Оқ-дәрі снарядының құрылысы мен дамуы

Кіріспе

Пайдалы жүк тасымалдайтын снаряд – артиллериялық снаряд.

Әскери контексте снаряд – жарылғыш, оттық немесе басқа да химиялық заттармен толтырылған пайдалы жүгі бар оқ-дәрі. Алғашқыда ол бомба деп аталған, бірақ "снаряд" сөзі әскери контексте нақты мағынаға ие болды. Снарядтың құрамында іздеу құрылғысы болуы мүмкін. Барлық жарылғыш және оттық заттармен толтырылған снарядтар, әсіресе минометтерге арналғандары, бастапқыда граната деп аталған, бұл атау француз тілінен алынған "гранат" сөзінен туындаған, себебі пішіні мен көп тұқымды жемісінің ұнтақпен толтырылған, сыныптарға бөлінетін бомбаға ұқсас болған. Гранатамен байланысты сөздер кейбір еуропалық тілдерде артиллериялық немесе минометтік снарядтарды белгілеу үшін әлі де қолданылады. Снарядтар әдетте артиллерия, бронетранспорттық құралдар (мысалы, танктер, шабуылдық зеңбіректер және миномет тасымалдағыштар), соғыс кемелері және автокөліктік зеңбіректермен атылатын үлкен калибрлі оқ-дәрілер болып табылады. Пішіні көбінесе цилиндр тәрізді болады, жоғары аэродинамикалық көрсеткіштерге ие болу үшін огива тәрізді ұшы бар конусқа ұласады, сондай-ақ, ыңғайлы артқы бөлігі болуы мүмкін; бірақ кейбір арнайы түрлері айтарлықтай ерекшеленеді.

Өмірбаян

Батырма – жарылғыш күші төмен зат, яғни, егер ол қазіргі заманғы құбырлы бомба немесе қысымды қазандықтағы бомба сияқты жабық кеңістікте сақталмаса, күшті жарылыс тудырмайды. Ертедегі гранаталар оқ-дәріге толы қуыс, құйма темірден жасалған шарлар болатын, ал "снарядтар" қатты оқ-дәрілердің орнына артиллериядан атуға арналған ұқсас құрылғылар еді. Метонимикалық тұрғыдан алғанда, "корпус" термині бүкіл оқ-дәрілік құралды білдіретін болды. Батырмаға негізделген снарядта корпус жарылыстың өзіне қажетті болғандықтан, мықты әрі қалың болуы керек еді. Оның сынықтары көп зиян келтіре алады, бірақ әрбір снаряд тек бірнеше ірі бөлікке ғана бөлінетін. Кейінірек жасалған снарядтар ұсақ сынықтарға ажыратылатын болды. ТНТ сияқты жоғары жарылғыш заттардың пайда болуы қысымды ұстап тұратын корпусқа деген қажеттілікті жойды, сондықтан жаңа снарядтардың корпусы тек оқ-дәріні қамту үшін, ал қалаған жағдайда шрапнель жасау үшін ғана қажет болды. Дегенмен, "снаряд" термині осындай оқ-дәрілік құралдарды атау үшін қолданыла берді. Оқ-дәрімен толтырылған қуыс снарядтарға соққыдан (перкуссия) немесе уақыт бойынша кешіктірілген детонатор қажет болатын. Сфералық снарядтарды соққымен жарылуы қиындық тудыратын, себебі соққы механизмінің нысанаға тиетініне кепілдік беру мүмкін емес еді. Сондықтан, оқ-дәріні ату алдында немесе ату кезінде жағылып, снаряд нысанаға жеткенше толығымен жанатын уақыттық детонатор қажет болатын.

Қазіргі заманғы қабықша

XIX ғасырдың ортасында артиллерияда тұңғыш рет практикалық бұрандалы қаптамалы қарулар пайда болғандықтан революция болды. Жаңа әдістердің нәтижесінде шар тәрізді снарядтың қазіргі танымал цилиндрлі-конустық пішінге өзгеруіне әкелді. Бұл пішін снарядтың ұшу кезіндегі тұрақтылығын едәуір арттырып, алғашқы уақыттық қозғалтқыштарды снарядтың алдыңғы бөлігінде орналасқан соққылы қозғалтқыштармен алмастыруға мүмкіндік берді. Сондай-ақ, жаңа пішін бронебойғыш конструкцияларды қолдануға жағдай жасады. XX ғасырда снарядтардың аэродинамикалық қасиеттері жақсартылды. Бірінші дүниежүзілік соғыста снарядтардың алдыңғы бөлігі көбінесе екі дөңгелек радиусты (crh) болатын. Соғыстан кейін снарядтардың алдыңғы бөлігінің пішіндері күрделене түсті және созылып кетті. 1960 жылдардан бастап, кейбір елдер жоғары сапалы болатты жойқын снарядтарында қолдана бастады, бұл металдың салмағын азайтып, жарылғыш заттардың салмағын арттыруға және қабырғаларды жұқарақтауға мүмкіндік берді. Снарядтардың алдыңғы бөлігі олардың баллистикалық көрсеткіштерін жақсарту үшін одан әрі ұзартылды.

