Ядролық қару сынақтары: мақсаты мен тарихы

Кіріспе

Ядролық қаруды ғылыми немесе саяси мақсаттар үшін бақыланатын жарылыс

Ядролық қару сынақтары – ядролық қарудың қуатын, тиімділігін және оның салдарына анықтау үшін жүргізілетін тәжірибелер. Ядролық қаруды сынау қарудың қалай жұмыс істейтіні, жарылысқа түрлі жағдайлардың қалай әсер ететіні және ядролық жарылысқа ұшыраған кезде адамдарға, құрылымдарға және жабдықтарға қалай әсер ететіні туралы нақты ақпарат береді. Дегенмен, ядролық сынақтар ғылыми және әскери күштің көрсеткіші ретінде жиі пайдаланылған. Көптеген сынақтар ашық түрде саяси мақсаттармен жүргізілді; көптеген ядролық қаруға ие мемлекеттер өздерінің ядролық статусын ядролық сынақ арқылы жариялады. Бірінші ядролық құрылғы 1945 жылдың 16 шілдесінде АҚШ Нью-Мексико штатындағы Тринити полигонында сынақ ретінде жарылды, оның қуаты шамамен 20 килотонна тротилге тең болды. Бірінші термоядролық қару технологиясын сынау, «Айви Майк» кодымен, 1952 жылдың 1 қарашасында (жергілікті уақыт бойынша) Маршалл аралдарындағы Эневетак атоллында АҚШ тарапынан жүргізілді. Ең ірі ядролық қару – бұл КСРО-ның 1961 жылдың 30 қазанында Новая Земляда сынаған «Царь-бомбасы», оның қуаты шамамен 50-58 мегатоннаға жетеді. 1963 жылы сол кездегі төрт ядролық державаның үшеуі (Ұлыбритания, АҚШ, КСРО) және көптеген ядролық емес мемлекеттер атмосферада, су астында немесе ғарышта ядролық қару сынаудан бас тартуға міндеттенген Шектеулі сынақтарды тыйым салу шартына қол қойды. Шарта жер астындағы ядролық сынақтарға рұқсат берді. Франция 1974 жылға дейін, ал Қытай 1980 жылға дейін атмосфералық сынақтарды жалғастырды. Екеуі де шартқа қол қоймады. КСРО 1990 жылға дейін, Ұлыбритания 1991 жылға дейін, АҚШ 1992 жылға дейін, ал Қытай мен Франция 1996 жылға дейін жер асты сынақтарын жүргізді. 1996 жылы Ядролық сынақтарды толық тыйым салу шартына қол қою арқылы бұл елдер барлық ядролық сынақтарды тоқтатуға уәде берді. Шарта сегіз елдің ратификацияламауына байланысты әлі күшіне енбеді. Үндістан мен Пәкістан шартқа қол қоймаған елдердің ішінде 1998 жылы соңғы рет ядролық қару сынады. Солтүстік Корея 2006, 2009, 2013, 2016 және 2017 жылдары ядролық сынақтар жүргізді. Соңғы расталған ядролық сынақ 2017 жылдың қыркүйегінде Солтүстік Кореяда болды.

Nuclear weapons tests are experiments carried out to determine the performance, yield, and effects of nuclear weapons. Testing nuclear weapons offers practical information about how the weapons function, how detonations are affected by different conditions, and how personnel, structures, and equipment are affected when subjected to nuclear explosions. However, nuclear testing has often been used as an indicator of scientific and military strength. Many tests have been overtly political in their intention; most nuclear weapons states publicly declared their nuclear status through a nuclear test. The first nuclear device was detonated as a test by the United States at the Trinity site in New Mexico on July 16, 1945, with a yield approximately equivalent to 20 kilotons of TNT. The first thermonuclear weapon technology test of an engineered device, codenamed Ivy Mike, was tested at the Enewetak Atoll in the Marshall Islands on November 1, 1952 (local date), also by the United States. The largest nuclear weapon ever tested was the Tsar Bomba of the Soviet Union at Novaya Zemlya on October 30, 1961, with the largest yield ever seen, an estimated 50–58 megatons. In 1963, three (UK, US, Soviet Union) of the then four nuclear states and many non nuclear states signed the Limited Test Ban Treaty, pledging to refrain from testing nuclear weapons in the atmosphere, underwater, or in outer space. The treaty permitted underground nuclear testing. France continued atmospheric testing until 1974, and China continued until 1980. Neither has signed the treaty. Underground tests conducted by the Soviet Union continued until 1990, the United Kingdom until 1991, the United States until 1992, and both China and France until 1996. In signing the Comprehensive Nuclear Test Ban Treaty in 1996, these countries pledged to discontinue all nuclear testing; the treaty has not yet entered into force because of its failure to be ratified by eight countries. Non signatories India and Pakistan last tested nuclear weapons in 1998. North Korea conducted nuclear tests in 2006, 2009, 2013, 2016, and 2017. The most recent confirmed nuclear test occurred in September 2017 in North Korea.

