Кіріспе
Құс түрі. Батыс сары саға (Motacilla flava) – сағалар тұқымдасына (Motacillidae) жататын шағын сайрақ. Бұл түр Еуропа мен Азияның көп бөлігінде көбейеді. Ол батыс Еуропа сияқты, қоңыржай аймақтарында жыл бойы қоныстанады, ал солтүстік және шығыс популяциялары Африка мен Оңтүстік Азияға көшіп барады. Бұл құстың ұзындығы 15–16 см, оның туысына тән ұзын, үнемі қимылдап тұратын құйрығы бар. Еуропалық сағалардың арасында ең қысқа құйрықтысы осы. Жыныстық піккен еркек құстың жоны зәйтүн түсті, ал төсі сары. Басқа түстерінде сары түс ақ түспен араласуы мүмкін. Ұрғашыларының басының түсі түршесіне байланысты әртүрлі болады. Оның дауысы – жоғары перделі «жит». Бұл жәндіктермен қоректенетін құс, суға жақын ашық далаларда, мысалы, ылғалды шалғындарда мекендейді. Ол шөпте 4–8 дақты жұмыртқа салады.
The western yellow wagtail (Motacilla flava) is a small passerine in the wagtail family Motacillidae, which also includes the pipits and longclaws. This species breeds in much of temperate Europe and Asia. It is resident in the milder parts of its range, such as western Europe, but northern and eastern populations migrate to Africa and south Asia. It is a slender 15–16 cm long bird, with the characteristic long, constantly wagging tail of its genus. It is the shortest tailed of the European wagtails. The breeding adult male is basically olive above and yellow below. In other plumages, the yellow may be diluted by white. The heads of breeding males come in a variety of colours and patterns depending on subspecies. The call is a high pitched jeet. This insectivorous bird inhabits open country near water, such as wet meadows. It nests in tussocks, laying 4–8 speckled eggs.
Жүйелілік
Мотацилла – бұл латын тіліндегі қылықтық құстың (wagtail) атауы; шындығында motare сөзінің кішірткесі болғанымен, орта ғасырлардан бері cilla сөзі "құйрық" деп қате түсінілді. Латын тілінде flava сөзі "алтын сары" дегенді білдіреді. Бұл түрдің систематикасы және филогенезиясы өте шатастырады. Кез келген уақытта ондаған түршелер сипатталған, ал қазір авторға байланысты шамамен 15-20 түрше жарамды деп есептеледі. Сонымен қатар, лимонды қылықтық құс (M. citreola) осы құспен жасырын түрлер кешенін құрайды; дәстүрлі түрде шектелген екі таксон да бір-біріне қатысты парафилетикалық болып табылады. Берингия аймағының популяциялары кейде шығыс сары қылықтық құсы (M. tschutschensis) деп бөлінеді.
Қазіргі кезде танылған түр-құқықтары
Түсі еркектерге қатысты, егер басқаша көрсетілмесе. M. f. flava Linnaeus, 1758 – көк баслы көкқұйрық. Ерлерде ақ суперцилий және желбезек жолағы бар көк сұр бас, ал әйелдерде көк жасыл реңді. Көбейіп өсетін жерлер: Оңтүстік Скандинавиядан Францияға және Орталық Еуропа тауларына дейін, шығысқа қарай Уралға дейін. Қыстау орны: Сахарадан оңтүстік Африка. M. f. flavissima Blyth, 1834 – сары бас көкқұйрық. Сары-жасыл бас, жарқын сары суперцилийі бар. Әйелдердің төменгі жағы еркектерге қарағанда айқын ағарған. Көбейіп өсетін жерлер: Ұлыбритания және Ла-Манш жағалауы. Қыстау орны: Африка. M. f. thunbergi Billberg, 1828 – қара бас көкқұйрық немесе сұр бас көкқұйрық. Басы қара сұр, бетке дейін жетеді, еркектерде ақ түс жоқ; әйелдерде ашық жасыл түсті, көздің үстіндегі суперцилийінің іздері бар. Көбейіп өсетін жерлер: Орталық және Солтүстік Скандинавия, шығысқа қарай Солтүстік-Батыс Сібірге дейін. Қыстау орны: Шығыс Африка, Үндістан субконтиненті, Оңтүстік-Шығыс Азия. M. f. iberiae Hartert, 1921 – Иберия сары көкқұйрығы. Flava-ға ұқсас, бірақ мойны ақ, сұр түсі қараға жақын, көздерінің артында. Көбейіп өсетін жерлер: Францияның оңтүстік-шығысы, Иберия, Магриб, Тунистен Банк-д'Аргуинге дейін. Қыстау орны: Гамбиядан Орталық Африка Республикасына дейін. M. f. cinereocapilla Savi, 1831 – күлдір бас көкқұйрығы. Iberiae-ге ұқсас, бірақ суперцилий жоқ немесе қалдық. Көбейіп өсетін жерлер: Сицилия, Сардиния, Италия, Словения. Қыстау орны: Тунис және Алжирдің жағалауы, Малиден Чад көліне дейін. M. f. pygmaea (A. E. Brehm, 1854) – Мысыр сары көкқұйрығы. Cinereocapilla-ға ұқсас, кішкентай, азырақ жарқын. Нил дельтасы және Төменгі Нил, жыл бойы қоныстанады. M. f. feldegg Michahelles, 1830 – қара бас көкқұйрығы. Thunbergi-ге ұқсас, бірақ еркектерде қара бас киім, әйелдер жоғарыда жайдары Thunbergi еркегі сияқты, төменгі жағы өте ақсыл, сарғыш, мойны ақ. Көбейіп өсетін жерлер: Балқаннан Каспий теңізіне дейін, оңтүстікке қарай Түркия, Иран және Ауғанстанға дейін; сондай-ақ Левант. Қыстау орны: Орталық Африка, Нигериядан Угандаға және Оңтүстік Суданға дейін. M. f. lutea (S. G. Gmelin, 1774) – сары бас көкқұйрығы. Ерлерде сары бас, жасыл мойын, әйелдер біршама жарқын flava әйелі сияқты. Көбейіп өсетін жерлер: Төменгі Волгадан Ертіс өзені мен Зайсан көліне дейін. Қыстау орны: Африка және Үндістан субконтиненті. M. f. beema (Sykes, 1832) – Sykes көкқұйрығы. Flava-ға ұқсас, бірақ басы ашық сұр, құлақтары ақ түсті; жыныстары көбінесе ұқсас. Көбейіп өсетін жерлер: Lutea-ның солтүстігінде, шығысқа қарай Ладакх аймағына дейін. Қыстау орны: Үндістан субконтиненті, сондай-ақ Шығыс Африка және жақын Арабия. M. f. leucocephala (Przevalski, 1887) – ақ бас сары көкқұйрығы. Ерлерде flava сияқты, бірақ бас сұр, ақшыл, дерлік ақ. Әйелдер flava әйелдеріне ұқсас, бірақ басы біршама қараңғырақ. Көбейіп өсетін жерлер: Солтүстік-Батыс Моңғолия, Қытай және Ресей. Қыстау орны: шамамен Үндістан. Номиналды көк бас және сары көкқұйрық Солтүстік Францияда тар гибридтік аймақты құрайды. Бұл аймақтағы құстар сыртқы түрінде әр түрлі, бірақ бір түрі, номиналды көк бас көкқұйрығына ұқсайды (басындағы көк түстер ақшыл және көбірек қызғылт, ал басының ақ түсі кеңірек, әсіресе мойнында, құлақ жамылғыларында және суперцилийде), оны тілдегідей Channel көкқұйрығы деп атайды.
Blue grey head with white supercilium and malar stripe in males, much washed with buffish green in females. Breeding: southern Scandinavia to France and central European mountain ranges, east to Urals. Winter: sub Saharan Africa. M. f. flavissima Blyth, 1834 – yellow crowned wagtail
Yellow green head with a brighter yellow supercilium. Females markedly paler below than males. Breeding: Britain and English Channel coast. Winter: Africa. M. f. thunbergi Billberg, 1828 – dark headed wagtail or grey headed wagtail
Head dark grey, reaching down to the cheeks, and without white in males; lighter and washed greenish, with vestigial greenish supercilium in females. Breeding: central and northern Scandinavia east to north west Siberia. Winter: eastern Africa, Indian subcontinent, Southeast Asia. M. f. iberiae Hartert, 1921 – Iberian yellow wagtail
Like flava, but throat white and grey darker, almost black behind eyes. Breeding: south eastern France, Iberia, Maghreb from Tunisia to Banc d'Arguin. Winter: The Gambia to the Central African Republic. M. f. cinereocapilla Savi, 1831 – ashy headed wagtail
Like iberiae but supercilium absent or vestigial. Breeding: Sicily, Sardinia, Italy, Slovenia. Winter: coastal Tunisia and Algeria, Mali to Lake Chad. M. f. pygmaea (A. E. Brehm, 1854) – Egyptian yellow wagtail
Similar to cinereocapilla, smaller, less bright. Nile delta and lower Nile, resident all year. M. f. feldegg Michahelles, 1830 – black headed wagtail
Like thunbergi but black cap in males, females like a dull thunbergi male above, very washed out dirty yellowish below, throat white. Breeding: Balkans east to the Caspian Sea, south to Turkey, Iran and Afghanistan; also Levant. Winter: central Africa from Nigeria to Uganda and south Sudan. M. f. lutea (S. G. Gmelin, 1774) – yellow headed wagtail
Head yellow with green neck in males, females like a somewhat more vivid flava female. Breeding: Lower Volga to Irtysh River and Lake Zaysan. Winter: Africa and Indian subcontinent. M. f. beema (Sykes, 1832) – Sykes' wagtail
Like flava but head lighter grey, ears washed white; sexes often similar. Breeding: North of lutea, east to Ladakh area. Winter: Indian subcontinent, also east Africa and adjacent Arabia. M. f. leucocephala (Przevalski, 1887) – white headed yellow wagtail
Male like flava, but grey of head very pale, almost white. Female like flava females, but head somewhat darker. Breeding: North west Mongolia and adjacent China and Russia. Winter: probably India. The nominate blue headed wagtail and yellow wagtail form a narrow hybrid zone in northern France. Birds from this zone vary in appearance, but one type, which resembles nominate blue headed wagtail (except that the blue tones to the head are paler and more mauve and the white of the head is more extensive, particularly on the throat, ear coverts, and supercilium) is colloquially referred to as Channel wagtail.
Мәдениетте
Ежелгі Египеттің пирамидалық мәтіндерінде сары шақшық Атумның өзінің бейнесі саналған және ол Бенну құсының алғашқы шабыты болуы мүмкін, ал Бенну құсы грек мифологиясындағы феникстің шабыты болған деп есептеледі.