Кіріспе

1938 жылы жазылған К.С.Льюис романы. «Тыныш планетадан тыс» – британдық автор К.С.Льюисдің 1938 жылы Джон Лейн және Бодли Хед баспаларында алғаш жарияланған ғылыми-фантастикалық романы. Роман, қатаң ғылымдарға басымдық береді. Дик Девайн – Уэстонның серігі, ол «Уэстонның қадірлі ғылыми идеализміне күліп қарсы алуға дайын болды. Ол түрдің болашағына немесе екі әлемнің кездесуіне қызығушылық танытпады», – деді. Хёи – Рэнсомтың алғашқы хроспен байланысы. Хнохра – Рэнсомға тіл үйретуші, көне хрос. Аугрей – тауларда мекендейтін сорн. Қанакаберака – Мельдилорндағы тасқа Рэнсомның портретін қашап жасайтын пфилтригг. Оярса – Малакандраның рух билеушісі, ол өз планетасын одан әрі зерттеуге рұқсат беру алдында адаммен кездесуді талап етеді, бұл Рэнсомтың ұрлануына себеп болады.

Хросса, серони және пфильтригги

Малакандрада ақыл-ойы бар хнаудың үш түрі бар. Хросса (бірлік хрос) екі аяқты суыржан немесе теңізқотанға ұқсайды, олар адамнан сәл ұзын және жіңішке. Рэнсом оларды әдемі деп санайды: "беті де қосып, қалың қара жануарлар түктерімен жабылған, мысықтай мұртты, жылтыр жамылғылы, сұйық көзді, тәтті демді және ақ тісті". Олар төменгі өзен аңғарларында (элдила тілінде хандрамит) өмір сүреді, қайықпен саяхаттайды және ауыл шаруашылығымен, балық аулаумен, би мен поэзия сияқты өнер түрлерімен айналысады. Олардың техникалық деңгейі төмен, тек қалталы белбеу киеді. Олардың сөйлеу ерекшелігі – планетаның жалпы сөздігіндегі сөздердің басына /h/ дыбысын қосу. Олардың юморы "әсем әрі фантастикалық". Серони (бірлік сорн, көпше түрі кейде сорн деп беріледі) – жұқа, он бес фут биіктіктегі, ақшыл қауырсынмен жабылған және жеті саусақты қолы бар гуманоидтар. Олар биік тау үңгірлерінде (элдила тілінде харандра) тұрады, бірақ жиі хандрамитке түсіп, жираф сияқты мал өсіреді. Олар Малакандраның ғалымдары мен ойшылдары, ғылым мен абстрактілі біліммен айналысады. Олардың техникалық деңгейі жоғары, машиналар жобалайды, оларды пфильтриггилер салады. Жазуға қабілетті болғамен, тарих немесе көркем әдебиет жазбайды, себебі олар хросса осы істе өте шебер деп санайды. Олардың юморы "сирек ирониядан асып түспейді". Пфильтриггилердің (бірлік пфильтригг) басы тапирге, ал денесі бақаға ұқсайды; олар демалып тұрғанда немесе қолдарымен жұмыс істегенде шынтақтарын жерге тірейді. Олардың қимылдары жылдам және жәндіктерге ұқсас. Олар Малакандраның құрылысшылары мен техниктері. Серонилер ойлап тапқан үйлер мен құрылғыларды салады. Олар кеншілер, әсіресе "күннің қаны" (алтын) және басқа да пайдалы әрі әдемі минералдарды қазып алуды жақсы көреді. Олардың юморы "қатал және тіл тиеккенге шебер". Үш тайпаның мүшелері ешқайсысының екіншісінен артық екеніне сенбейді, керісінше, бір тайпаның ғана барлығын жасай алмайтынын мойындайды.

