Кіріспе

Майя керамикасы – Мезоамериканың Колумбқа дейінгі Майя мәдениетінде жасалған керамика. Олардың түсі, мөлшері және қолданылуы әртүрлі болған. Элитаға арналған ыдыстар өте егжей-тегжейлі суреттермен безендірілген, ал тұрмыстық ыдыстар әдетте безендірілмеген немесе қарапайым болған. Ішімдік ішуге арналған, әдетте тік қабырғалы «көкше» деп аталатын элиталық қыш ыдыстар қабірлерге қойылған, соның арқасында көптеген үлгілер жақсы сақталған күйде бізге жеткен. Мысалдардың ішінде Принстон вазасы және Фентон вазасы бар. Тамақ және сусын сақтау сияқты күнделікті көптеген іс-әрекеттерде қолданылған керамика, сонымен қатар естеліктерді сақтау үшін де пайдаланылған. Күнделікті өмірде керамиканың үш негізгі түрі болған: тостағандар, табақтар және цилиндрлер. Олар көбінесе монохромды болған, яғни бір ғана минералдық жабын қолданылған. Уақыт өте келе, керамикаға ыдыстардың негізгі қажеттіліктерін қанағаттандырудан асып түсетін әртүрлі ерекшеліктер қосылды. Мысалы, үлкен тостағандарға тамақ ұстау үшін ғана емес, сонымен қатар сол мерекелерде қолданылатын құралдар ретінде де пайдаланылатын дөңгелектер салыныпты. Майя керамикасын зерттеу элитаның тұтыну экономикасының аспектілеріне, экономикалық орталықтандыру деңгейіне және оның билікті қалай нығайтатындығына қатысты даудың маңызды бөлігі болып табылады (бұл күрделі қоғамдардың археологиясында жиі кездесетін мәселе).

Петен көлдері классикалықтан кейінгі жүйе

Петен көлдері аймағындағы постклассикалық кезеңге жататын сырғалған және әшекейленген керамикалар үш ерекше қоспадан жасалған. Бұл, кем дегенде, әр қоспаға бір өндіріс орталығынан тұратын Petén Postclassic керамикасының үш өндіріс торабы болғанын көрсетеді. Осы қоспалар Petén көлдері аймағындағы постклассикалық [П]оттерлердің ең көп таралған үш қызыл сырғалған керамикалық тобын жасау үшін қолданылды. Олардың әртүрлі саз және қоспа материалдарына қарамастан, дұрыс керамикалық өнімді жасау туралы біркелкі және ортақ түсініктерге ие болды. Vitzil Orange red Ware: жалпы қызыл-сары карбонатты; Augustine ware өндіру үшін қолданылады. Шалғақтар қосылған қоспа: құмды сұрдан қоңырға дейін, шалғақтар қосылған; Paxcamán ware өндіру үшін қолданылады. Clemencia Cream Paste Ware: мәрмәр тәрізді «ақ» немесе кремді; Topoxté ware өндіру үшін қолданылады. «Суреттелген немесе кесілген әшекейлер үш аяқты ыдыстардың ішкі қабырғаларында шеңберлі жолақтар түрінде кездеседі (Райс 1983, 1985, 1989). Жолақтар жоғары және төмен бірнеше сызықтармен шектеліп, тік сызықтармен немесе қарапайым мотивтерді орналастыру арқылы екі немесе төрт бөлікке бөлінеді, бұл мотивтер бөліктердің ішінде де кездесуі мүмкін (Райс және Сесил 2009 қараңыз). Осы әшекейлік үйлесімділік үш қоспа бойынша сырғалған керамикалық топтардағы типтер мен түрлерінің жіктелуін құрылымдайды: монохромды, қара боялған, қызыл боялған және кесілген». «Көптеген Chocholá құмыраларында әшекейлік ақпарат тек иероглифтермен шектелген, атап айтқанда, жоғарыда сипатталған диагональды жолақтармен немесе диагональды глифтердің, жиектің мәтінінің немесе бір үлкен Күнтізбелік дөңгелек күнінің күрделі комбинациясымен шектелген». Бастапқы стандартты тізбектер – бұл Майяның төмендіктерінің барлық аймақтарынан табылған көптеген керамикалық ыдыстарда жиекте кездесетін мәтін. PSS – бұл ыдыстың арналуына, оның әшекейлену тәсіліне, ыдыстың түріне, оның қолданылуына және құрамына (какао сусындары мен жүгері ботқасы) және кейде иесіне немесе шеберге сілтеме жасайтын глифтік формула.