Қарулы қапталдық тиегіштер

Өнеркәсіптік дәуірдегі металлургияның жетістіктері бұрыштық жүктемелі зеңбіректерді жасауға мүмкіндік берді, олар жоғары бастапқы жылдамдықпен оқ атуға қабілетті болды. Крым соғысында британдық артиллериясы Наполеон соғыстарынан бері еш өзгермегені анықталғаннан кейін, өнеркәсіпші Уильям Армстронгқа үкімет жаңа артиллерия құралын жобалауға келісім берді. Өндіріс 1855 жылы Элсвик қару-жарақ компаниясында және Вулвичтегі Корольдік арсеналда басталды. Бұл зеңбірек бұрыштармен жабдықталған, бұл оның әлдеқайда дәл және қуатты болуын қамтамасыз етті. Бұрыштарды шағын қаруларда 15 ғасырдан бері сынап келгенімен, артиллерияны дәл бұрыштау үшін қажетті машиналар тек 19 ғасырдың ортасында ғана қолжетімді болды. Мартин фон Варендорф және Джозеф Уитворт 1840 жылдары тәуелсіз түрде бұрыштық зеңбіректер жасады, бірақ Армстронгтың зеңбірегі Крым соғысында алғаш рет кеңінен қолданылды. Армстронг зеңбірегінің құйма темір қабығы пішін жағынан Миние оғына ұқсас және зеңбірек трубкасынан сәл үлкен қорғасын қаптамасымен жабдықталған, ол зеңбірек бұрыштарымен байланысып, оққа айналу қозғалысын берді. Бұл айналу, тығыз орналасудың нәтижесінде желдің жойылуымен бірге, зеңбіректің ағымдағы ұсақ бұрандалы жүктемелі зеңбіректерге қарағанда кішкентай оқ-дәрі зарядымен үлкен қашықтыққа және дәлдікке қол жеткізуіне мүмкіндік берді. Зеңбірек сонымен қатар артқы жүктемелі болды. Орта ғасырдан бері артқы жүктемелі механизмдер жасауға әрекеттер жасалғанмен, негізгі инженерлік мәселе механизм жарылғыш зарядқа төтеп бере алмауында болды. Тек металлургия және дәлдік инженерлік қабілеттерінің дамуы кезінде ғана Армстронг тиімді шешім таба алды. Тағы бір жаңашылдық – Армстронгтың "ұстағышы" деп атаған нәрсесі, ол негізінен қысыммен бұрыштау болды; зеңбірек трубкасының ұшындағы 6 дюймдік бөлігінің диаметрі сәл кішірек болды, ол снарядты трубкадан шыққанға дейін ортаға түсірді және сонымен бірге оның қорғасын қаптамасын сәл төмендетіп, диаметрін кішірейтеді және оның баллистикалық қасиеттерін жақсартты. Бұрыштық зеңбіректер басқа жерлерде де – Швецияда майор Джованни Кавалли мен барон Мартин фон Вахрендорф, Германияда Крупп және АҚШ-та Виард зеңбірегі дамыды. Алайда, бұрыштық трубкалар снарядты бұрыштармен байланыстырудың кейбір тәсілдерін қажет етті. Армстронг зеңбірегімен қорғасынмен қапталған снарядтар қолданылды, бірақ олар қанағаттандырмады, сондықтан ұштық снарядтар қабылданды. Алайда, олар снаряд пен трубка арасындағы саңылауды толығымен жаба алмады. Снаряд табанына қақпақтарды орнатуға да тырысты, бірақ нәтиже болмады. 1878 жылы британдықтар ұштық снарядтарының табанына мыс "газ тексеру" енгізді және 1879 жылы ұштықтарды ауыстыру үшін айналмалы газ тексеруді сынады, бұл 1881 жылы автоматты газ тексеруге әкелді. Одан кейін снарядтың құрамына кіретін мыс Vavaseur жолағы пайда болды. Жолақ снарядты айналдырып, трубкада ортаға орналастырып, газдың алға қарай шығуына жол бермеді. Жолақ жұмсақ, бірақ айналу және ою қысымдарынан ажыратуды болдырмайтын қатаң болуы керек. Мыс әдетте ең қолайлы, бірақ мыс никелі немесе алтын металл да қолданылды.

Advances in metallurgy in the industrial era allowed for the construction of rifled breech loading guns that could fire at a much greater muzzle velocity. After the British artillery was shown up in the Crimean War as having barely changed since the Napoleonic Wars, the industrialist William Armstrong was awarded a contract by the government to design a new piece of artillery. Production started in 1855 at the Elswick Ordnance Company and the Royal Arsenal at Woolwich. The piece was rifled, which allowed for a much more accurate and powerful action. Although rifling had been tried on small arms since the 15th century, the necessary machinery to accurately rifle artillery only became available in the mid 19th century. Martin von Wahrendorff and Joseph Whitworth independently produced rifled cannons in the 1840s, but it was Armstrong's gun that was first to see widespread use during the Crimean War. The cast iron shell of the Armstrong gun was similar in shape to a Minié ball and had a thin lead coating which made it fractionally larger than the gun's bore and which engaged with the gun's rifling grooves to impart spin to the shell. This spin, together with the elimination of windage as a result of the tight fit, enabled the gun to achieve greater range and accuracy than existing smooth bore muzzle loaders with a smaller powder charge. The gun was also a breech loader. Although attempts at breech loading mechanisms had been made since medieval times, the essential engineering problem was that the mechanism could not withstand the explosive charge. It was only with the advances in metallurgy and precision engineering capabilities during the Industrial Revolution that Armstrong was able to construct a viable solution. Another innovative feature was what Armstrong called its "grip", which was essentially a squeeze bore; the 6 inches of the bore at the muzzle end was of slightly smaller diameter, which centered the shell before it left the barrel and at the same time slightly swaged down its lead coating, reducing its diameter and slightly improving its ballistic qualities. Rifled guns were also developed elsewhere – by Major Giovanni Cavalli and Baron Martin von Wahrendorff in Sweden, Krupp in Germany and the Wiard gun in the United States. However, rifled barrels required some means of engaging the shell with the rifling. Lead coated shells were used with the Armstrong gun, but were not satisfactory so studded projectiles were adopted. However, these did not seal the gap between shell and barrel. Wads at the shell base were also tried without success. In 1878, the British adopted a copper "gas check" at the base of their studded projectiles and in 1879 tried a rotating gas check to replace the studs, leading to the 1881 automatic gas check. This was soon followed by the Vavaseur copper driving band as part of the projectile. The driving band rotated the projectile, centered it in the bore and prevented gas escaping forwards. A driving band has to be soft but tough enough to prevent stripping by rotational and engraving stresses. Copper is generally most suitable but cupronickel or gilding metal were also used.

Шабу ошағы

1650 жылы ұрықпен жасалған алғашқы детонатор пайда болды, ол ұнтақты тұтандыру үшін ұшқын шығару үшін кременьді қолданды, бірақ оның жұмыс істеуі үшін снарядтың белгілі бір тәртіппен түсуі қажет еді, және бұл дөңгелек снарядтармен жұмыс істемеді. Тағы бір мәселе – тиісті түрде тұрақты "детонациялық ұнтақ" табу болды. 1800 жылы сынап фулминатының ашылуына дейін прогресс мүмкін болмады, бұл 1818 жылы пастор Александр Форсайттың патентімен ұсақ қарулар үшін бастауыш қоспаларын және мыс детонациялық қақпақтың пайда болуына әкелді. 1842 жылы Ұлыбритания детонациялық детонаторды қабылдады. Армия және флот бірлесіп көптеген жобаларды қарастырды, бірақ олар қанағаттандырмайтын болды, мүмкін қауіпсіздік және іске қосу мүмкіндіктеріне байланысты. Дегенмен, 1846 жылы Корольдік артиллерияның квартермейстері Фриберннің жобасы армия тарапынан қабылданды. Бұл шамамен 6 дюймдік ағаш детонатор болды және детонаторлық бөлімше мен жанатын фитильдің арасындағы блоктарды ұстап тұру үшін қиырғыш сым қолданылды. Фитиль ұшқынмен тұтандырылды және соққы болғанда сым үзілді. 1861 жылға дейін британдық теңіз детонаторы металдан жасалмады.

