Кіріспе

Құс түрі. Батыс сары саға (Motacilla flava) – сағалар тұқымдасына (Motacillidae) жататын шағын сайрақ. Бұл түр Еуропа мен Азияның көп бөлігінде көбейеді. Ол батыс Еуропа сияқты, қоңыржай аймақтарында жыл бойы қоныстанады, ал солтүстік және шығыс популяциялары Африка мен Оңтүстік Азияға көшіп барады. Бұл құстың ұзындығы 15–16 см, оның туысына тән ұзын, үнемі қимылдап тұратын құйрығы бар. Еуропалық сағалардың арасында ең қысқа құйрықтысы осы. Жыныстық піккен еркек құстың жоны зәйтүн түсті, ал төсі сары. Басқа түстерінде сары түс ақ түспен араласуы мүмкін. Ұрғашыларының басының түсі түршесіне байланысты әртүрлі болады. Оның дауысы – жоғары перделі «жит». Бұл жәндіктермен қоректенетін құс, суға жақын ашық далаларда, мысалы, ылғалды шалғындарда мекендейді. Ол шөпте 4–8 дақты жұмыртқа салады.

Жүйелілік

Мотацилла – бұл латын тіліндегі қылықтық құстың (wagtail) атауы; шындығында motare сөзінің кішірткесі болғанымен, орта ғасырлардан бері cilla сөзі "құйрық" деп қате түсінілді. Латын тілінде flava сөзі "алтын сары" дегенді білдіреді. Бұл түрдің систематикасы және филогенезиясы өте шатастырады. Кез келген уақытта ондаған түршелер сипатталған, ал қазір авторға байланысты шамамен 15-20 түрше жарамды деп есептеледі. Сонымен қатар, лимонды қылықтық құс (M. citreola) осы құспен жасырын түрлер кешенін құрайды; дәстүрлі түрде шектелген екі таксон да бір-біріне қатысты парафилетикалық болып табылады. Берингия аймағының популяциялары кейде шығыс сары қылықтық құсы (M. tschutschensis) деп бөлінеді.

Қазіргі кезде танылған түр-құқықтары

Түсі еркектерге қатысты, егер басқаша көрсетілмесе. M. f. flava Linnaeus, 1758 – көк баслы көкқұйрық. Ерлерде ақ суперцилий және желбезек жолағы бар көк сұр бас, ал әйелдерде көк жасыл реңді. Көбейіп өсетін жерлер: Оңтүстік Скандинавиядан Францияға және Орталық Еуропа тауларына дейін, шығысқа қарай Уралға дейін. Қыстау орны: Сахарадан оңтүстік Африка. M. f. flavissima Blyth, 1834 – сары бас көкқұйрық. Сары-жасыл бас, жарқын сары суперцилийі бар. Әйелдердің төменгі жағы еркектерге қарағанда айқын ағарған. Көбейіп өсетін жерлер: Ұлыбритания және Ла-Манш жағалауы. Қыстау орны: Африка. M. f. thunbergi Billberg, 1828 – қара бас көкқұйрық немесе сұр бас көкқұйрық. Басы қара сұр, бетке дейін жетеді, еркектерде ақ түс жоқ; әйелдерде ашық жасыл түсті, көздің үстіндегі суперцилийінің іздері бар. Көбейіп өсетін жерлер: Орталық және Солтүстік Скандинавия, шығысқа қарай Солтүстік-Батыс Сібірге дейін. Қыстау орны: Шығыс Африка, Үндістан субконтиненті, Оңтүстік-Шығыс Азия. M. f. iberiae Hartert, 1921 – Иберия сары көкқұйрығы. Flava-ға ұқсас, бірақ мойны ақ, сұр түсі қараға жақын, көздерінің артында. Көбейіп өсетін жерлер: Францияның оңтүстік-шығысы, Иберия, Магриб, Тунистен Банк-д'Аргуинге дейін. Қыстау орны: Гамбиядан Орталық Африка Республикасына дейін. M. f. cinereocapilla Savi, 1831 – күлдір бас көкқұйрығы. Iberiae-ге ұқсас, бірақ суперцилий жоқ немесе қалдық. Көбейіп өсетін жерлер: Сицилия, Сардиния, Италия, Словения. Қыстау орны: Тунис және Алжирдің жағалауы, Малиден Чад көліне дейін. M. f. pygmaea (A. E. Brehm, 1854) – Мысыр сары көкқұйрығы. Cinereocapilla-ға ұқсас, кішкентай, азырақ жарқын. Нил дельтасы және Төменгі Нил, жыл бойы қоныстанады. M. f. feldegg Michahelles, 1830 – қара бас көкқұйрығы. Thunbergi-ге ұқсас, бірақ еркектерде қара бас киім, әйелдер жоғарыда жайдары Thunbergi еркегі сияқты, төменгі жағы өте ақсыл, сарғыш, мойны ақ. Көбейіп өсетін жерлер: Балқаннан Каспий теңізіне дейін, оңтүстікке қарай Түркия, Иран және Ауғанстанға дейін; сондай-ақ Левант. Қыстау орны: Орталық Африка, Нигериядан Угандаға және Оңтүстік Суданға дейін. M. f. lutea (S. G. Gmelin, 1774) – сары бас көкқұйрығы. Ерлерде сары бас, жасыл мойын, әйелдер біршама жарқын flava әйелі сияқты. Көбейіп өсетін жерлер: Төменгі Волгадан Ертіс өзені мен Зайсан көліне дейін. Қыстау орны: Африка және Үндістан субконтиненті. M. f. beema (Sykes, 1832) – Sykes көкқұйрығы. Flava-ға ұқсас, бірақ басы ашық сұр, құлақтары ақ түсті; жыныстары көбінесе ұқсас. Көбейіп өсетін жерлер: Lutea-ның солтүстігінде, шығысқа қарай Ладакх аймағына дейін. Қыстау орны: Үндістан субконтиненті, сондай-ақ Шығыс Африка және жақын Арабия. M. f. leucocephala (Przevalski, 1887) – ақ бас сары көкқұйрығы. Ерлерде flava сияқты, бірақ бас сұр, ақшыл, дерлік ақ. Әйелдер flava әйелдеріне ұқсас, бірақ басы біршама қараңғырақ. Көбейіп өсетін жерлер: Солтүстік-Батыс Моңғолия, Қытай және Ресей. Қыстау орны: шамамен Үндістан. Номиналды көк бас және сары көкқұйрық Солтүстік Францияда тар гибридтік аймақты құрайды. Бұл аймақтағы құстар сыртқы түрінде әр түрлі, бірақ бір түрі, номиналды көк бас көкқұйрығына ұқсайды (басындағы көк түстер ақшыл және көбірек қызғылт, ал басының ақ түсі кеңірек, әсіресе мойнында, құлақ жамылғыларында және суперцилийде), оны тілдегідей Channel көкқұйрығы деп атайды.

Мәдениетте

Ежелгі Египеттің пирамидалық мәтіндерінде сары шақшық Атумның өзінің бейнесі саналған және ол Бенну құсының алғашқы шабыты болуы мүмкін, ал Бенну құсы грек мифологиясындағы феникстің шабыты болған деп есептеледі.