Монте-Олбан типтауы

Пастаның түсі мен текстурасы бойынша керамикалық жіктеме, алғаш рет белгілі бір жылдары анықталған, қазіргі кезде кеңінен қолданылады: gris (сұр, "G" деп қысқартылады), crema (крем, "C" деп қысқартылады), café (қоңыр, "K" деп қысқартылады) және amarillo (сары немесе апельсин, "A" деп қысқартылады). "Монте-Альбанның негізі қаланғаннан кейін жасалған керамикалық бұйымдардың көпшілігі олардың түрі мен нөмірін көрсететін әріп-сандық кодтармен белгіленеді (мысалы, G.12, C.11, K.17, A.9). Ал Монте-Альбанға дейінгі кезеңдерге жататын керамикалық түрлерде көбінесе сипаттамалық атаулар қолданылады (мысалы, Socorro Fine Gray, Atoyac Yellow White). Оахака археологтары бұл түрлерді Касо және авторлар (1967) анықтаған төрт түрге ресми түрде жатқызбаса да, осыған ұқсас сұр, қоңыр және сары-кремді пасталар ертеректегі (Орта форматив) құмыр жасаушылармен қолданылған. Ал Монте-Альбанға дейінгі бірнеше түрлер Монте-Альбан тізбегіндегі нақты түрлердің "бастаулары" болған (мысалы, Дреннан, 1976: 22; сондай-ақ Фланнери және Маркус, 2005: 473; 2015: 115–116)."

Кремдік бұйымдар

Өрттенгеннен кейін суреттер кесіп немесе ойып жасауға болады. "Росарио кезеңінде және ертегі MA I-де өндіріс орындары көбінесе "құнды" және тұрмыстық ыдыстарды өндірді. Кейінгі MA I кезеңінде құнды ыдыстарды жасау Монте-Альбанның солтүстік-батысындағы Какаотепек Атзомпа жеріндегі құмыршылар басқарды, олар әсем кремдік ыдыстарды (крема) жасауға маманданған, ал басқа қауымдар негізінен (бірақ тек соған ғана емес) тұрмыстық ыдыстарды өндірді. Біздің ойымызша, бұл үлгілер Монте-Альбан билеушілерінің элиталық керамиканы, әсіресе крема ыдыстарын өндіру мен таратуды бақылауға жасаған әрекеттерін көрсетеді". "Крема керамикасы табылған көптеген басқа да орындар Монте-Альбанмен тығыз байланыста болған деп жорылған, себебі бұл керамикалар ежелгі қаланың жанындағы балшықтан ғана жасалған". Кремна ыдыстарының таралуы және басқа археологиялық дәлелдер Монте-Альбан басшыларының Оахака аңғары мен жағалау арасындағы аңғарларды, мүмкін сауда арқылы, бақылауға тырысқанын көрсетеді.

Сланце бұйымдары

оның балауызды және жылтыр беткі жабынымен ерекшеленеді, Солтүстік-батыс Юкатан түбегіндегі Соңғы Классикалық кезеңнен ерте Постклассикалық кезеңге дейін дамыған. Солтүстік Юкатанның ең жетілген керамикалық дәстүрлерінің бірі болып табылады және көптеген элиталық ыдыстарды қамтиды.

Гралиса бұйымдары

Бұл – Бахос-де-Чила және Оахаканың орталық жағалауындағы тағы төрт жерден ғана табылған, өзгеше ойылған және графитпен боялған қызыл керамикалық ыдыстар. Бахос-де-Чила мен Гватемаланың жоталарында олардың көптеп кездесуі мен әртүрлілігі майя саудасының және ықпалының кеңірек таралғанын көрсетеді, бірақ Оахака жағалауындағы қазба жұмыстары шектеулі болған.

Шоколад құмыралары

Орта Преклассика (б.з.д. 1000–400 ж.) және Кейінгі Преклассика (б.з.д. 400 ж. – 250 ж.) майясының тоқымды құмыралары дәстүрлі түрде "шоколад құмыралары" деп аталады, бірақ олардың какаомен байланысты қолданылғанына жақында ғана тікелей дәлелдер табылды.

Бірегей стильдер

Майя керамикасында мөрленген немесе қалыпталған қыш ыдыстар көбінесе сирек кездеседі.