Түтінсіз ұнтақтар

XIX ғасырдың соңына дейін жарылғыш заттардың жалғыз түрі ретінде оқ-дәрі қолданылды. Қара ұнтақпен оқталатын қарулардың көру мүмкіндігін үлкен түтін бұлты жауып, жасырын атқыштарды ату орнындағы түтін бұлты көрсетіп беретін. Нитроцеллюлоза негізіндегі мақта, 1846 жылы швейцариялық химик Кристиан Фридрих Шёнбейн ашқан. Ол оны жарылғыш зат ретінде қолдануды насихаттап, өндіріс құқығын Австрия империясына сатты. Қарулы мақта оқ-дәріден күштірек болғанымен, біршама тұрақсыз еді. Джон Тейлор мақтаға арналған британдық патент алды, ал Джон Холл & Sons компаниясы Фэвершемде өндіріс бастады. 1847 жылы Фэвершем зауытының жарылуынан кейін британдықтардың қызығушылығы төмендеді. Австрия бароны Вильгельм Ленк фон Вольфсберг артиллериялық ұнтақ өндіретін екі мақта зауытын салды, бірақ ол дала жағдайында қауіпті болды. Оқ-дәрімен мыңдаған оқтарды атуға қабілетті қарулар, мақтамен жүз ғана оқ атқаннан кейін қызмет мерзіміне жететін. Шағын қарулар мақтаның тудырған қысымына төтеп бере алмады. 1862 жылы Австрия зауытының бірі жарылғаннан кейін Томас Прентис & Компания 1863 жылы Стоумаркетте мақта өндіруді бастады. Ал британдық соғыс кеңсесінің химигі сэр Фредерик Абель Уолтхам Абби Корольдік оқ-дәрі зауытында жан-жақты зерттеулер жүргізіп, нитроцеллюлозадағы қоспаларды жоятын, оны өндіруді қауіпсіз және тұрақты өнімді қолдануға қауіпсіз ететін өндіріс процесін жасады. Абель бұл процеске 1865 жылы, Австриядағы екінші мақта зауыты жарылғанда патент алды. 1871 жылы Стоумаркет зауыты жарылғаннан кейін Уолтхам Абби торпедалар мен миналардың оқ-дәрілері үшін мақта өндіруді бастады. 1884 жылы Поль Вийль түтінсіз ұнтақты – «Poudre B» (қара ұнтақтан ерекшеленетін «ақ ұнтақ» – poudre blanche) ойлап тапты, ол 68,2% ерімейтін нитроцеллюлозадан, 29,8% ерітілген нитроцеллюлозадан, эфирмен гелатинизацияланған және 2% парафинден тұрды. Бұл Лебель мылтығы үшін қабылданды. Вийльдің ұнтағы шағын қарулардың тиімділігін революцияландырды, себебі ол дерлік түтін шығармайды және қара ұнтақтан үш есе күшті болды. Жоғары бастапқы жылдамдық – траекторияның тегіс болуын, желдің аз әсерін және оқтың түсуін азайтып, 1000 метрлік атуды мүмкін етті. Басқа еуропалық елдер де осыны ұстанды және өздерінің «Poudre B» нұсқаларын қолдана бастады, алғашқылары Германия мен Австрия болды, олар 1888 жылы жаңа қарулар енгізді. Кейіннен «Poudre B» әртүрлі қосылыстар қосылып немесе алынып тасталған арнайы өзгерістерге ұшырады. Крупп 1888 жылы дифениламинді тұрақтандырғыш ретінде қосуды бастады. Кордиттің құрылуы Нобель, Максим және тағы бір өнертапқыш арасында британдық патентті бұзды деген айыппен ұзақ сот процесіне әкелді.

Gunpowder was used as the only form of explosive up until the end of the 19th century. Guns using black powder ammunition would have their view obscured by a huge cloud of smoke and concealed shooters were given away by a cloud of smoke over the firing position. Guncotton, a nitrocellulose based material, was discovered by Swiss chemist Christian Friedrich Schönbein in 1846. He promoted its use as a blasting explosive and sold manufacturing rights to the Austrian Empire. Guncotton was more powerful than gunpowder, but at the same time was somewhat more unstable. John Taylor obtained an English patent for guncotton; and John Hall & Sons began manufacture in Faversham. British interest waned after an explosion destroyed the Faversham factory in 1847. Austrian Baron Wilhelm Lenk von Wolfsberg built two guncotton plants producing artillery propellant, but it was dangerous under field conditions, and guns that could fire thousands of rounds using gunpowder would reach their service life after only a few hundred shots with the more powerful guncotton. Small arms could not withstand the pressures generated by guncotton. After one of the Austrian factories blew up in 1862, Thomas Prentice & Company began manufacturing guncotton in Stowmarket in 1863; and British War Office chemist Sir Frederick Abel began thorough research at Waltham Abbey Royal Gunpowder Mills leading to a manufacturing process that eliminated the impurities in nitrocellulose making it safer to produce and a stable product safer to handle. Abel patented this process in 1865, when the second Austrian guncotton factory exploded. After the Stowmarket factory exploded in 1871, Waltham Abbey began production of guncotton for torpedo and mine warheads. In 1884, Paul Vieille invented a smokeless powder called Poudre B (short for poudre blanche—white powder, as distinguished from black powder) made from 68.2% insoluble nitrocellulose, 29.8% soluble nitrocellusose gelatinized with ether and 2% paraffin. This was adopted for the Lebel rifle. Vieille's powder revolutionized the effectiveness of small guns, because it gave off almost no smoke and was three times more powerful than black powder. Higher muzzle velocity meant a flatter trajectory and less wind drift and bullet drop, making 1000 meter shots practicable. Other European countries swiftly followed and started using their own versions of Poudre B, the first being Germany and Austria which introduced new weapons in 1888. Subsequently, Poudre B was modified several times with various compounds being added and removed. Krupp began adding diphenylamine as a stabilizer in 1888. The creation of cordite led to a lengthy court battle between Nobel, Maxim, and another inventor over alleged British patent infringement.