Түрлері

Ядролық қару сынақтары тарихи түрде сынақ ортасына немесе орнына қарай төрт санатқа бөлінеді. Атмосфералық сынақтар атмосферада жүзеге асырылатын жарылыстарды білдіреді. Әдетте, бұл құрылғылар мұнараларда, ауа шарларында, баржаларда немесе аралдарда жарылған, немесе ұшақтардан тасталған, сондай-ақ жер бетін бұзу үшін қасақана жасалған кратерге жеткілікті тереңдікте орналастырылған құрылғылар болып табылады. АҚШ, КСРО және Қытай ракетамен ұшырылған бомбалардың жарылысын қамтитын сынақтар өткізді (Ядролық қару сынақтары тізілімін қараңыз #Ракеталардағы тікелей оқ-дәрілерді сынау). Жерге жеткілікті жақын жерде болған ядролық жарылыстар, олардың саңырауқұлақ бұлтына тозаң мен қиқымды тартып, қалдықтардың сәулеленуі салдарынан көп мөлшерде ядролық жауын-шашын тудыруы мүмкін. Атмосфералық сынақтардың осы анықтамасы, эксзосфералық және су асты сынақтарына тыйым салған Шешілген сынақтарға тыйым салу шартында қолданылады. Жер асты сынақтары – жер бетінің астында, әртүрлі тереңдікте жүргізілетін ядролық сынақтар. Суық соғыс кезінде АҚШ және КСРО жүргізген ядролық сынақтардың көп бөлігі жер асты сынақтарынан құралды; ядролық сынақтардың басқа түрлері 1963 жылы Шешілген сынақтарға тыйым салу шартымен тыйым салынды. Шынайы жер асты сынақтары толығымен жабық болуға және өте аз мөлшерде жауын-шашын шығаруға арналған. Алайда, бұл ядролық сынақтар кейде жер бетіне шығып, салдарынан радиоактивті қалдықтардың аз көлемінен бастап, көп мөлшерге дейін шығарады. Жер асты сынақтары, анықтамасы бойынша, ядролық құрылғының қуатына және жарылыс ортасының құрамына байланысты сейсмикалық белсенділікті тудырады және әдетте құлдырау кратерін жасайды. 1976 жылы АҚШ және КСРО Шешілген сынақтарға тыйым салу шарты арқылы жер асты сынақтарының максималды қуатын 150 кт-ға дейін шектеуге келісті. Жер асты сынақтары екі физикалық санатқа бөлінеді: көлденең туннельдердегі туннельді сынақтар және тік тереңдіктегі шахталық сынақтар. Эксзосфералық сынақтар атмосферадан жоғары жүргізілетін ядролық сынақтарды білдіреді. Сынақ құрылғылары ракеталармен көтеріледі. Мұндай жоғары биіктіктегі ядролық жарылыстар ионосферада болған жағдайда ядролық электромагниттік импульс (ЯЭИ) тудыруы мүмкін, ал жарылыстан пайда болған зарядталған бөлшектер геомагниттік күш сызықтары бойынша жарты шарларды кесіп өтіп, жарық шоуын құрайды. Су асты сынақтары су астында, әдетте кемеге немесе баржаға бекітілген (кейіннен жарылыспен жойылған) ядролық құрылғыларды жарылуын қамтиды. Мұндай сынақтар әдетте ядролық қарудың теңіз кемелеріне (мысалы, "Крестоносный поход" операциясында) немесе потенциалды теңіз негізіндегі ядролық қаруларға (мысалы, ядролық торпедалар немесе тереңдік зарядтары) әсерін бағау үшін жүргізілді. Су бетіне жақын жердегі су асты сынақтары су мен буда радиоактивті бөлшектердің көп мөлшерін таратып, жақын жердегі кемелерді немесе құрылыстарды ластауы мүмкін, бірақ олар әдетте жарылысқа өте жақын жерде ғана жауын-шашын тудырмайды.

