, its population was 29,593. It is renowned today mainly as a centre for shopping, for its festivals and historic sights, including Kendal Castle, and as the home of Kendal Mint Cake. The town's grey limestone buildings have earned it the sobriquet "Auld Grey Town".
Атауы
Кендал өз атын Кент өзенінен (аты-жөнінің этимологиясы белгісіз, бірақ кельт тілі деп саналады) және көне норвег тіліндегі dalr ("долина") сөзінен алған. Кендал Домсдей кітабында Йоркширдің бір бөлігі ретінде Черчеби (ескі норвег тілінен kirkju bý, "шіркеу ауылы") деген атпен тіркелген. Көп ғасырлар бойы ол Керкби Кендал деп аталды: "Кент өзенінің аңғарындағы шіркеуі бар ауыл".
Тарих
Кендал – жарғылы сауда қаласы, оның орталығы базар көшесінің айналасында қалыптасқан. Көшеден екі жаққа да тар жолдар, жергілікті тұрғындар "ярдтар" деп атайтын, бұтақтанып шығып жатыр. Сол кездегі басты өнеркәсіп – жүннен жасалған бұйымдарды өндіру болды, оның маңыздылығы қаланың елтаңбасында және латынша ұранында көрінеді: Pannus mihi panis ("Мата – менің нанымыз"). "Кендал Грин" – жергілікті өндіріс процесіне тән, берік, жүннен тоқылған мата. Дәстүр бойынша, осы матадан жасалған киімді Кендалдық садақшылар киген, олардың Англияның Франциямен болған Аженкур шайқасындағы жеңісіне үлкен үлес қосқан. "Кендал Грин" Америка құлындарында да қолданылған, сол заманғы әндер мен әдебиетте кездеседі. Шекспир осы түсті орманшылардың киімі ретінде сипаттаған (Генрих IV, 1-бөлім). Кендал қамалының тарихы ұзақ, ол бірнеше қамалдардың орнында салынған бекініс. Ең ертегісі – нормандық мот және бейлі (қаланың батыс жағында орналасқан), сол кездегі елді мекен Киркби Стрикленд деп аталған. Ең соңғысы – 12 ғасырдың соңында салынған, Кендал барониясының қамалы, осы қамалдан Вестморлендтің бір бөлігі басқарылған. Қамал ең белгілісі Парр отбасының үйі ретінде танымал, олар осы барондардың мұрагерлері болған. Олар Англия королі Эдуард III тұсында неке арқылы оны мұраға алған. Король Генрих VIII-нің алтыншы әйелі Кэтрин Парр Кендал қамалында дүниеге келген деген әңгімелер әлі де жүріп тұр, бірақ қолда бар дәлелдер бұл мүмкін емес екенін көрсетеді: оның заманында қамал қирап, жөндеуге жарамсыз болған, ал оның әкесі Лондонның Блэкфрирс аймағында, король Генрих VIII сарайында тұрған.
Римдік бекініс
Римдік бекініс қазіргі қала орталығынан оңтүстікке қарай шамамен 2 мильдей жерде, кейін Уотеркрук деп аталған жерде орналасқан. Ол 90 жыл шамасында ағаштан салынды, ал 130 жыл шамасында, Адриан билігінде таспен қайта жаңартылды. Бекініс Антониннің Шотландияны қайта басып алу кезеңінде 20 жылға жуық уақыт бойы тастап кететілді. Ол Марк Аврелий билігінде қайта салынды және шамамен 270 жылға дейін пайдаланылды – бұл, әдетте, оның әскери мақсатта соңғы рет қолданылған уақыты болды. Тас құрылыстың қалдықтары қазір егістік жердің астында жатыр. Осы орыннан табылған көптеген римдік заттар Кендал мұражайында сақтаулы.
Көлік
Кендалға алғашқы саяхатшылар сегіз шақырымдық жерлерде "жартастар мен батпақты жерлердің шатасқан қоспасынан басқа ештеңе жоқ" деп шағымданды. Жол "жоғарыдағы ең қиын жолдар сияқты, ал аңғарлардағы жұмсақ, лайлы жолдардан да жаманрақ" болғандықтан, атпен жүру ең жылдам саяхат тәсілі еді. Көлік үшін пайдаланылатын жолды ұстау, сирек қоныстанған ауыл тұрғындары үшін әділетсіз және мүмкін емес екені анық болды. "Жол өте қираған, кейбір бөліктері дерлік өтпейтіндей, және сол кездегі заңдармен қарапайым тәртіп бойынша жолдарды жөндеу және жақсы күйде ұстау, егер қосымша шаралар қабылданбаса, мүмкін емес еді". 1703 жылы Кендалл барониясының төртінші сессиясының бұйрығымен, жолдарды инспекторлары жолдарды көліктер, арбалар және кареталардың өтуі үшін жақсы және жеткілікті етуге тиіс болды. 1753 жылы Кигли және Кендал жолы Йоркширден Кендалға дейін автобус қызметін ұсынды.
