Кіріспе

Ақпаратты іздеу – адам пайдаланушыларының ақпаратты қалай іздеуін түсіну үшін оптималды азық іздеу теориясының идеяларын қолданатын теория. Бұл теория ақпарат іздеу кезінде адамдар жануар ата-бабаларымызға тамақ табуға көмектесу үшін дамыған, ішкі азық іздеу механизмдерін пайдаланады деген болжамға негізделген. Адамның іздеу әрекетін жақсырақ түсіну веб-сайттардың немесе кез келген басқа пайдаланушы интерфейсінің пайдалануға ыңғайлылығын арттыруға мүмкіндік береді.

Теорияның тарихы

1970 жылдары антропологтар мен экологтар жануарлардың қалай тамақ іздейтінін түсіндіру үшін ең тиімді азық іздеу теориясын жасады. Бұл теория жануарлардың тамақтану әдеттерінің белгілі бір уақыт ішінде максималды энергия алуға бағытталғанын көрсетті. Кез келген жыртқыш үшін кейбір жемдерді іздеу пайдалы, ал басқалары энергияның таза жоғалуына әкеледі. 1990 жылдардың басында Питер Пиролли мен Стюарт Кард PARC-тан пайдаланушылардың ақпарат іздеу үлгілері мен жануарлардың азық іздеу стратегиялары арасындағы ұқсастықтарды байқады. Психологтармен бірлесіп жұмыс істеп, пайдаланушылардың әрекеттерін және олар бағытталатын ақпараттық кеңістікті (сілтемелер, сипаттамалар және басқа деректер) талдау арқылы, ақпарат іздеушілердің тамақ іздеушілер сияқты стратегияларды қолданатынын көрсетті. 1990 жылдардың соңында Эд Х. Чи Пиролли, Кард және басқалармен бірге PARC-те ақпараттың «иісі» туралы идеяларды және алгоритмдерді дамытып, оларды нақты интерактивті жүйелерде қолдану үшін жұмыс істеді, оның ішінде веб-пайдаланушылардың шолу әрекеттерін модельдеу, веб-журналдардан ақпараттық қажеттіліктерді анықтау және оқу және шолу интерфейстерінде ақпараттың «иісі» тұжырымдамаларын пайдалану.

Теорияның егжей-тегжейі

"Ақпарат іздеушілер" үнемі қандай ақпаратты іздеу керектігі, қосымша ақпарат табу үшін ағымдағы сайтта қалу керек пе, әлде басқа сайтқа көшу керек пе, келесі ақпараттық сайтқа қай жолмен немесе сілтеме арқылы өту керектігі және іздеуді қашан тоқтату керектігі туралы шешімдер қабылдайды. Адамның танымдық қабілеті вебті пайдалануды жақсартуға бағытталған эволюциялық қысымның нәтижесі болмаса да, тірі қалумен байланысты белгілі бір қасиеттер – жартылай ақпаратқа жылдам жауап беру және энергия шығындарын азайту – оларды іздеу әрекеттерін оңтайландыруға және бірқатар ойлау процесін минималдауға итермелейді.

Ақпараттық иісі

Ақпараттық іздеу теориясының ең маңызды ұғымы – ақпараттық иіс. Жануарлар азық табу мүмкіндігін білу үшін иіскеуге және оларды басқа перспективалы аймақтарға бағыттау үшін иіс сезуді қолданғандай, адамдар да ұқсас жауаптар алу үшін ақпараттық ортадағы әртүрлі белгілерге сенеді. Адамдар белгілі бір жолдан қаншалықты пайдалы ақпарат алуға болатынын бағалайды және ақпарат іздегеннен кейін нақты нәтижелерді өз күтіктерімен салыстырады. Ақпараттық иіс күшеюін тоқтатқанда (яғни пайдаланушылар енді қосымша пайдалы ақпарат табамын деп күтпегенде), пайдаланушылар басқа ақпарат көзіне көшеді.

Ақпараттық диета

Веб-пайдаланушылардың кейбір мінез-құлқы ақпаратты іздеу теориясы тұрғысынан қарастырғанда оңай түсініледі. Интернетте әр сайт – ақпаратты іздеу алаңы, ал ақпарат – олжа. Сайттан кету оңай, бірақ жақсы сайттарды табу әрқашан жеңіл болған жоқ. Күрделі іздеу жүйелері бұл жағдайды өзгертіп, пайдаланушылардың іздеу стратегиясын өзгертіп, тиісті сілтемелерді сенімді түрде ұсына бастады. Пайдаланушылар көп көлемдегі ақпаратты қамтитын сайттарды оңай таба алатынын күткенде, олар бір сайтта ұзақ уақыт тоқтауға аз қызығушылық танытады. Жоғары жылдамдықты интернет қосылымдарының кеңеюі де осыған ұқсас әсер етеді: үнемі қосылып тұратын интернет пайдаланушылардың осы мінез-құлқына ықпал етеді, нақты жауаптар алу үшін қысқа онлайн кірулер жасалады.

Модельдер

Веб-де ақпарат іздеу мінез-құлқын сипаттау үшін есептеулік танымдық модельдерді жасауға әрекеттер жасалды. Бұл модельдер пайдаланушылардың ақпараттың сәйкестігін ақпараттық иіс шамаларының негізінде қабылдайды, бұл шамалар көбінесе үлкен мәтіндік дерекқорлардан сөздердің семантикалық байланысын анықтайтын статистикалық әдістерге сүйенеді. Жақында бұл ақпараттық іздеу модельдері әлеуметтік ақпараттық мінез-құлықты түсіндіру үшін дамытылды. Бірлескен тегтеу модельдеріне де қараңыз.