Nuclear weapons tests have historically been divided into four categories reflecting the medium or location of the test. Atmospheric testing designates explosions that take place in the atmosphere. Generally, these have occurred as devices detonated on towers, balloons, barges, or islands, or dropped from airplanes, and also those only buried far enough to intentionally create a surface breaking crater. The United States, the Soviet Union, and China have all conducted tests involving explosions of missile launched bombs (See List of nuclear weapons tests#Tests of live warheads on rockets). Nuclear explosions close enough to the ground to draw dirt and debris into their mushroom cloud can generate large amounts of nuclear fallout due to irradiation of the debris. This definition of atmospheric is used in the Limited Test Ban Treaty, which banned this class of testing along with exoatmospheric and underwater. Underground testing refers to nuclear tests conducted under the surface of the earth, at varying depths. Underground nuclear testing made up the majority of nuclear tests by the United States and the Soviet Union during the Cold War; other forms of nuclear testing were banned by the Limited Test Ban Treaty in 1963. True underground tests are intended to be fully contained and emit a negligible amount of fallout. Unfortunately these nuclear tests do occasionally "vent" to the surface, producing from nearly none to considerable amounts of radioactive debris as a consequence. Underground testing, almost by definition, causes seismic activity of a magnitude that depends on the yield of the nuclear device and the composition of the medium in which it is detonated, and generally creates a subsidence crater. In 1976, the United States and the USSR agreed to limit the maximum yield of underground tests to 150 kt with the Threshold Test Ban Treaty. Underground testing also falls into two physical categories: tunnel tests in generally horizontal tunnel drifts, and shaft tests in vertically drilled holes. Exoatmospheric testing refers to nuclear tests conducted above the atmosphere. The test devices are lifted on rockets. These high altitude nuclear explosions can generate a nuclear electromagnetic pulse (NEMP) when they occur in the ionosphere, and charged particles resulting from the blast can cross hemispheres following geomagnetic lines of force to create an auroral display. Underwater testing involves nuclear devices being detonated underwater, usually moored to a ship or a barge (which is subsequently destroyed by the explosion). Tests of this nature have usually been conducted to evaluate the effects of nuclear weapons against naval vessels (such as in Operation Crossroads), or to evaluate potential sea based nuclear weapons (such as nuclear torpedoes or depth charges). Underwater tests close to the surface can disperse large amounts of radioactive particles in water and steam, contaminating nearby ships or structures, though they generally do not create fallout other than very locally to the explosion.

Сальво сынақтары

Ядролық сынақтарды жіктеудің тағы бір жолы – сынақты құрайтын жарылыстардың саны. Келісімдерге сәйкес, сальва сынағының анықтамасы: АҚШ пен КСРО арасындағы келісімдерге сәйкес, бейбіт мақсаттағы бірнеше жарылыстар үшін сальва екі немесе одан көп жеке жарылыстар ретінде анықталады, онда тізбектей жарылыстар арасындағы уақыт 5 секундтан аспайды және барлық жарылғыш құрылғылардың жерге көмілген нүктелерін түзу сызықтармен қосуға болады, әр сызық екі нүктені байланыстырады, ал сызықтардың жалпы ұзындығы 40 километрден аспайды. Ядролық қару сынақтары үшін сальва деп екі немесе одан көп жер асты ядролық жарылыстарды айтады, олар сынақ алаңында диаметрі екі километрлік шеңбермен белгіленген аймақта және 0,1 секунд ішінде жүргізіледі. КСРО бір сынақта сегіз құрылғыға дейін жарылды; Пәкістанның екінші және соңғы ресми сынағында төрт түрлі құрылғы жарылды. Әдебиеттегі көбінесегі тізімдер сынақтардың тізімі болып табылады, ал Википедиядағы тізімдерде (мысалы, "Кресет" операциясында Кремино мен Кэрфилли жеке тізімделеді, бірақ олар бір сынақты құрайды) жарылыстар тізімделеді.