Мент торт
Кендал Кендал минт торттарымен, глюкозаға негізделген тәтті кондитерлік өніммен танымал. Бұл өнімді Джозеф Уипер мұздықтың таза минтін іздеу кезінде кездейсоқ ашқан делінеді. Ол көптеген экспедицияларда, тау шыңдарына (мысалы, Эверест және К2 тауларына) және Жердің екі полюсіне қолданылды. Оның танымалдылығының басты себебі – бастапқы өндірушінің шөбересінің энергиялық тағам ретінде сату және оны Эрнест Шеклтонның 1914–1917 жылдардағы Антарктика арқылы өту экспедициясына жеткізу туралы аса ойлы шешімі болды. 1987 жылы бизнес бәсекелесі, Ромни компаниясына сатылған кезде, бірнеше минт торт өндірушілер болды, солардың кейбіреулері бүгінге дейін жұмыс істеп келеді.
Темекі және шырышты
Кендалдағы тұтыну темекісін (снаф) өндіру 1792 жылға дейін барып жетеді, сол кезде Кендалдық Томас Харрисон Шотландияның Глазго қаласында оның өндірісін үйреніп қайтып келді. Ол өзімен бірге 50 тонна қолданылған жабдықты алып келді, барлығы атпен тасымалданды. Кейіннен фирманың өндірісіне құрылмайтын темекі және басқа да темекі өнімдері қосылды. Фирманың меншігі күйеу баласы Сэмюэл Гавитке көшті, оның осы атпен аталатын фирмасы Сэмюэл Гавит & Co. бүгінгі күнге дейін қызмет етеді. 1865 жылы Гавиттің қайтысынан кейін фирма оның екі үлкен ұлына өтті, бастапқыда Генри Хоггарт және Джон Томас Иллингворт сияқты сенімділер басқарды. Иллингворт 1867 жылы фирманы тастап, өз фирмасын құрды, ол 1980 жылдарға дейін жұмыс істеді. Сэмюэл Гавиттің кіші ұлы кейіннен Генри Хоггартпен бірігіп Gawith Hoggarth TT, Ltd. құрды. Екі фирма да Кендалдағы бизнесін жалғастырып, бүкіл әлемде қолданылатын тұтыну темекісі мен темекі өнімдерін өндіреді. Сэмюэл Гавит & Co. әлемдегі ең көне өнеркәсіптік жабдықты пайдалану құрметіне ие: ол 1750 жылдары жасалған құрылғы.
Кендал банкі
Мод, Уилсон және Крудсонс банкі 1788 жылы Страмонгейттегі "Фаррерс үйінде" құрылды. Жозеф Мод, Кристофер Уилсон және Томас Крудсон – бастапқы серіктестер болды. 1792 жылы олар Highgate көшесіндегі 69 нөмірде арнайы салынған ғимаратқа көшіп барды. 1825 жылғы қағаз паникасы кезінде, банктерге шабуыл жасалғанда, Эббот Холлде тұратын Уилсон отбасы 1826 жылы банк ісінен шықты. W D Crewdson & Sons деген атпен қалған отбасы 1840 жылы Джон Уэйкфилд пен оның ұлдары құрған Джон Уэйкфилд және Ұлдарымен біріктірілгенге дейін қызметін жалғастырды. Ақырында банк Barclays компаниясымен сатып алынды.
Азаматтық тарих
Кендал муниципалды ауданы 1835 жылы құрылды; 1894 жылға дейін ол қалалық санитарлық аудан болып та белгіленді. Аудан шекаралары 1935 жылы округтік тексеру бұйрығы бойынша Оңтүстік Вестморленд ауылдық округінің бір бөлігін қосу үшін өзгертілді. Киркленд және Нетер Грейвшип азаматтық приходтары 1908 жылы Кендал азаматтық приходының құрамына кірді, содан кейін оның шекаралары аудан шекараларымен бірдей болды. 1888 жылдан 1974 жылға дейін Кендал Вестморленд әкімшілік округінің орталығы болды, бірақ Эпплби дәстүрлі округтік қала саналды. 1974 жылы 1972 жылғы Жергілікті өзін-өзі басқару заңына сәйкес аудан таратылды, ол Камбрияның Оңтүстік Лейкленд округінің бір бөлігіне айналды. Кендал мұрагерлік приход ретінде өз қалалық кеңесін сақтап қалды. 2023 жылдың сәуір айында Кендал жаңа Вестморленд және Фурнесс кеңес аймағының орталығы болды. Камбрия және Оңтүстік Лейкленд кеңестері де сол кезде таратылды.