Өмірбаян

Льюис 1937 жылы Дж. Р. Р. Толкинмен әңгімелескеннен кейін «Сайлент планетадан тыс» атты роман жазды. Олар Льюис ғарыш саяхаты туралы, ал Толкин уақыт саяхаты туралы әңгіме жазады деп келісті. Шын мәнінде, Толкин өзінің әңгімесін ешқашан аяқтаған жоқ, ал Льюис Ұлыбританиядағы соғыс жылдарында тағы екі әңгіме жазды. Бұл үш кітап қазір Космикалық немесе Ғарыш трилогиясы деп аталады, кейде негізгі кейіпкер Элвин Рэнсомның атымен «The Ransom» трилогиясы деп аталады. Льюис Г. Г. Уэллстің ерте оқырманы болды және оған 1908 жылы Рождестволық сыйлық ретінде «Айдағы алғашқы адамдар» кітабы берілген болатын. Рэнсом роман барысында Уэллстің тұжырымдамаларына сын айтады, бірақ Льюис романның алғашқы басылымдарына «Кейбір төмендегідей сынды пікірлер келесі беттерде кездесетін осы түрдегі бұрынғы әңгімелерге тек драмалық мақсаттар үшін қойылған. Автор егер оқырман оның Г. Г. Уэллстің қиялдарын ұнатуға тым ақымақ немесе оларға өз борышын мойындауға тым алғысыз екенін ойласа, өкінішті болар еді» деген ескертуді қосты. Кейіннен ол таныған ғарыш фантастикасының тағы бір ерте жұмысы Дэвид Линдсейдің «Арктурға саяхат» (1920) болды. Бірақ оған жауап ретінде жазылған басқа да болжамды жұмыстар болды, соның нәтижесінде «Сайлент планетадан тыс» романы дүниеге келді. Олаф Степлдонның «Соңғы және алғашқы адамдар» (1930) және Дж. Б. С. Холдейннің «Мүмкін әлемдер» (1927) еңбегінде Льюис эволюционизм деп атаған аморальдық сенімді анықтады, яғни адамзат өзінен бүкіл ғаламға таралатын үлкен нәсілді жетілдіре алады. Вестон Оярсамен пікірсайыста осындай идеологияны жақтады, бірақ Рэнсом оны Малакандран тіліне аударғаннан кейін оны бұрмалады. Алайда, Уэллстің «Әлемдер соғысы» сценарийінен өзгеше, онда Марстың тұрғындары Жерге басқыншы ретінде келеді, Льюис әртүрлі түрлердің үйлесімді өмір сүретін әлемін бейнелейді, ал оның бұзылған түрлерінің мүшелері зорлық-зомбылық пен қанау әкелушілер ретінде қуылды. Романның ғаламды эфирлік періштелер мекендейтін «Жаратылыс өрісі» ретінде бейнелеуімен, сағат ортағасырлық Ренессанстан кейінгі дүниетанымынан 12-ғасырдағы Ренессансқа қайта оралды. Льюистің «Махаббат аллегориясы» (1936) атты зерттеуінің мақсаты сол кезден бастап дамыған ортағасырлық әдебиеттің көзқарасын қайта бекіту болды, ал оның негізгі авторларының біріне сілтеме жасау Льюис үшін Рэнсомпен байланысудың себебі болды. Льюис зерттеуінде Шартрдің Платон мектебінің авторлары «ортағасырлық аллегориялық поэзияның ізашарлары» ретінде таныстырылады. Олар үшін Табиғат Рахметке қарсы емес, керісінше, Рахметтің Табиғатқа қарсы құралы болды, бұл романның оқырмандары танысуға тиіс трансформациялық идеялардың бірі. Бернардус Сильвестристің жаратылысты зерттеуі романда Оярсаның Рэнсомпен талқылауына негіз болды.

