Кіріспе
Құжаттың белгілі бір тақырыпқа немесе іздеу сұранысына қатыстылығының өлшемі. Ақпараттану және ақпаратты іздеу салаларында өзектілік – пайдаланушының ақпараттық қажеттілігіне алынған құжаттың немесе құжаттар жиынтығының қаншалықты сай келетінін көрсетеді. Өзектілік нәтижелердің уақтылылығы, сенімділігі немесе жаңалығы сияқты факторларды қамтуы мүмкін.
In information science and information retrieval, relevance denotes how well a retrieved document or set of documents meets the information need of the user. Relevance may include concerns such as timeliness, authority or novelty of the result.
Тарих
Қажетті ақпаратты табу мәселесіне деген алаңдаушылық кемінде 17 ғасырда ғылыми журналдардың алғаш рет жариялануымен басталады. Өзектілікті формалды зерттеу 20 ғасырда, кейін библиометрия деп аталатын зерттеулермен басталды. 1930 және 1940 жылдары С. К. Брэдфорд «қатысты» терминін тақырыпқа қатысты мақалаларды сипаттау үшін қолданды (мысалы, Брэдфорд заңы). 1950 жылдары алғашқы ақпаратты іздеу жүйелері пайда болды, және зерттеушілер маңызды емес мақалаларды іздеуді маңызды мәселе деп атады. 1958 жылы Б. К. Викери ғылыми ақпарат жөніндегі халықаралық конференцияда сөйлеген сөзінде өзектілік тұжырымын нақтылады. 1958 жылдан бері ақпараттық ғалымдар өзектіліктің анықтамаларын зерттеп, талқылап келеді. Талқылаудың басты назарында «тақырыпқа қатысты» немесе «тақырыптық өзектілік» пен «пайдаланушыға қатысты» арасындағы айырмашылық тұрды. Ақпаратты іздеу жүйесі тақырыптық өзекті нәтижелерді қаншалықты жақсы іздегенін бағалау үшін іздеу нәтижелерінің өзектілігін сандық түрде анықтау қажет. Кранфилд стиліндегі бағалауларда, бұл әдетте әрбір іздеу нәтижесіне өзектілік деңгейін беруді қамтиды, бұл процесс өзектілікті бағалау деп аталады. Өзектілік деңгейлері екілік (нәтиже өзекті ме, жоқ па, екенін көрсетеді) немесе бағаланған (нәтиже тақырыбы мен ақпараттық қажеттілік арасындағы сәйкестік деңгейі әртүрлі екенін көрсетеді) болуы мүмкін. Іздеу нәтижелеріне өзектілік деңгейлері берілгеннен кейін, ақпаратты іздеудің тиімділік өлшемдері іздеу жүйесінің нәтижесінің сапасын бағалау үшін қолданылуы мүмкін. Осы тек тақырыптық өзектілікке назар аударудан айырмашылығы, ақпараттық ғылым қауымдастығы пайдаланушының өзектілігін ескеретін пайдаланушы зерттеулеріне баса назар аударды. Бұл зерттеулер көбінесе адам-компьютерлік өзара әрекеттесудің аспектілеріне назар аударады (сондықтан, адам-компьютерлік ақпаратты іздеуді де қараңыз).
Проблемалар мен баламалар
Ең қатысты құжаттар іздеу нәтижелерінің бірінші бетінде көрсету үшін міндетті түрде ең пайдалы болмайды. Мысалы, екі бірдей құжат жеке-жеке өте қатысты деп есептелуі мүмкін, бірақ олардың тек біреуін көрсету ғана тиімді. Осы кемшілікті шешу үшін "максималды маргиналды қатыстылық" (ММҚ) деп аталатын өлшем ұсынылған. Ол әрбір құжаттың қатыстылығын тек бұрынғы нәтижелерге қарағанда қанша жаңа ақпарат әкелетіні тұрғысынан қарастырады. Кейбір жағдайларда сұраныс екіұшты түсіндірілуі мүмкін немесе түрлі жауаптарға жол беруі мүмкін. Нәтижелер жинағының тиімділігін бағалау кезінде нәтижелердің алуан түрлілігін ұсынуды қарастыру қажет.