Парламент
Кендал – Вестморланд және Лонсдейл парламенттік округінің бір бөлігі, және оның қазіргі депутаты Тим Фаррон, ол Либерал-демократтар партиясын ұсынады.
География
Кендал Кент өзенінің жағасында орналасқан және көбінесе төменгі төбелермен қоршалған: батысында Скаут Скар, солтүстігінде Поттер Фелл, шығысында Бенсон Нотт және Хелм Хилл. Оңтүстікке қарай Кент өзені Арнсайд маңындағы Морекэмб шығанағына құяды, бұл жерлерде сүт шаруашылығы және қой өсіру дамыған. Кендал 1951 жылы құрылған Көлдер ұлттық паркіне жақын болғанымен, оның шекарасына кірмейді. Кендалдың көптеген ауылдық елді мекендермен қоршалған орналасуы оны кең аумақ үшін маңызды сауда орталығына айналдырады. Оны "Көлдерге апаратын қақпа" деп атайды.
Климат
Кендалдың батыс жағалауындағы теңіз климаты бар, Кёппен климаттық жіктелуі бойынша Cfb санатында. Жазда орташа жылы, қыста жұмсақ болып келеді және жыл бойы жауын-шашын жауады. Шілде және тамыз айларында күндегі орташа ең жоғары және ең төменгі температуралар сәйкесінше болады. Қаңтар мен ақпан айларындағы орташа көрсеткіштер де осыған ұқсас.
Экономика
Кендалдың алғашқы өркендеуі негізінен мата өндірісіне қалыптасқан. 19 ғасырда қала шылым және аяқ киім өндірісінің маңызды орталығына айналды. K Shoes компаниясы 2003 жылы зауыты жабылғанға дейін қаладағы ең ірі жұмыс берушілердің бірі болып келді. Қалада Гилберт Гилкес және Гордон (соққылар мен турбиналар өндіруші), Джеймс Кроппер қағаз фабрикасы (Бурнесайдта орналасқан, Британдық Корольдік Легионы үшін естелік мак гүлдеріне қағазды пайдасыз өндіреді), Mardix (электр жабдықтары), Lakeland және Kendal Nutricare (қаланың солтүстігінде сәбилерге арналған сүт өндіретін зауыты бар) сияқты бірнеше өнеркәсіп кәсіпорындары әлі де жұмыс істеп тұр. Қазір туризм маңызды жұмыс беруші болып табылады, сонымен қатар кеңжолақты интернет мүмкіндіктерінің артуына байланысты IT және дизайн саласы да қарқынды дамуда. 26 ақпан 2003 жылы Кендал қаласына «Әділ сауда қаласы» мәртебесі берілді.
Көлік
Кендал теміржол станциясы Виндермир тармақ желісінде орналасқан. Northern Trains компаниясы солтүстікке қарай Уиндермирге және оңтүстікке қарай Оксенхолм мен Ланкастерге тікелей қызмет көрсетеді, екеуі де Батыс жағалау басты магистралінде орналасқан. Автобус стансасынан жергілікті маршруттар Амблсайд, Барроу-ин-Фернесс, Кесвик, Ланкастер және Пенрит сияқты бағыттарға қызмет көрсетеді, олардың көпшілігі Stagecoach Cumbria & North Lancashire компаниясымен жүзеге асырылады. Ұзақ қашықтыққа жүретін National Express автобустары Престон мен Бирмингемге қатынайды. Кендал М6 автожолынан шамамен 13 шақырым (8 миль) қашықтықта орналасқан. Ол батыс жағынан A591 тас жолымен айналып өтеді, ол Уиндермир мен Кесвикке жол ашады, сондай-ақ Барроуға апаратын A590 тас жолымен де байланысады. Бұл сонымен қатар Киркби Лонсдейл, Скиптон және Лидс қалаларына баратын A65 тас жолының, ал Пенритке баратын A6 тас жолының соңғы нүктесі болып табылады. Кендал M6 автожолының 36 (A65, A590), 37 (A684 тас жолы), 38 (A685 тас жолы) және 39 (A6) қиылыстарында көрсетілген. 1971 жылдың 29 тамызында үш шақырымдық, 1.9 миллион фунт стерлингтік A591 айналма жолы ашылды. Ланкастер каналы 1819 жылы Кендалға дейін салынған, бірақ солтүстік бөлігі М6 автожолын салу арқасында кеме жүруге жарамсыз болды. Бұл бөлігінің бір бөлігі ағып кетпеуі үшін құрғатылып, толтырылды; Кендал арқылы каналдың бағыты қазірдің өзінде құрылыспен жабылған. Дегенмен, каналдың жағалау жолы қала арқылы жаяу жүргіншілерге арналған жол ретінде сақталған. Кендалға дейін каналды қайта жаңғырту мақсатында науқан жүргізілуде.