Уэстонның сөйлеген сөзі және оның аудармасы

Уэстонның кітаптың шешімінде сөйлейтін сөзі (20-тарауда) және Рэнсомтың оны Малакандра тіліне аударуға жасаған тыраны, планеталық саналар арасындағы мәдени және моральдық түсініктердегі айырмашылықты көрсетеді және бір түрлі әлеуметтік сын деп санауға болады. Егер сізге мен қарапайым қарақшы болып көрінсем де, мен адамзаттың тағдырын иығымда көтередімін. Сіздің тас ғасырындағы қару-жарақтарыңыз бен ара ұялары, қарапайым салдарыңыз және қарапайым әлеуметтік құрылымыңыз біздің өркениетімізбен – ғылымымыз, медицинамыз, заңымыз, әскеріміз, сәулетіміз, саудамыз және кеңістік пен уақытты жылдам жоятын көлік жүйемізбен салыстыруға келмейді. Сіздерді басып алуға біздің құқығымыз – жоғарының төменнен басымдығының құқығы. Біздің арамызда, Ойарса, басқа ханұлардың тағамын, олар көріп тұрмағанда алып жүретін ханұлар бар. Ол өзінің осындай қарапайым емес екенін айтады. Ол қазір не істесе, әлі туылмаған халқымыздың тағдыры өте басқаша болады дейді. Ол сіздердің араларыңда бір рудың ханұларының барлығы бірге өмір сүретінін, хросстардың біз өте ертеде қолданған найзалары бар екенін, үйлеріңнің кішкентай және дөңгелек, қайықтарыңның да біздің ескілеріміздей кішкентай және жеңіл екенін, ал сіздердің бір ғана билеушіңіз бар екенін айтады. Оның айтуынша, бізбен жағдай басқаша. Ол біздің көп білетінімізді айтады. Біздің әлемде тірі жандаған нәрсе ауырсынып, әлсірегенде, біз кейде оны қалай тоқтатуға болатынын білеміз. Ол бізде көптеген кемістігі бар адамдар бар екенін және біз оларды өлтіреміз немесе үйлерге қамап қоямыз дейді, сондай-ақ бізде кемістігі бар ханұлар арасындағы дауларды олардың үйлері мен жұбайлары және басқалары туралы шешетін адамдар бар дейді. Оның айтуынша, бір елдің ханұлары басқа елдің ханұларын өлтірудің көптеген жолдары бар, ал біз тас және басқа заттардан үлкен, мықты үйлер саламыз. Ол біз көптеген заттарды өзара алмастыра алатынымызды және ауыр жүктерді өте жылдам және алысқа таси алатынымызды айтады. Осының барлығына байланысты, ол біздің адамдарымыз сіздердің адамдарыңызды өлтірсе, бұл кемістігі бар ханның ісі болмас еді дейді. Өмір – кез келген моральдық жүйеден артық; оның талаптары абсолютті. Ол өзінің амебадан адамға, адамнан өркениетке дейін аяусыз жолын тайпалық тыйымдар мен кітаптардағы нақыл сөздерге сүйенбей жалғастырды. Ол тірі жандар бір іс-әрекеттің кемістігі немесе жақсылығы туралы сұрақтан күшті дейді. Жоқ, бұл дұрыс бола алмайды. Ол өліден гөрі тірі және кемістігі бар болу жақсы дейді. Бірақ ол былай деп жалғастырды: "Жақсы нәрсе – тірі жандардың көп болуы". Ол алғашқы адамдардан бұрын көптеген жануарлар болған және кейінгілері бұрынғыларынан жақсы болды дейді; бірақ ол жануарлар өздерінің үлкендерінен бұрылу және жақсы іс-әрекет туралы жас адамдарға айтқандары үшін туылмаған дейді. Оның айтуынша, бұл жануарлар ешқандай аяушылық сезінбеді. Ол барлық кедергілерді аяусыз жойып, барлық сәтсіздіктерді жойды, және бүгінгі күні өзінің ең жоғары формасында – өркениетті адам – менде оның өкілі ретінде, ол планетааралық секіруді алға жылжытады, бұл, мүмкін, оны мәңгілікке өлімнен тыс етеді. Ол бұл жануарлар көптеген қиын нәрселерді үйренді, бірақ олар істей алмағандардан басқа; және олар өліп, басқа жануарлар оларды аямады. Ол ең жақсы жануар қазір үлкен үйлер жасайтын және ауыр салмақтарды таситын және мен сізге айтқан барлық нәрселерді істейтін адам түрі дейді; және ол осылардың бірі және ол басқаларының барлығы оның не істеп жатыр екенін білсе, олар қуанышқа бөленер еді дейді. Ол егер сіздерді өлтіріп, біздің адамдарымызды Малакандраға әкелсе, онда біздің әлемде бірдеңе дұрыс болмаған жағдайда, олар осында өмір сүруді жалғастыра алады дейді. Егер Малакандрамен бірдеңе дұрыс болмаса, олар басқа әлемдегі барлық ханұларды өлтіруі мүмкін. Содан кейін тағы бір – және олар ешқашан өлімнен құри алмайды. Бұл оның құқығы, құқығы, немесе егер сіз өмірдің өзі болсаңыз, мен Малакандраның топырағына адамның туын отырғызуға дайынмын: қадам сайын, қадам сайын, қажет болған жағдайда, төменгі өмір түрлерін алмастырып, планетадан кейін планетаны, жүйеден кейін жүйені иеленеміз, біздің ұрпағымыз – қандай да бір таңғажайып нысанда және әлі де тұрақсыз санада – ғаламда, ғаламның мекендейтін жерінде өмір сүреді. Ол осыған байланысты бұл әрекет кемістігі бар іс болмас еді, әйтпесе, ол сіздерді өлтіріп, бізді осында әкелу мүмкін іс болар еді дейді. Ол ешкімді аямайтынын айтады. Ол тағы да бір әлемнен екінші әлемге көшіп-қонып, қай жерге барса да, бәрін өлтіретінін айтады. Менің ойымша, ол қазір басқа күннің айналасында айналатын әлемдер туралы сөйлеп тұр. Ол бізден туған жандардың мүмкіндігінше көп жерде болуын қалайды. Ол олардың қандай жандар болатынын білмейтінін айтады. Мен құлайын, бірақ тірі болғанда, мен осындай кілт қолымда бола тұра, менің ұрпағымның болашағының есіктерін жабуға келіспеймін. Сол болашақта не жатыр, біздің қазіргі түсінігімізден тыс, көз алдымызға елестете алмаймыз: мен үшін одан әрі бар екендігі жеткілікті. Ол осының барлығын істеуді тоқтамайтынын, егер сіздер оны өлтірмесеңіз дейді. Ол бізден туған жандардың болашағы қандай болатынын білмейтінін, бірақ оның осылай болуын қатты қалайтынын айтады.