Қалқаның басқа түрлері

Тарих бойына қаптамаларға әртүрлі толтырулар қолданылған. 1460 жылы Валтурио жануарлық снарядты ойлап тапты. Бұл снарядты алғаш рет 1672 жылы Людовик XIV тұсында француздар қолданған. Бастапқыда темір қаңқадағы сопақша (баллистикалық қасиеттері нашар) формада болған ол, шар тәрізді қабыққа айналды. Олардың қолданылуы 19 ғасырға дейін жалғасты. 1857 жылы британдықтар заманауи жануарлық снарядты жасап шығарды, ол өнертабысының авторы атымен – Мартин снаряды деп аталды. Снаряд балқытылған темірмен толтырылған, ол жау кемесіне тигенде жарылып, нысанаға балқытылған темірді шашырату үшін арналған. Ол 1860 және 1869 жылдар аралығында Корольдік теңіз күштерінде қолданылды, кемеге қарсы жануарлық снаряд ретінде қыздырылған оқтарды ығыстырды. Бірінші дүниежүзілік соғыста британдықтар екі түрлі жануарлық снарядты қолданды, олардың бірі цеппелиндерге қарсы қолданылды. Жануарлық снарядтарға ұқсас, жұлдызды снарядтар жарықтандыру үшін, өртке салу үшін емес, арналған. Кейде оларды жарық шарлары деп те атайды, олар 17 ғасырдан бері қолданыста. Британдықтар 1866 жылы 10, 8 және 51/2 дюймдік калибрлер үшін парашютті жарық шарларын қабылдады. 10 дюймдік снаряд 1920 жылға дейін ескірген деп ресми түрде жарияланбады. Түтін шарлары да 17 ғасырға дейін барады, британдықтарында тұз, көмір, қарағай шайыры, қызыл май, арақ, шикі антимон және күкірт қоспасы болды. Олар "көп мөлшерде шығаратын, төзбеуге болатын жағымсыз түтінді" құрады. 19 ғасырдағы британдық қызметте олар жалпы диаметрінің 1/15-і қалыңдығы бар концентрлі қағаздан жасалып, ұнтақ, тұз, қарағай шайыры, көмір және маймен толтырылған. Олар "қазаматтарда, шахталарда немесе палубалар арасында жауды өшіру немесе қуып шығару үшін; операцияларды жасыру үшін; және сигнал беру үшін қолданылды".

Бөлек жүк тиеу корпусындағы жүк

Жеке зарядталатын қоршалған оқ-дәрінің үш негізгі құралы бар: отынмен жабдықталған снаряд, ұшқыштар мен праймерді сақтауға арналған корпусы және қапталған ұшқыштар. Құралдар әдетте екі немесе одан көп бөлікке бөлінеді. Британ әскери терминологиясында осындай оқ-дәрілер жылдам атуға арналған деп аталады. Жеке зарядталатын қоршалған оқ-дәріні қолданатын мылтықтар көбінесе жылғатын блок немесе жылғатын клиндік құрылымды пайдаланады, ал Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде Германия өздерінің ең ірі қарулары үшін де бекітілген немесе жеке зарядталатын қоршалған оқ-дәрілер мен жылғатын блок құрылымдарын қолданды. Жеке зарядталатын қоршалған оқ-дәрінің бір түрі – жартылай бекітілген оқ-дәрі. Жартылай бекітілген оқ-дәрі толық жиынтық ретінде келеді, бірақ снаряд пен оның корпусы бөлек болуы мүмкін. Корпус белгілі бір мөлшердегі ұшқыштарды сақтайды, ал мергендер қашықтық пен жылдамдықты өзгерту үшін ұшқыштарды қосып немесе алып тастай алады. Содан кейін оқ қайта жиналып, зарядталып, атылады. Артықшылықтарына ірі калибрлі оқ-дәрілерді оңай ұстау және ұшқыштардың мөлшерін арттыру немесе азайту арқылы қашықтық пен жылдамдықты оңай өзгерту жатады. Кемшіліктеріне күрделілік, баяу зарядтау, қауіпсіздік деңгейінің төмендігі, ылғалға төзімділігінің нашарлығы және металл корпус материалдық ресурстар мәселесін тудыруы кіреді. Ұлыбритания 1870-1880 жылдары Паллизер снарядтарын да қолданды. Снарядтың ішкі қуысы, доңғалақтан сәл үлкен болды және бос қалмай, 1,5% оқ-дәрімен толтырылды, бұл броньды тесіп өткеннен кейін жарылғыш әсерді қамтамасыз етті. Снарядтың ішкі қуысының көлемі азайтылғандықтан, снарядтың ұзындығы доңғалақтан сәл артық болды. Оқ-дәрінің жануы соққыдан тұтанатындықтан, отынға тұтқа қажет болмады. Алайда, 1880 және 1890 жылдары кемелердің бронясы күрт жақсарды және болаттан жасалған жарылғыш снарядтардың жақсырақ фрагментациясы және атыс кезіндегі күштерге төзімділігі сияқты артықшылықтары бар екені анықталды. Бұл снарядтар құйылып және соғылып жасалды. Германия 1902 жылы артиллериялық снарядтарды тротилмен (TNT) толтыра бастады. Толуол фенолға қарағанда қол жеткізу қиын болды, ал тротил пикрит қышқылынан нашаррақ болды, бірақ оқ-дәрі өндірісі мен сақтау қауіпсіздігін арттыру екі дүниежүзілік соғыс арасында пикрит қышқылын тротилмен ауыстыруға себеп болды. (уақыт немесе жақындық) немесе жерге кішкене енгеннен кейін (кешіктірілген соққы, жабық нысандарға жердің соққысын күшейту үшін немесе сынықтардың таралуын азайту үшін). Күшейтілген фрагментацияға ие снарядтар жоғары жарылғыш фрагментациялық (HE FRAG) снарядтары деп аталады. Стандартты химиялық заттарға РДХ және тротил қоспалары жатады, атап айтқанда, B құрамы және циклотол. 1990 жылдары "сезімталдығы төмен оқ-дәрі" талаптары, келісімдері мен ережелерінің енгізілуі қазіргі батыс конструкцияларын РДХ негізіндегі пластикалық байланысқан жарылғыш заттардың (PBX) әртүрлі түрлерін қолдануға мәжбүр етті.

Separate loading cased charge ammunition has three main components: the fuzed projectile, the casing to hold the propellants and primer, and the bagged propellant charges. The components are usually separated into two or more parts. In British ordnance terms, this type of ammunition is called separate quick firing. Often guns which use separate loading cased charge ammunition use sliding block or sliding wedge breeches and during World War I and World War II Germany predominantly used fixed or separate loading cased charges and sliding block breeches even for their largest guns. A variant of separate loading cased charge ammunition is semi fixed ammunition. With semi fixed ammunition the round comes as a complete package but the projectile and its case can be separated. The case holds a set number of bagged charges and the gun crew can add or subtract propellant to change range and velocity. The round is then reassembled, loaded, and fired. Advantages include easier handling for larger caliber rounds, while range and velocity can easily be varied by increasing or decreasing the number of propellant charges. Disadvantages include more complexity, slower loading, less safety, less moisture resistance, and the metal cases can still be a material resource issue. Britain also deployed Palliser shells in the 1870s–1880s. In the shell, the cavity was slightly larger than in the shot and was filled with 1.5% gunpowder instead of being empty, to provide a small explosive effect after penetrating armour plating. The shell was correspondingly slightly longer than the shot to compensate for the lighter cavity. The powder filling was ignited by the shock of impact and hence did not require a fuze. However, ship armour rapidly improved during the 1880s and 1890s, and it was realised that explosive shells with steel had advantages including better fragmentation and resistance to the stresses of firing. These were cast and forged steel. Germany began filling artillery shells with TNT in 1902. Toluene was less readily available than phenol, and TNT is less powerful than picric acid, but the improved safety of munitions manufacturing and storage caused the replacement of picric acid by TNT for most military purposes between the World Wars. (time or proximity), or after penetrating a short distance into the ground (percussion with delay, either to transmit more ground shock to covered positions, or to reduce the spread of fragments). Projectiles with enhanced fragmentation are called high explosive fragmentation (HE FRAG). RDX and TNT mixtures are the standard chemicals used, notably Composition B and Cyclotol. The introduction of "insensitive munition" requirements, agreements and regulations in the 1990s caused modern western designs to use various types of plastic bonded explosives (PBX) based on RDX.