Мақсаты

Осы атаулардан өзге, ядролық сынақтар мақсатына қарай да жиі жіктеледі. Қаруға қатысты сынақтар қарудың қалай жұмыс істейтінін (немесе жұмыс істемейтінін) анықтауға арналған. Кейбіреулері нақты қару түрін жасау және сынау үшін, ал басқалары жаңа тәжірибелік ұғымдарды тексеруге немесе ядролық жарылыстардағы процестер мен материалдар туралы түбегейлі білім алуға бағытталған физикалық тәжірибелер болып табылады. Қарудың әсерін зерттеу сынақтары қарудың құрылыстарға, жабдықтарға, тірі организмдерге және қоршаған ортаға тигізетін әсері туралы мәліметтер алу үшін жасалады. Олар негізінен азаматтық және әскери салаларда ядролық жарылыстардан аман қалу қабілетін бағалау және арттыру, қаруды нысаналарға бейімдеу және ядролық соғыс тактикасын әзірлеу үшін қолданылады. Қауіпсіздік тәжірибелері қарудың жорамал апаттық жағдайлардағы мінез-құлқына зерттеу үшін жоспарланған. Атап айтқанда, олар кездейсоқ ядролық жарылысқа мүмкіндік болмайтынын растау үшін қолданылады. Оларға бір нүктелік қауіпсіздік сынақтары және сақтау мен тасымалдау кезіндегі апаттарды модельдеу кіреді. Ядролық сынақтарды анықтау тәжірибелері ядролық жарылыстарды анықтау, орналасқан жерін табу және идентификациялау қабілеттерін жақсартуға, әсіресе сынақтарға тыйым салу туралы шарттарға сәйкестікті бақылауға арналған. АҚШ-та бұл сынақтар "Vela Uniform" операциясымен байланысты, ол толық сынақтарды тыйым салу шартына қол қойған елдер арасында ядролық сынақтарды тоқтатуға бағытталған. Бейбіт ядролық жарылыстар ядролық жарылғыш заттардың әскери емес қолданылуын зерттеу үшін жүргізілді. АҚШ-та олар "Plowshare" операциясы аясында жүзеге асырылды. Бұл техникалық мәселелерден басқа, сынақтар саяси және оқу мақсаттарымен де жүргізілді және көбінесе бірнеше мақсатқа қызмет ете алады.