Жариялану тарихы

(Мағлұмат Конгресс кітапханасынан, Ғарыштық фантастика деректер базасынан және WorldCat-тен алынды.) Жыл Ел Баспасөз ISBN (кейде қолжетімді) Байланысты жазбалар 1938 Ұлыбритания John Lane, The Bodley Head Қатты мұқаба 1-ші басылым. Алғаш рет 1938 жылдың 1 сәуірінде жарияланды. Джон Лейн көптеген қайта басылымдар шығарды. 1943 Ұлыбритания The Macmillan Company Қатты мұқаба 1946 АҚШ Macmillan 1948 Австрия Amandus Ed. Қатты мұқаба. Атауы: "Үнсіз планета" (Der verstummte Planet) – роман, Else von Juhàsz аударған. 1949 АҚШ Avon Paperback Avon Reprint Edition. Мұқабасында: "Толық және қысқартылмаған". Мұқабасында: "Мерритт пен Берроуздың ең жақсы туындылары сияқты – Д. А. Вуллхайм". Энн Кантор салған түрлі-түсті суретте Рэнсом қайықта, Хёи және жағалаудағы екі серонімен бірге бейнеленген. 1949 Испания José Janés Editor Атауы: Fuga a los Espacio ("Ғарышқа қашқындау"), Мануэль Бош Барретт аударған. Серия: Космикалық трилогия #1. 1952 Ұлыбритания Pan Books Paperback Pan кітапханасының алғашқы басылымы. Екінші Pan папербек басылымы 1955 жылы жарық көрді. Мұқаба суреті Джордж Вудманның. 1952 Франция Hachette Paperback Атауы: Le silence de la Terre ("Жердің үнсіздігі"), Маргарита Фагуер аударған. Серия: Le Rayon Fantastique #12. Мұқабадағы түрлі-түсті сурет, мүмкін Кристиан Браутин салған, орта қашықтықта адам, оның оң жағында судағы қайық, артында бұрылысқан таулар, сол жағында бұрылысқан ағаш және ақ бұлттармен көк аспан бейнеленген. 1955 Швеция FA Press Атауы: Utflykt från tyst planet ("Үнсіз планетадан саяхат"), Карин Хартман мен Эрик Эгберг аударған. Клифф Нильсен салған мұқабада граната тәрізді ғарыш кемесі, одан шығуға дайындалып жатқан адам және қызылдан гөрі жасыл түсті Марсқа қонған бейнеленген. 1956 АҚШ Avon Paperback Эверетт Кинстлер салған мұқабада зымыран және көктегі үлкен көзге қарап, қорқып тұрған Рэнсом бейнеленген, бәрі қызыл фонға қарсы. 1958 Германия Rowohlt Verlag Paperback Атауы: Jenseits des Schweigenden Sterns ("Үнсіз жұлдыздардың ар жағы"), Эрнст Сандер аударған. 1-ші неміс басылымы. Серия: rororo Taschenbuch, Ausg. 289. Мұқабада жасыл планета бейнеленген. 1960 АҚШ Avon Paperback 3-ші Avon басылымы. Мұқаба суретшісі, аты көрсетілмеген, Suss немесе Siess деп қол қойылған. 1960 Ұлыбритания Pan Books Paperback Great Pan "Жаңа басылым" 1960. Бұрынғы үш басылым 1952, 1955 және 1956 жылдары жарық көрді. Мұқабасында: "Адамның ғарышқа секірісі және онда табатындары туралы керемет оқиға". Ричард М. Пауэрстің туындыларын еске түсіретін мұқабада екі сероні болуы мүмкін, біреуі Рэнсомты арқасында алып жүрген; немесе мүмкін eldil. 1960 Нидерланды Ten Have Paperback Атауы: Ver van de zwijgende planeet ("Үнсіз планетадан алыс"), H. C. Weiland аударған. 