Ортақ

Көне британдық жарылғыш снарядтар "P қоспасы" (оқ-дәрі) сияқты "әлсіз жарылғыш заттармен" толтырылып, әдетте алдына оттық құрылғысы орнатылған. Жалпы снарядтар жарылғанда (жарылмастан) көбінесе ірі сынықтарға бөлінетін, олар снарядтың бағытымен ұшуын жалғастыратын, жанына тарамайтын. Олардың өртке қатысты да әсері болды. 19 ғасырдың соңында "екі есе жалпы снарядтар" жасалды, олардың ұзындығы стандартты снаряд салмағынан екі есеге жуық етіп ұзартылды, осылайша көбірек оқ-дәрі салуға және жарылғыш күшін арттыруға мүмкіндік берді. Олар ұшу кезінде тұрақсыздыққа және төмен жылдамдыққа ұшырады, сондықтан кеңінен қолданылмады. 1914 жылы 6 дюйм және одан жоғары диаметрлі жалпы снарядтар құйма болаттан, ал кіші диаметрлі снарядтар қызметке арналған қапталған болаттан, ал оқуға арналған құйма темірден жасалды. 1890 жылдардың соңында олар "жалпы лиддит" снарядтарымен ауыстырылды, бірақ 1914 жылға дейін қорларының бір бөлігі сақталды. Британ әскерінде жалпы снарядтар көбінесе қара түспен боялған, ал мұрын бөлігінің артындағы қызыл жолақ снарядтың толтырылғанын көрсететін.

Қарапайым тік

Жалпы тік снарядтар немесе CP – 1890-1910 жылдары теңіз қызметінде қолданылған, қатты мұрыны және негізінде соққылы оқшаулауы бар, жалпы снарядтардың бір түрі. Бұл, жалпы снарядтағы мұрындық оқшаулаудан өзгешелік еді. Екі C.R.H. қатты, ұшқыр мұрыны кемелерге шабуыл жасау үшін қолайлы деп есептелді, бірақ броняны тесіп өтпейтін – негізгі функциясы жарылыс болды. Олар құйылған немесе соғылған (үш және алты фунттық) болаттан жасалған, және жалпы снарядқа қарағанда сәл кіші жарылғыш оқ-дәрі зарядына ие болды, бұл ұзын, ауыр мұрынға жасалған құрбандық еді. Британдық қызметте жалпы тік снарядтар көбінесе қара түске боялған, бірақ QF зеңбіректерге арналған 12 фунттық снарядтар BL және QF зеңбіректермен де қолданылатын 12 фунттық снарядтардан ажырату үшін қорғасын түсіне боялған. Мұрынның артындағы қызыл сақина снарядтың толтырылғанын көрсетті. Екінші дүниежүзілік соғысқа қарай Корольдік теңіз күштерінде олар TNT-мен толтырылған жалпы тік қақпақты (CPC) және жартылай броняны тесуге арналған (SAP) снарядтармен алмастырылды.

Қарапайым лидит

Жалпы лиддит снарядтары – лиддитпен толтырылған британдық жарылғыш снарядтар. Бастапқыда «common lyddite» деп аталып, 1896 жылдан бастап қазіргі заманғы «жоғары жарылғыш» снарядтардың алғашқы британдық ұрпағы болды. Лиддит – пикрин қышқылының балқытылып, қаттыру арқылы алынған, ылғалға төзімді және сұйық түріне қарағанда жарылуы оңай, тығыз, қою сары түсті формасы. Француз тілінде «мелинит», жапон тілінде «шимоз» деп аталады. Жалпы лиддит снарядтары «детонацияланып», барлық бағытта ұсақ сынықтарға айналды, бірақ өртке қатысты әсері болмады. Ең жойқын әсерге қол жеткізу үшін жарылыс снаряд нысанаға енгенге дейін кешіктірілуі керек еді. Алғашқы снарядтардың қабырғалары бүкіл ұзындығы бойына бірдей қалыңдыққа ие болды, ал кейінгі снарядтардың қабырғалары түбінде қалыңдап, мұрынға қарай жұқарады. Бұл конструкция беріктігін арттырып, жарылғыш затқа көбірек орын жасады. Кейінгі снарядтар 4 с.р.б. (калибрлік радиус басы) бастарына ие болды, олар бұрынғы 2 с.р.б. конструкцияларына қарағанда сүйірленіп, аэродинамикалық болды. Лиддит снарядының дұрыс детонациясы қара немесе сұр түтінді, ал суға тигенде ақ түтінді көрсетеді. Сары түтін жарылыс емес, қарапайым жарылуды білдірді, ал лиддиттің сенімді детонацияланбауы, әсіресе оның ертерек қолданылу кезеңінде үлкен мәселе болды. Детонацияны жақсарту үшін, аз мөлшерде пикрин ұнтағы немесе тіпті ТНТ (кішкентай снарядтарда – 3 фунттық, 12 фунттық, 4,7 дюймдік) отын мен негізгі лиддит толтыруының арасына немесе снарядтың көп бөлігінен өтетін жұқа түтікшеге салынатын «детонаторлар» қолданылды. Лиддит металл негіздермен қауіпті реакцияға түсетіндіктен, үлкен қауіпсіздік мәселесін тудырды. Сондықтан снарядтардың ішкі жағы лакталды, сыртқы жағы қорғасынсыз бояумен боялды және отын тесігі қорғасынсыз қорытпадан жасалды. Онымен бірге қорғасын бар фиуткілерді қолдануға болмайды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде Ұлыбритания лиддитті қазіргі заманғы «жоғары жарылғыш» (HE), мысалы ТНТ-мен алмастыра бастады. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін «жалпы лиддит» термині қолданыстан шығарылды, ал лиддитпен толтырылған снарядтардың қалған қоры «жоғары жарылғыш» (HE) снарядтарымен толтырылған лиддит деп аталды. Сондықтан «жалпы» деген сөз қолданылудан шығып, «HE» деген сөз жарылғыш снарядтарды белгілеу үшін қолданыла бастады. Британ әскеріндегі жалпы лиддит снарядтары сары түске боялды, ал мұрын бөлігінің артындағы қызыл сақина снарядтың толтырылғанын көрсетеді.