Тарих

Алғашқы атом қаруын сынау 1945 жылғы 16 шілдеде Нью-Мексико штатының Аламогордо қаласының жанында, Манхэттен жобасы аясында "Trinity" кодын алып жүргізілді. Сынақтың бастапқы мақсаты – имплозиялық типтегі ядролық қару конструкциясының мүмкіндігін растау және Жапонияға қарсы соғыста қолданылғанға дейін ядролық жарылыстың нақты мөлшері мен салдары туралы ақпарат алу болды. Сынақ жарылыстың көптеген әсерлерін дұрыс болжағанмен, ол ядролық жауын-шашынды толыққанды түсінуге мүмкіндік бермеді, бұл мәселені жоба ғалымдары Хиросима мен Нагасакидегі атом бомбалаудан кейін ғана жақсы түсінді. АҚШ алғашқы атом бомбасын (РДС-1) жасап, 1949 жылғы 29 тамызда сынақтан өткізгенге дейін алты атомдық сынақ жүргізді. Бастапқыда екі елде де жеткілікті атом қаруы болған жоқ, сондықтан сынақтар салыстырмалы түрде сирек болды (1946 жылы "Crossroads" операциясы үшін АҚШ екі қару қолданғанда, ол қазіргі арсеналының 20% астам бөлігін жарылысқа ұшыратты). Дегенмен, 1950 жылдары АҚШ өз аумағында арнайы сынақ полигонын құрды (Невада сынақ алаңы) және Тынық мұхитындағы Маршалл аралдарында (Pacific Proving Grounds) кең ауқымды атомдық және ядролық сынақтар жүргізді. Алғашқы сынақтардың басты мақсаты атом қаруының әскери әсерін анықтау (мысалы, "Crossroads" операциясы атом қаруының теңіз күштеріне және су астындағы жұмысына тигізетін әсерін зерттеді) және жаңа қару конструкцияларын сынау болды. 1950 жылдары жаңа сутекті бомба конструкциялары (Тынық мұхитында сынақтан өткізілді) және жаңа, жетілдірілген бөліну қарулары сынақтан өтті. КСРО да Қазақстанда негізгі сынақтарды жүргізе бастады. Алайда, Суық соғыстың соңғы кезеңдерінде екі ел де сынақ бағдарламаларын үдетіп, 20 ғасырдың соңғы жартысында жүздеген бомбаларды сынақтан өткізді. Атомдық және ядролық сынақтар көптеген қауіп-қатерлерге әкелуі мүмкін. Олардың кейбіреулері 1954 жылы АҚШ-тың "Castle Bravo" сынағында көрінді. Сыналған қару сутекті бомбаның жаңа түрі болды және ғалымдар қару материалдарының кейбіреулерінің қаншалықты күшті реакцияға түсетінін дұрыс бағаламады. Нәтижесінде, жарылыс (15 Мт) күтілгеннен екі есе жоғары болды. Бұл мәселеге қоса, қару көп мөлшерде радиоактивті жауын-шашынды тудырды, күтілгеннен асып кетті, ал ауа райының өзгеруі жауын-шашынның бұрыннан белгіленбеген бағытта таралуына себеп болды. Жауын-шашын 100 мильден (161 км) астам қашықтыққа таралып, жақын маңдағы атоллдардағы бірнеше елді мекендерді ластады. Тұрғындар тез эвакуацияланғанымен, көптеген арал тұрғындары радиациялық күйіктен және кейіннен қатерлі ісік ауруларының көбеюі және туа біткен ақаулар сияқты басқа да салдарлардан зардап шекті, сондай-ақ жапон балық аулау кемесі "Daigo Fukuryū Maru" экипажы да зардап шекті. Экипаж мүшесінің бірі портына оралғаннан кейін радиациялық аурудан қайтыс болды және олар тасымалдаған радиоактивті балық жапон азық-түлік нарығына еніп кеткен деген қорқыныш болды. "Castle Bravo" АҚШ-тың ең ауыр ядролық апаты болды, бірақ оның көптеген мәселелері – болжауға болмайтын үлкен қуат, ауа райының өзгеруі, халық пен азық-түлікпен қамтамасыз етудің күтілмеген ластануы – басқа елдердің басқа атмосфералық ядролық қару сынақтары кезінде де орын алды. Әлемдегі жауын-шашын деңгейіне байланысты алаңдаушылық 1963 жылғы Жарым-жартылай сынақтарды тыйым салу шартына әкелді, ол қол қойған елдерді жер астындағы сынақтармен шектеді. Барлық елдер атмосфералық сынақтарды тоқтатқан жоқ, бірақ АҚШ пен КСРО барлық ядролық сынақтардың шамамен 86% -ын жүргізгендіктен, олардың орындауы жалпы деңгейді едәуір төмендетті. Франция 1974 жылға дейін, ал Қытай 1980 жылға дейін атмосфералық сынақтарды жалғастырды. 1958 жылдан 1961 жылға дейін сынақтарға ресми емес мораторий сақталды және 1961 жылдың соңында КСРО-ның сынақтарымен аяқталды, оның ішінде бұрын-соңды сынақтан өткен ең ірі ядролық қару – "Царь бомбасы". 1962 жылы АҚШ "Dominic" операциясымен жауап берді, онда ондаған сынақтар, соның ішінде су асты қайығынан ұшырылған зымыранның жарылысы болды. Жаңа ядролық державалардың барлығы дерлік ядролық қаруға ие екенін ядролық сынақ арқылы жариялады. Сынақ өткізбегенін мәлімдеген жалғыз ядролық держава Оңтүстік Африка болды (Vela оқиғасын қараңыз), ол содан бері барлық қаруларын жойды. Израильдің үлкен ядролық қару-жарақ қорына ие екені жиі айтылады, бірақ ол ешқашан сынақтан өткізбеген, егер олар Велаға қатыспаса. Сала мамандары мемлекеттердің сенімді ядролық қару-жарақтарына ие болуы мүмкін бе – әсіресе сутекті бомбалар және кішірейтілген қарулар сияқты жетілдірілген конструкцияларды қолданатын болса – сынақсыз, бірақ барлығы сынақсыз маңызды ядролық жаңалықтарды жасау өте қиын екеніне келіседі. Басқа бір тәсіл – "виртуалды" сынақтарды жүргізу үшін суперкомпьютерлерді пайдалану, бірақ кодтарды сынақ деректерімен растау қажет. Ядролық сынақтардың санын және мөлшерін шектеуге көптеген әрекеттер жасалды; ең іргелісі – 1996 жылғы Толық сынақтарды тыйым салу шарты, ол 2013 жылға дейін күшіне енбеген "Annex 2 елдерінің" сегізінен бекітілмеді, соның ішінде АҚШ та бар. Ядролық сынақ АҚШ-та даулы мәселеге айналды, көптеген саясаткерлер Суық соғыс кезеңінен қалған қаруларды сақтау үшін болашақта сынақтар қажет болуы мүмкін екенін айтты. Ядролық сынақтар қару дамытуға ықпал ететіндіктен, көптеген адамдар болашақ сынақтарға қарулану жарысын жеделдету ретінде қарсы шығады. 1945 жылдан 1992 жылға дейінгі кезеңдегі ядролық сынақтардың жалпы мегатоннажы 520 атмосфералық ядролық жарылыс (оның ішінде сегізі су астында) 545 мегатонналық жалпы қуатпен жүргізілді, ең жоғары көрсеткіш 1961–1962 жылдары АҚШ пен КСРО атмосферада 340 мегатоннаны жарылысқа ұшырғанда тіркелді, ал 1957 жылдан 1992 жылға дейінгі кезеңде жүргізілген жер астындағы ядролық сынақтардың саны 1352 жарылыс, жалпы қуаты 90 Мт болды.