Білім
Appleby Road-тағы Queen Katherine School академиялық мәртебесі бар орта мектеп. Мектепте сондай-ақ жоғары сыныптар (sixth form) бар. Киркби Кендал мектебі, бұрынғы Кендал гимназиясы, аймаққа қызмет ететін орта мектеп, Бизнес және Кәсіпкерлік колледжі. Ол академия статусы бар негізгі мектеп ретінде жұмыс істейді. Оның түлектерінің арасында тарихшы Дэвид Старки де бар. Кендал колледжі жоғары және кәсіби білім беру курстарын, сондай-ақ жұмыс берушілерді даярлау курстарын ұсынады.
Медиа
Жергілікті жаңалықтар мен телебағдарламаларды BBC North West және ITV Border ұсынады. Кендал қаласының жергілікті радиостанциялары: 95.2 FM жиілігінде BBC Radio Cumbria, 100.1 FM жиілігінде Smooth Lake District, 103.2 FM жиілігінде Heart North West; онлайн желідегі радиостанциялар – Lake District Radio және Bay Trust Radio. Қаланың жергілікті газеті – The Westmorland Gazette.
Спорт
Кендал Таун Футбол Клубы Солтүстік-Батыс округтер Премьер-лигасында ойнайды, үй матчтары Парксайд Роуд стадионында өткізіледі. Кендал RUFC ағылшын регби одағы жүйесінің 5-ші лигасынде ойнайды, үй матчтары 3500 адамдық сыйымдылығы бар Минт Бридж стадионында өтеді.
Қызықты орындар
Кендал мұражайы, елдегі ең көне мұражайлардың бірі, аймақтың тарихы, мәдениеті, археологиясы, геологиясы, жергілікті және әлемдік табиғат тарихы, Рим Британиясы және Ежелгі Мысыр туралы экспонаттарды қамтиды. Эббот Холл өнер галереясы (георгиан вилласында орналасқан) Дэвид Бомберг: Массадағы рух (2006 жылдың 17 шілдесі – 28 қазаны) сияқты ұлттық маңызы бар көрмелер ұйымдастырады. Тұрақты коллекциясында Джордж Ромни, Дж. М. У. Тернер, Джон Раскин, Бен Николсон, Паула Рего, Люциан Фрейд, Стэнли Спенсер және Барбара Хепворттың туындылары бар. Абат Холлдың бастапқы аңғарларында орналасқан Лейкленд өмірі мұражайында Көл аймағындағы шаруалар өміріне қатысты экспонаттар, сондай-ақ автор Артур Рэнсомның кітаптары мен жеке заттарынан тұрақты коллекция бар. Хоу қамалы – Кендалдың алғашқы қамалы. Кендал қамалы, жер жұмыстарының шығысында, Хоу қамалы қолданыста болған кезде салынған болуы мүмкін. Достар үйі квакерлердің кебедесіне орналасқан. Пивохана өнер орталығы театр, би, көрмелер, кино, музыка, шеберлік сабақтары, жастар театры, би және тамақ-сусын қызметтерін ұсынады. Король Кэтрин көшесіндегі жаттығу залы Бірінші дүниежүзілік соғыста әскерлерді дайындау үшін пайдаланылған. Жыл сайын қазан айында Кендал қаласында "Көлдер" халықаралық комикстер фестивалі өтеді. Басқа қызықты орындар: Кендал демалыс орталығы, Кендал шіркеуі (Қасиетті Үштік), Кендал Таун ФК-нің ресми футбол алаңы – Лейкленд радио стадионы, және *Недерфилд Крикет клубының үй алаңы, сонымен қатар Камберленд округі Крикет клубының да алаңы.
Жергілікті диалект
Кендал сөйлегі, Кендалдық деп те аталады, - бұл айналасында қолданылатын кумбрия диалектісінің бір түрі.
Іздеу және құтқару
Кендал қаласы Бушер-Уолк жерінде ұзақ жылдардан бері жергілікті, ерікті тау іздеу және құтқару тобын ұйымдастырып келеді. Жақын орналасқан командалармен бірге 2007 жылдың ақпан айында Грейриггтегі пойыздың рельстен шығуына көмектескен. Кендал тау құтқару тобы – Лейк-Дистрикт тау құтқару іздеу иттері және Камбрия кен орындарын құтқару бөлімімен бірігіп, Лейк-Дистрикт іздеу және тау құтқару қауымдастығына біріккен он команданың бірі.