Common lyddite shells were British explosive shells filled with Lyddite were initially designated "common lyddite" and beginning in 1896 were the first British generation of modern "high explosive" shells. Lyddite is picric acid fused at and allowed to solidify, producing a much denser dark yellow form which is not affected by moisture and is easier to detonate than the liquid form. Its French equivalent was "melinite", Japanese equivalent was "shimose". Common lyddite shells "detonated" and fragmented into small pieces in all directions, with no incendiary effect. For maximum destructive effect the explosion needed to be delayed until the shell had penetrated its target. Early shells had walls of the same thickness for the whole length, later shells had walls thicker at the base and thinning towards the nose. This was found to give greater strength and provide more space for explosive. Later shells had 4 c. r. heads, more pointed and hence streamlined than earlier 2 c. r. h. designs. Proper detonation of a lyddite shell would show black to grey smoke, or white from the steam of a water detonation. Yellow smoke indicated simple explosion rather than detonation, and failure to reliably detonate was a problem with lyddite, especially in its earlier usage. To improve the detonation "exploders" with a small quantity of picric powder or even of TNT (in smaller shells, 3 pdr, 12 pdr – 4.7 inch) was loaded between the fuze and the main lyddite filling or in a thin tube running through most of the shell's length. Lyddite presented a major safety problem because it reacted dangerously with metal bases. This required that the interior of shells had to be varnished, the exterior had to be painted with leadless paint and the fuze hole had to be made of a leadless alloy. Fuzes containing any lead could not be used with it. When World War I began Britain was replacing lyddite with modern "high explosive" (HE) such as TNT. After World War I the term "common lyddite" was dropped, and remaining stocks of lyddite filled shells were referred to as HE (high explosive) shell filled lyddite. Hence "common" faded from use, replaced by "HE" as the explosive shell designation. Common lyddite shells in British service were painted yellow, with a red ring behind the nose to indicate the shell had been filled.

Шахта қабығы

Миналық снаряд – 20 мм-ден 30 мм-ге дейінгі қаруларда, мысалы пушкаларда қолдануға арналған, арнайы HE (жарылғыш) снарядтарының бір түрі. Дәстүрлі конструкциядағы кішкентай HE снарядтарында жарылғыш заттың мөлшері шектеулі болады. Бірақ, жоғары кернеуге төзімді, жұқа қабырғалы болаттан жасалған корпусты пайдалану арқасында, жарылғыш зарядты көбірек салуға болады. Көбінесе, осындай зарядтар қымбатқа түсетін, бірақ жоғары детонациялық энергиясы бар жарылғыш заттардан жасалған. Миналық снарядтың идеясын екінші дүниежүзілік соғыста немістер қарсылас ұшақтарды тудыруға арналған ұшақтардың оқ-дәрілерінде пайдаланған. Миналық снарядтар сынықтардан аз зақым келтіргенмен, жарылысы әлдеқайда күшті болды. Екінші дүниежүзілік соғыстағы ұшақтардың алюминийден жасалған конструкциялары мен қаптамалары осы күшті жарылыстан тез зақымдалды.

Шрапнелдік снарядтар

Шрапнельдік снарядтар – 1914 жылға қарай мылтықтар мен пулеметтерге қарағанда әлдеқайда үлкен қашықтықта, көптеген оқ-дәрілерді жеткізетін, жеке құрамға қарсы қолданылатын оқ-дәрілер. Бірінші дүниежүзілік соғыста қолданылған шрапнель снарядының диаметрі 75 мм (3 дюйм) болды және шамамен 300 қорғасын-антимон шардан (оқтан) тұрды, олардың әрқайсысының диаметрі шамамен 1/2 дюймді құрады. Шрапнельдің жұмыс принципі мынада: оқтардың көп бөлігін бір ағынды снарядтың ішінде бірге тасымалдағанда, олар жеке-жеке тасымалдағандағыдан ауа кедергісіне аз ұшырайды, соның салдарынан олар әлдеқайда үлкен қашықтыққа жетеді. Мерген снарядтың уақыттық сақтандырғышын нысанаға жеткенге дейін жерге қарай төңкерілгенде жарылатындай етіп орнатады (идеалды жағдайда, шамамен 150 метр бұрын және жерден 60-100 фут биіктікте). Содан кейін сақтандырғыш снарядтың түбіндегі шағын «жарылыс зарядын» қосады, ол шарларды снарядтың алдыңғы бөлігінен алға қарай шығарып, олардың бастапқы 750-1200 фут/секундық жылдамдығына 200-250 фут/секундық жылдамдық қосады. Снарядтың корпусы көбінесе зақымсыз жерге түседі, ал оқтар АҚШ-тың 3 дюймдік снарядының мысалында, шамамен 250 ярд × 30 ярд аумақта жерге тигенше кеңейіп жатқан конус пішінде ұша береді. Бұл әсер нысананың алдында және үстінде үлкен мылтық атуына ұқсас, және ашық жердегі әскерлер үшін өте қауіпті. Жақсы дайындалған артиллериялық экипаж минутына 20 снарядтан атып, барлығы 6000 шарды жіберуге қабілетті, бұл көрсеткіш мылтықтар мен пулеметтермен салыстырғанда өте жақсы нәтиже. Алайда, шрапнельдің салыстырмалы түрде тегіс траекториясы (оның зияндылығы негізінен снарядтың жылдамдығына байланысты және тек алға қарай бағытталған) оның жақсы жасырынып, ашық кеңістіктен аулақ болатын, сондай-ақ өлі жерлерді (төңіректерді), баспаналарды, траншеяларды, ғимараттарды және ағаштарды қорғаныш ретінде пайдаланатын жаттығудан өткен әскерлерге тиімсіз етеді. Ол ғимараттарды немесе баспаналарды қиратуға жарамсыз болды. Сондықтан Бірінші дүниежүзілік соғыста оны жарылғыш снарядтармен алмастырды, олар барлық бағытта сынықтарды шашыратады (соның салдарынан олардан қашу қиын) және гаубица сияқты жоғары бұрышты қарулармен атылуы мүмкін.