The first atomic weapons test was conducted near Alamogordo, New Mexico, on July 16, 1945, during the Manhattan Project, and given the codename "Trinity". The test was originally to confirm that the implosion type nuclear weapon design was feasible, and to give an idea of what the actual size and effects of a nuclear explosion would be before they were used in combat against Japan. While the test gave a good approximation of many of the explosion's effects, it did not give an appreciable understanding of nuclear fallout, which was not well understood by the project scientists until well after the atomic bombings of Hiroshima and Nagasaki. The United States conducted six atomic tests before the Soviet Union developed their first atomic bomb (RDS 1) and tested it on August 29, 1949. Neither country had very many atomic weapons to spare at first, and so testing was relatively infrequent (when the U. S. used two weapons for Operation Crossroads in 1946, they were detonating over 20% of their current arsenal). However, by the 1950s the United States had established a dedicated test site on its own territory (Nevada Test Site) and was also using a site in the Marshall Islands (Pacific Proving Grounds) for extensive atomic and nuclear testing. The early tests were used primarily to discern the military effects of atomic weapons (Crossroads had involved the effect of atomic weapons on a navy, and how they functioned underwater) and to test new weapon designs. During the 1950s, these included new hydrogen bomb designs, which were tested in the Pacific, and also new and improved fission weapon designs. The Soviet Union also began testing on a limited scale, primarily in Kazakhstan. During the later phases of the Cold War, though, both countries developed accelerated testing programs, testing many hundreds of bombs over the last half of the 20th century. Atomic and nuclear tests can involve many hazards. Some of these were illustrated in the U. S. Castle Bravo test in 1954. The weapon design tested was a new form of hydrogen bomb, and the scientists underestimated how vigorously some of the weapon materials would react. As a result, the explosion—with a yield of 15 Mt—was over twice what was predicted. Aside from this problem, the weapon also generated a large amount of radioactive nuclear fallout, more than had been anticipated, and a change in the weather pattern caused the fallout to spread in a direction not cleared in advance. The fallout plume spread high levels of radiation for over 100 mile (161 km), contaminating a number of populated islands in nearby atoll formations. Though they were soon evacuated, many of the islands' inhabitants suffered from radiation burns and later from other effects such as increased cancer rate and birth defects, as did the crew of the Japanese fishing boat Daigo Fukuryū Maru. One crewman died from radiation sickness after returning to port, and it was feared that the radioactive fish they had been carrying had made it into the Japanese food supply. Castle Bravo was the worst U. S. nuclear accident, but many of its component problems—unpredictably large yields, changing weather patterns, unexpected fallout contamination of populations and the food supply—occurred during other atmospheric nuclear weapons tests by other countries as well. Concerns over worldwide fallout rates eventually led to the Partial Test Ban Treaty in 1963, which limited signatories to underground testing. Not all countries stopped atmospheric testing, but because the United States and the Soviet Union were responsible for roughly 86% of all nuclear tests, their compliance cut the overall level substantially. France continued atmospheric testing until 1974, and China until 1980. A tacit moratorium on testing was in effect from 1958 to 1961 and ended with a series of Soviet tests in late 1961, including the Tsar Bomba, the largest nuclear weapon ever tested. The United States responded in 1962 with Operation Dominic, involving dozens of tests, including the explosion of a missile launched from a submarine. Almost all new nuclear powers have announced their possession of nuclear weapons with a nuclear test. The only acknowledged nuclear power that claims never to have conducted a test was South Africa (although see Vela incident), which has since dismantled all of its weapons. Israel is widely thought to possess a sizable nuclear arsenal, though it has never tested, unless they were involved in Vela. Experts disagree on whether states can have reliable nuclear arsenals—especially ones using advanced warhead designs, such as hydrogen bombs and miniaturized weapons—without testing, though all agree that it is very unlikely to develop significant nuclear innovations without testing. One other approach is to use supercomputers to conduct "virtual" testing, but codes need to be validated against test data. There have been many attempts to limit the number and size of nuclear tests; the most far reaching is the Comprehensive Test Ban Treaty of 1996, which has not, as of 2013, been ratified by eight of the "Annex 2 countries" required for it to take effect, including the United States. Nuclear testing has since become a controversial issue in the United States, with a number of politicians saying that future testing might be necessary to maintain the aging warheads from the Cold War. Because nuclear testing is seen as furthering nuclear arms development, many are opposed to future testing as an acceleration of the arms race. In total nuclear test megatonnage, from 1945 to 1992, 520 atmospheric nuclear explosions (including eight underwater) were conducted with a total yield of 545 megatons, with a peak occurring in 1961–1962, when 340 megatons were detonated in the atmosphere by the United States and Soviet Union, while the estimated number of underground nuclear tests conducted in the period from 1957 to 1992 was 1,352 explosions with a total yield of 90 Mt.