Жасалған сән

Қарапайым халықтың тұрмыстық бұйымдары көбінесе олардың қолданылуын көрсететін қарапайым әшекейлермен жасалған. Сарайдағы ыдыстар ойма-қаймақ пішіндермен немесе иероглифтермен жазылған, шеберлікпен салынған түрлі түсті суреттермен безендірілген. Бұл суреттер ыдыстың мақсатын, тапсырыс берушісін және сирек жағдайларда суретшінің қолымен қойылған белгісін көрсететін. Мысалы, какао ішетінге арналған цилиндр пішіндес тостағандарда көбінесе Q. guatemalteca өсімдігінің суреті бейнеленген, себебі бұл гүл какао ішімдігінің дәмін жақсарту үшін қолданылған. Суреттерде жиі рәсімдер, мистикалық жандар немесе күнделікті өмірден алынған көріністер болған. Қара фон көбінесе тақтада бейнеленген мистикалық күштерді немесе қара түстің қолданылуынан жер асты әлемін көрсетеді. Жүгері құдайы Майя мәдениеті үшін өте маңызды болған, өйткені ол Майя халқының негізгі көзінің және қайта жаралудың символы болған. "Пополь Вух" кітабында Жүгері құдайы Майя халқының адам өмірінің айналымын түсінуі үшін циклдік түрде бейнеленген. Майя мәдениетіндегі маңызды тұлғаны қыш ыдыстарға бейнелеу арқылы ыдыстың өзіне және оның мақсатына мән беруге болады. Холмул бишісі, Тикал бишісімен орналасуы ұқсас болғанымен, бір жағына кішкентай еңкейген немесе мойны бүкілген адам бейнесімен билеп тұрған еркек фигурасын бейнелейді және қырық бес жиналған ыдыста кездеседі. Әшекейлеу маңызды болғанымен, құрылымы да ескерілген. Кейбір ыдыстарда дөңгелек аяқтар сияқты қосымша ерекшеліктер болған, табақтың астындағы қуыс цилиндрлердің ішінде шарлар орналасқан. Бұл аяқтар жиі музыкалық аспап ретінде рәсімдерде қолданылған, себебі оларды шайқағанда ыдыс қозғалады.

Қоғамдағы керамика

Майя керамикасы олардың әлеуметтік құрылымымен байланысты екі негізгі материалдан жасалған: әк тас және жанартау күлі. Майялардың жерінің көп бөлігі әк тастан тұрды, содан кальцит алынды. Бұл ыдыстар көбінесе сыйлық ретінде жасалып, жергілікті одақтар құру үшін берілді, сондықтан олар негізінен бір аймақта табылған. Ал жанартау күлінен жасалғандары майя сауда жүйесі арқылы ірі одақтар құру үшін жоғары сыныптан сыйлық ретінде берілгендіктен, кеңінен таралған. Майялар көптеген өнер туындыларымен танымал болғанымен, ең танымалдары – олардың қыш ыдыстары. Майялар осы ыдыстарды әсем әуенмен құрбандық рәсімдерін өткізу үшін пайдаланған. Бұл рәсімдер жаңбыр тілеудің бір жолы болғандықтан, құрбандыққа шалынған адамның (көбінесе соғыс тұтқынының) төгілген қаны құдайлардан жаңбыр мен ауыл шаруашылығының берекесін сұраудың тәсілі саналды. Осы екі фактор байланысты болғандықтан, жаңбырдың арқасында майялар мен олардың ауыл шаруашылығы дамыды. Керамика майя классикалық кезеңінде қоғамда маңызды рөл атқарды. Осы кезде майя элитасы ыдыстарды шетелдік дипломаттарға сыйлық ретінде ғана емес, сонымен қатар классикалық кезеңдегі тойларда да пайдаланды. Ақсүйектердің қабірлеріне арнайы жасалған қыш бұйымдар қойылды. Мұндай ыдыстарды жасауға кез келген адамның құқығы болмады, өйткені олар майя тарихы, мифологиясы және басқа да білімдерді жақсы білуі керек болды. Ыдыстардың бетіне элитаның сарайдағы өмірін көрсететін әсем суреттер салынды. Декоративтік суреттерде элита бейнеленуі керек еді, өйткені олар ыдыстардың негізгі тапсырыс берушілері болды және өздерін көрсететін туындыларға ие болғысы келді. Әр ыдыстың жиегіне жақын оның ішіндегісі (мысалы, вазадағы сусын немесе табақтағы тағам) және оның иесінің аты жазылған. Жиегінде сонымен қатар, ыдыстың қай жерде жасалғанын немесе суреттегі оқиға қайда болғанын көрсететін саурия бас бейнесі болуы мүмкін. Мамандар негізінен жазуға, суреттерге және иероглифтерге назар аударады, өйткені олар әр түрлі халықтар мен мәдениеттер үшін әртүрлі болды. Күнделікті пайдалану үшін жай ғана, көбінесе бір түсті ыдыстар көптеп өндіріліп, халыққа таратылды. Майя керамикасы майя қоғамының әлеуметтік-экономикалық деңгейімен тікелей байланысты емес, өйткені мәдениет керамикаға ерекше мән берді. Майялар ыдыс жасаудың орнына рәсімдер арқылы әлеуметтік статусын көрсетті.

Экономика

Постклассикалық Оахакада аймақтың императорлық астанасы Тутутепектегі нарықтарға тәуелсіз, маңызды жергілікті керамика өндірісі мен саудасы болғандығына куәліктер бар.