Shrapnel shells are an anti personnel munition which delivered large numbers of bullets at ranges far greater than rifles or machine guns could attain – up to 6,500 yards by 1914. A typical shrapnel shell as used in World War I was streamlined, 75 mm (3 in) in diameter and contained approximately 300 lead–antimony balls (bullets), each around 1/2 inch in diameter. Shrapnel used the principle that the bullets encountered much less air resistance if they travelled most of their journey packed together in a single streamlined shell than they would if they travelled individually, and could hence attain a far greater range. The gunner set the shell's time fuze so that it was timed to burst as it was angling down towards the ground just before it reached its target (ideally about 150 yards before, and 60–100 feet above the ground). The fuze then ignited a small "bursting charge" in the base of the shell which fired the balls forward out of the front of the shell case, adding 200–250 ft/second to the existing velocity of 750–1200 ft/second. The shell body dropped to the ground mostly intact and the bullets continued in an expanding cone shape before striking the ground over an area approximately 250 yards × 30 yards in the case of the US 3 inch shell. The effect was of a large shotgun blast just in front of and above the target, and was deadly against troops in the open. A trained gun team could fire 20 such shells per minute, with a total of 6,000 balls, which compared very favorably with rifles and machine guns. However, shrapnel's relatively flat trajectory (it depended mainly on the shell's velocity for its lethality, and was lethal only in the forward direction) meant that it could not strike trained troops who avoided open spaces and instead used dead ground (dips), shelters, trenches, buildings, and trees for cover. It was of no use in destroying buildings or shelters. Hence, it was replaced during World War I by the high explosive shell, which exploded its fragments in all directions (and thus more difficult to avoid) and could be fired by high angle weapons, such as howitzers.

Клестерлік және кішігірім оқ-дәрілер

Классты снарядтар – тасымалдаушы снаряд немесе жүк боеприпасының бір түрі. Классты бомбалар сияқты, артиллериялық снаряд кішкентай суббоеприпастарды, соның ішінде жеке құрамға қарсы гранаталарды, танкке қарсы жоғарыдан шабуылдайтын боеприпастарды және жер миналарын тарату үшін қолданылуы мүмкін. Бұл, әдетте, қарапайым жарылғыш снарядтарға қарағанда бронь мен жаяу әскерге қарсы әлдеқайда қауіпті, себебі бірнеше боеприпастар үлкен жою аймағын құрайды және броньды жою үшін қажетті тікелей соққыға түсу ықтималдығын арттырады. Көптеген қазіргі заманғы армиялар өздерінің артиллериялық батареяларында классты боеприпастарды кеңінен пайдаланады. Артиллерия тарату арқылы орналастырылған миналар инженерлік бөлімшелерді қауіпке тікелей ұшыратпай, жаудың жолына мина далаларын жылдам орналастыруға мүмкіндік береді, бірақ артиллериямен жеткізілген миналар, миналар жеке орналастырылғандағыдан гөрі, жарылмаған оқ-дәрілердің көбірек болуына байланысты, тұрақсыз және болжауға қиын мина даласына әкелуі мүмкін. Классты боеприпастар туралы конвенцияға қол қойған мемлекеттер классты боеприпастарды, соның ішінде артиллериялық снарядтарды қолдануға қатысты шектеулерді қабылдады: шарт бойынша, мұндай қаруда тоғыз немесе одан аз суббоеприпастар болуы керек, олардың әрқайсысының салмағы 4 килограмнан аспауы керек, бір нысананы анықтап, оған шабуылдай алуға қабілетті болуы керек, сондай-ақ электрондық өзін-өзі жою және өзін-өзі деактивациялау жүйелерімен жабдырылуы керек. 20 кг немесе одан ауыр суббоеприпастар шектеуге жатпайды.

Химиялық

Химиялық снарядтарда снарядты жарытуға арналған шағын жарылғыш заряд және сұйық, газ немесе ұнтақ түріндегі химиялық агент немесе тәртіпсіздікті бақылауға арналған агент болады. Кейбір жағдайларда, мысалы, M687 зарин газы снарядында, пайдалы жүк екі алдынғы химиялық зат ретінде сақталады, олар снаряд атылғаннан кейін араластырылады. Ұнтақталған химиялық агенттерді жеткізуге арналған кейбір мысалдар, мысалы M110 155 мм патроны, кейіннен ұнтақталған ақ фосфордан тұратын түтін/өртке қарсы оқтар ретінде қайта қолданылды. Химиялық снарядтар ең көп қолданылған кезең – Бірінші дүниежүзілік соғыс. Химиялық агенттердің кез келген түрін қолдануға 1925 жылғы Женева хаттамасынан бастап (Женева конвенциясымен шатастырмау керек) көптеген халықаралық шарттармен тыйым салынды, ал 1993 жылғы Химиялық қару туралы конвенция – мұндай қаруды өндіруге, жинақтауға және беруге тыйым салатын ең заманауи шарт. Барлық қол қойған елдер соғыста өлімге әкелетін және әрекетке қабілетсіз ететін химиялық агенттерді қолданудан бас тартты.

Ядролық артиллерия

Ядролық артиллериялық снарядтар тактикалық қолдануға арналған, майдандық масштабтағы ядролық қаруды ұсыну үшін қолданылады. Олар 155 мм салыстырмалы түрде кішкентай снарядтан бастап, ауыр соғыс кемелерінің және осыған ұқсас қарулармен жабдықталған жағалау қорғаныс бөлімдері қолданатын 406 мм снарядқа дейін жетеді.

Өлімге әкелмейтін снарядтар

Барлық жарықшақтар өлтіруге немесе жоюға арналмайды. Төмендегі түрлер нақты бір зиянсыз әсерлерге қол жеткізу үшін жасалған. Олар толығымен қауіпсіз емес: түтін және жарықтандыру жарықшақтары кездейсоқ өртке себеп болуы мүмкін, ал барлық үш түрдің тасталған корпусы адамдарды жарақаттауы немесе өлтіруі, немесе мүлікке шағын зиян келтіруі мүмкін.

Түтін

Түтін қабықшалары достық күштердің қозғалысын жасыру, жауларды шатастыру немесе белгілі бір аймақтарды белгілеу үшін түтін қоршауларын жасауға қолданылады. Басты түрлері – жарылыс (ішкі заряды ұнтақталған химиялық заттардан құралған) және базалық шығару (снарядтың артқы жағынан үш немесе төрт түтін контейнерін тарату, немесе жарылыс заряды арқылы таратылатын суббоеприпастарды қамтитын бір контейнер). Базалық шығару қабықшалары – тасымалдаушы қабықшалардың немесе жүк тасымалдау оқ-дәрілерінің бір түрі. Базалық түтін көбінесе ақ түсті болады, бірақ белгілеу үшін түрлі түсті түтін де қолданылады. Алғашқы контейнерлерде әдетте гексахлорэтан мырышы (HC) қолданылған, ал қазіргі заманғылары көп спектрлі қасиеттеріне байланысты қызыл фосфорды пайдаланады. Дегенмен, басқа да қосылыстар қолданылған; Екінші дүниежүзілік соғыста Германия олеумды (тұманды күкірт қышқылы) және пемзаны қолданған. Ішкі зарядының сипатына байланысты, әсіресе ақ фосфорды қолданатын ұнтақ түтін қабықшалары өртке қатысты қару ретінде қосымша әсерге ие, бірақ олар термитті пайдаланатын арнайы қарулармен салыстырғанда тиімділігі төмен.