Жәбірленушілерге өтемақы

1945 жылдан 1980 жылға дейін әлемнің әртүрлі аймақтарында 500-ден астам атмосфералық ядролық қару сынақтары жүргізілді. Ядролық жарылыстан туындаған зиянды әсерлерге байланысты халықтың наразылығы мен алаңдаушылығы күшейгеніне байланысты, зиянды бағалау мақсатында түрлі зерттеулер жүргізілді. Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтары/Ұлттық қатерлі ісіктер институтының зерттеуі ядролық жауын-шашынның шамамен 11 000 артық өлімге әкелуі мүмкін екенін, олардың көпшілігі йод-131 әсерінен туындаған қалқанша безінің қатерлі ісігімен байланысты екенін көрсетеді. АҚШ: 2009 жылдың наурызына дейін АҚШ ядролық сынақтардың салдарынан зардап шеккендерге өтемақы төлейтін жалғыз ел болды. 1990 жылғы Радиациялық әсерге ұшырағандарға өтемақы төлеу туралы заң қабылданғаннан бері 1,38 миллиард доллардан астам өтемақы мақұлданды. Бұл қаражат сынақтарға қатысқан адамдарға, әсіресе Невада сынақ полигонында, сондай-ақ радиацияға ұшыраған басқа да адамдарға берілді. 2017 жылғы мәліметтер бойынша, АҚШ үкіметі Маршалл аралдарындағы Рунит күмбезінің құрылысымен байланысты денсаулық проблемаларын тудырған әскери қызметкерлердің медициналық қызметтерін қаржыландырудан бас тартты. Франция: 2009 жылдың наурыз айында Франция үкіметі алғаш рет құрбандарға өтемақы төлеуді ұсынды және сынақтарға байланысты денсаулықтарына зиян келген адамдарға төлемдер жасауға мүмкіндік беретін заң жобасын әзірлеуде. Төлемдер құрбандардың ұрпақтарына, соның ішінде 1960 жылы Сахарадағы ядролық сынақтарға ұшыраған алжирліктерге де қолжетімді болады. Дегенмен, құрбандар өтемақы алу шарттарының тым шектеулі екенін айтады. Ұлыбритания: Ұлыбритания үкіметінің ресми өтемақы бағдарламасы жоқ. Алайда, 1950 жылдардағы Рождество аралындағы ядролық сынақтарға қатысқан 1000-ға жуық ардагерлер Қорғаныс министрлігіне қарсы салғыстық іс қозғады. Олар денсаулықтарының нашарлауын тәжірибелер алдындағы қауіп туралы ескертудің болмауымен байланыстырады. Ресей: Он жылдар өткен соң Ресей 1954 жылғы Тоцк сынағына қатысқан ардагерлерге өтемақы ұсынды. Алайда, Тоцк сынағынан зардап шеккен азаматтарға ешқандай өтемақы төленбеді. Ядролық қаруға қарсы топтар басқа ядролық сынақтар бойынша үкіметтік өтемақы төленбегенін мәлімдеді. Қытай: Қытай Орталық Азия шекаралық провинциясындағы шалғай шөлдерде жоғары құпия атомдық сынақтар жүргізді. Ядролық қаруға қарсы белсенділер үкіметтің құрбандарға өтемақы төлеу жөніндегі бағдарламасы жоқ екенін хабарлады.