1965 АҚШ Macmillan Paperback 1-ші папербек басылымы. Жастар аудиториясына арналған. Баспагердің қорытындысы: Рэнсом ұрланып, ғарыш кемесімен құпия қызыл планета Маландраға әкелінеді. Ол қашып, қашып кетеді, Жерге қайту мүмкіндігін де, өмірін де қауіпке тігеді. Льюис Рэнсомты жақын досы Дж. Р. Р. Толкиеннің бейнесімен үлгілендірген. 1965 АҚШ Macmillan Paperback 160 бет. Бернард Симансик салған мұқаба. 1966 Oxford Paperback 1966 Ұлыбритания Longmans Paperback. Кіріспе және жазбалар Дэвид Эллоуэйдің. Серия: Әдебиет мұрасы сериясы, Б бөлімі, № 87. 1967 Франция OPTA Қатты мұқабалы омнибус. Трилогияның атауы: Le silence de la Terre / Voyage à Vénus / Cette hideuse puissance ("Жердің үнсіздігі / Венераға саяхат / Бұл қорқынышты күш"). Маргарита Фагуер және Франк Страшиц аударған. 4000+150 данада нөмірленген және шектеулі басылым. Алтын түстегі ғарыш кемесінің (немесе метеордың) суреті бар қызғылт түсті мата жапқышы. 1971 Ұлыбритания The Bodley Head және Қатты мұқаба 11-ші әсерді жариялады. 1977 АҚШ Macmillan; және Paperback (WorldCat бойынша Ғарыш трилогиясы ретінде жарияланды.) 1984 Португалия Publicações Europa America Атауы: Para Além do Planeta Silencioso ("Үнсіз планетадан әрі"), Мария Луиза Гонсалвес дос Сантос аударған. Серия: Livros de Bolso, série Ficção Científica #80. 1984 АҚШ Macmillan Қатты мұқаба. 1988 АҚШ Megaforce Worldwide/Atlantic Дыбыс жазбасы (аналогты, 33 1/3 айналым, стерео). 1990 АҚШ Macmillan Қатты мұқаба. Баспагердің сипаттамасы: Филолог ұрланып, Англиядан Малакандраға ғарыш кемесімен әкелінеді, ол қашып кетеді және қашып кетеді. 1996 Scribner Paperback Fiction және Paperback Scribner Paperback Fiction басылымы. Кевин Моленкамп салған мұқаба дизайны. 1996 АҚШ Scribner Classics және 978 0 684 83364 4 Қатты мұқаба. Кинуко Ю. Крофт салған мұқаба. Көп рет басылып шықты. 1998 АҚШ G. K. Hall & Company және Қатты мұқаба. 1998 жылдың желтоқсан айында жарық көрді. Ірі шрифт басылымы. 2000 Ұлыбритания Voyager / HarperCollins және 978 0 00 628165 8 Саудалық кітапша. 2000 жылдың маусым айында жарық көрді. Кинуко Крафт салған түрлі-түсті мұқабада қызғылт жапырақтары және көк жасыл өзені бар Марс бейнеленген. 2002 Нидерланды Kok Paperback Атауы: Malacandra, қосымша атауы: Ver van de zwijgende planeet ("Үнсіз планетадан алыс"), А. Л. Смильде аударған. 2003 АҚШ Simon & Schuster Папербек. 2003 жылдың 17 наурызында жарық көрді. 2005 Түркия Kabalcı Yayınevi Папербек. 2005 жылдың шілдесінде жарық көрді. "Sessiz Gezegenin Dışında" деп аталды. 2005 Ұлыбритания Voyager және 978 0 00 715715 0 Саудалық кітапша. 2005 жылдың желтоқсан айында жарық көрді. Клифф Нильсен салған мұқаба 1955 жылғы басылыммен бірдей. 2008 Франция Éditions Gallimard Атауы: Au delà de la planète silencieuse ("Үнсіз планетадан әрі"), Морис Ле Пешу аударған. Эммануэль Малин салған мұқаба суреті. 2010 Украина Видавництво Свічадо (Vydavnyctvo Svichado) Қатты мұқаба. Атауы: За межі мовчазної планети. Переландра ("Үнсіз планетадан әрі. Переландра"), А. Маслюх аударған. 2012 АҚШ HarperCollins Электрондық кітап EPub басылымы.