Жарықтандыру

Қазіргі заманғы жарықтандыру снарядтары – тасымалдаушы снарядтардың немесе жүк снарядтарының бір түрі. Бірінші дүниежүзілік соғыста қолданылғандары, кішкентай жанатын "құтыларды" шығаратын сынықтарлы снарядтар болды. Қазіргі заманғы жарықтандыру снарядында уақыттық қозғалтқыш болады, ол жер бетінен стандартты биіктікте (әдетте 600 метр) тасымалдаушы снарядтың түбінен жарық "жинағын" шығарады, одан ол жанбайтын парашютпен баяу төмен түсіп, төмендегі аймақты жарықтандырады. Шығару процесі ақ немесе "қара" инфрақызыл жарық шығаратын пиротехникалық жарықты да іске қосады. Әдетте жарықтандыру шамы шамамен 60 секунд бойы жанады. Бұлар жұлдыз қабығы деп те аталады. Инфрақызыл жарықтандыру – түнгі көру құрылғыларының тиімділігін арттыру үшін қолданылатын соңғы жетістік. Ақ және қара жарық беретін снарядтар белгілі бір уақыт аралығында аумақты үздіксіз жарықтандыру үшін қолданылуы мүмкін және үлкен аумақты жарықтандыру үшін бірнеше шашыраңқы мақсаттарды пайдалануға болады. Сондай-ақ, жеке жарықтандыру снарядтарын атуды, нысанаға HE снарядтарының атылуын реттеумен үйлестіруге болады. Түсті жарық снарядтары нысананы белгілеу және басқа да сигнал беру мақсаттарында қолданылған.

Тасымалдаушы

Тасымалдаушы қабықша – есептелген уақытта ішкі мазмұнын шығаратын фьюзельмен жабдықталған, қуыс тасымалдаушы ғана. Олар көбінесе парақшалармен (сыртқы сілтемелерді қараңыз) толтырылады, бірақ салмақ шектеулеріне сай келіп, атылған кездегі соққыға төтеп бере алатын кез келген затты қамти алады. Белгілі бір оқиғаға сәйкес, 1899 жылғы Рождество күні Лейдисмит қамалы кезінде буерлер Лейдисмитке фьюзелі жоқ тасымалдаушы қабықшамен оқ атқан, оның ішінде Рождестволық пудинг, екі Ұлыбритания туы және «маусымдық құттықтаулар» деген хабарлама болған. Бұл қабықша әлі күнге дейін Лейдисмит мұражайында сақтаулы.

Дәлелдік түсірілім

Сынақ атуы жауынгерлік жағдайда қолданылмайды, бірақ жаңа оқпанның операциялық жүктемеге төтеп бере алатындығын растау үшін жасалады. Сынақ атуы қалыпты оқтан немесе снарядтан ауыр болады, сондай-ақ үлкен итергіш заряд қолданылады, бұл оқпанға қалыптыдан артық күш түсіреді. Сынақ атуы инертті (жарылғыш немесе жұмыс істейтін заттарсыз) және көбінесе бір бөліктен тұрады, бірақ оқтың орнатылуын сынау үшін су, құм немесе темір ұнтағымен толтырылған нұсқалары да қолданылуы мүмкін. Сынақ атуы жұмыс істейтін снарядқа (кез келген түрінде) ұқсас болғанымен, оқпан ішінде нағыз снаряд сияқты қозғалады, бірақ оның міндеті қарудың аузынан шыққаннан кейін аяқталады. Сондықтан ол өте аз қашықтыққа ұшады және қауіпсіздік шаралары үшін көбінесе топырақ үйірмесімен тоқтатылады. Қауіпсіздік үшін қашықтан басқарылатын қару сынай атуды жүргізеді, содан кейін зақымдану тексеріледі. Егер оқпан тексеруден өтетін болса, онда оқпанға "сынақ белгілері" қойылады. Қару қалыпты оқ-дәрілерді қолдануға дайын, себебі олар сынай атудан гөрі оқпанға аз күш түсіреді және зақымдамайды.

Жетектелген қабықтар

Жетектелмелі немесе "ақылды" оқ-дәрілер ұшырылғаннан кейін өзін-өзі бағыттаудың белгілі бір тәсілдерін қолданады, әдетте, траекториясын қозғалтқышсыз ұшу кезінде өзгертетін рульдік қанаттар арқылы. Олардың құны анағұрлым жоғары болғандықтан, барлық жағдайларда басқарылмайтын оқ-дәрілерді толығымен ығыстыра алмайды.

Жарылмайтын снарядтар

Қаптаманың оқшаулауы сақтау кезінде (мүмкін) дөңгелеуден, өрттен және т.б. себептерге байланысты қаптаманы кездейсоқ жұмыс істеуден қауіпсіз ұстауы керек. Сонымен қатар, ол ствол арқылы күшті ұшырылудан аман қалуы керек, содан кейін тиісті сәтте сенімді жұмыс істеуі керек. Бұл үшін оның бірнеше қарулану механизмдері бар, олар оқ ату тізбегінің әсерінен бірінен соң бірі іске қосылады. Кейде қаруландыру механизмдерінің бірі немесе бірнешесі істен шығып, жарылмайтын оқ шығады. Одан да алаңдатарлығы (және әлдеқайда қауіптісі) – толық қаруланған снарядтар, олардың оқшаулауы жарылғыш затты іске қоспайды. Бұл өрт траекториясының тік болуына, төмен жылдамдықпен атылуына немесе әлсіз соққыға байланысты болуы мүмкін. Қателіктің себебі қандай болмасын, мұндай снарядты соқыр немесе жарылмаған оқ-дәрі (UXO) деп атайды (ескі термин, "дуд", қолдануға ұсынылмайды, өйткені ол снарядтың жарыла алмайтынын білдіреді). Соқыр снарядтар көбінесе ескі шайқас алаңдарын жабады; соққы жылдамдығына байланысты олар жерге біршама тереңірек көмілуі мүмкін, бірақ әлі де қауіпті болып қалуы мүмкін. Мысалы, пьезоэлектрлік оқшаулаушы элементі бар танкке қарсы оқ-дәрі пьезоэлектрлік элементке салыстырмалы түрде жеңіл соққы арқылы жарылуы мүмкін, ал басқалары, қолданылатын оқшаулаушының түріне байланысты, тіпті кішкентай қозғалыспен де жарылуы мүмкін. Бірінші дүниежүзілік соғыстың майдандарында әлі күнге дейін қалдық оқ-дәрілерден зардап шеккендер бар. Қазіргі заманғы электрлік және механикалық оқшаулаулар өте сенімді: егер олар дұрыс қаруланбаса, олар жану тізбегін бұзуы мүмкін немесе (электрлік болса) сақталған электр энергиясын босатады.