Over 500 atmospheric nuclear weapons tests were conducted at various sites around the world from 1945 to 1980. As public awareness and concern mounted over the possible health hazards associated with exposure to the nuclear fallout, various studies were done to assess the extent of the hazard. A Centers for Disease Control and Prevention/ National Cancer Institute study claims that nuclear fallout might have led to approximately 11,000 excess deaths, most caused by thyroid cancer linked to exposure to iodine 131. United States: Prior to March 2009, the U. S. was the only nation to compensate nuclear test victims. Since the Radiation Exposure Compensation Act of 1990, more than $1.38 billion in compensation has been approved. The money is going to people who took part in the tests, notably at the Nevada Test Site, and to others exposed to the radiation. As of 2017, the U. S. government refused to pay for the medical care of troops who associate their health problems with the construction of Runit Dome in the Marshall Islands. France: In March 2009, the French Government offered to compensate victims for the first time and legislation is being drafted which would allow payments to people who suffered health problems related to the tests. The payouts would be available to victims' descendants and would include Algerians, who were exposed to nuclear testing in the Sahara in 1960. However, victims say the eligibility requirements for compensation are too narrow. United Kingdom: There is no formal British government compensation program. However, nearly 1,000 veterans of Christmas Island nuclear tests in the 1950s are engaged in legal action against the Ministry of Defense for negligence. They say they suffered health problems and were not warned of potential dangers before the experiments. Russia: Decades later, Russia offered compensation to veterans who were part of the 1954 Totsk test. However, there was no compensation to civilians sickened by the Totsk test. Anti nuclear groups say there has been no government compensation for other nuclear tests. China: China has undertaken highly secretive atomic tests in remote deserts in a Central Asian border province. Anti nuclear activists say there is no known government program for compensating victims.

Жалпы және келтірілген сілтемелер

Гастерсон, Хью. Ядролық рәсімдер: Суық соғыстың аяғындағы қару-жарақ зертханасы. Беркли, Калифорния: Калифорния университетінің баспасы, 1996. Хакер, Бартон С. Даулы мәселелер: Атом энергиясы жөніндегі комиссия және ядролық қару сынақтарындағы радиациялық қауіпсіздік, 1947–1974. Беркли, Калифорния: Калифорния университетінің баспасы, 1994. Райс, Джеймс. Атомдық мемлекеттің салдарында: Атмосфералық сынақтар және тәуекел қоғамының қалыптасуы. (Нью-Йорк университетінің баспасы, 2023). https://nyupress.org/9781479815340/downwind-of-the-atomic-state/ Шварц, Стивен И. Атомдық тексеру: АҚШ ядролық қаруының құны мен салдары. Вашингтон, округ Колумбия: Брукингс институтының баспасы, 1998. Уэрт, Спенсер Р. Ядролық қорқыныш: Бейнелер тарихы. Кембридж, Массачусетс: Гарвард университетінің баспасы, 1985.