Кіріспе
Жеке су көлігі (PWC), сондай-ақ реактивті шаңғы, теңіз скутері немесе су скутері деп аталады, бұл негізінен демалыс үшін арналған су көлігі, ол кемеде отырудың орнына, үстінде отыруға не тұруға арналған, көбінесе азау санына арналған. PWC-нің екі стильдік түрі бар. Бірінші және ең танымал түрі – шағын runabout, әдетте екі немесе үш адамға арналған, олар мотоцикл немесе квадроцикл мінгендей су көлігінің үстінде отырады. Екінші түрі – "тік тұрып" айдауға арналған, әдетте бір адамға арналған, ол мотоциклмен жүргендей тік тұрып су көлігін басқарады; көбінесе трюктар жасау, жарысу және жарыстар үшін қолданылады. Екі түрде де ішкі қозғалтқыш сорғыны қоздырады, ол итергіш күш пен бағытты басқару үшін бұранда тәрізді пернеге ие. Көпшілігі екі немесе үш адамға арналған, бірақ төрт орындық модельдер де бар. Бүгінгі модельдердің көпшілігі ұзақ пайдалану үшін жасалған және ұзақ сапарларға арналған жанармай багына ие, кейбір жағдайларда тіпті одан да көп. Жеке су көліктері көбінесе Kawasaki (Jet Ski), Yamaha (WaveRunner), Bombardier (Sea Doo), Elaqua (E PWC) және Honda (AquaTrax) тауарлық белгілерімен аталады. АҚШ Жағалау күзеті жеке су көлігін, басқа критерийлермен қатар, 4 метрден кем ұзындығы бар реактивтік қайық деп анықтайды. PWC ретінде жіктелмеген көптеген үлкен "жеттік қайықтар" бар, олардың кейбіреулерінің ұзындығы 12 метрден асады.
A personal watercraft (PWC), also called jet ski, sea doo, or water scooter, is a primarily recreational watercraft that is designed to hold only a small number of occupants, who sit or stand on top of the craft, not within the craft as in a boat. PWCs have two style categories. The first and the most popular is a compact runabout, typically holding no more than two or three people, who mainly sit on top of the watercraft as one does when riding a motorcycle or quadbike. The second style is a "stand up" type, typically built for only one occupant who operates the watercraft standing up as in riding a motorized scooter; it is used more for doing tricks, racing, and in competitions. Both styles have an inboard engine driving a pump jet that has a screw shaped impeller to create thrust for propulsion and steering. Most are designed for two or three people, though four passenger models exist. Many of today's models are built for more extended use and have the fuel capacity to make long cruises, in some cases even beyond
Personal watercraft are often referred by the trademarked brand names of Kawasaki (Jet Ski), Yamaha (WaveRunner), Bombardier (Sea Doo), Elaqua (E PWC) and Honda (AquaTrax). The United States Coast Guard defines a personal watercraft, amongst other criteria, as a jet drive boat less than 12 feet (4 m) long. There are many larger "jetboats" not classed as PWCs, some more than 40 feet (12 m) long.
Тарих
Су скутерлері – бастапқыда аталғандай – алғаш рет 1950 жылдардың ортасында Ұлыбританияда және Еуропада, британдық Винсент Аманданың 200 см³ винтімен жабдықталған және неміс Wave Roller сияқты модельдермен жасалды. Винсент Аманданың екі мың данасы Австралия, Азия, Еуропа және АҚШ-қа экспортталды. Sea Skimmer 1961 жылы серфинг тақтасының өте маневрлі нұсқасы ретінде ұсынылды. Оның ұзындығы 1,5 м 15,24 см, ішкі/сыртқы мотормен жабдықталған және жылдамдығы 40 км/сағатқа дейін жететін. Жүргізуші қайықта жатып, жылдамдықты қолмен басқарып, аяқтарын руль ретінде пайдаланған. Бастапқыда Канзас-Ситиде өндірілген, 1962 жылы операциялар Флорида штатының Бойнтон қаласына көшірілді және атауын Аква Скиммер деп өзгертті. 1962 жылы «Аква Скиммер» компаниясы жұмысын тоқтатып, өнімдерін әскерилерге сатты. Sea Skimmer, Aqua Skimmer, Aqua Dart (Aqua Dart INC) әскери талаптарға сәйкес өзгертілді және 1962 жылы Вьетнамдағы өзендерді барлау миссияларында және басқа да әскери миссияларда 1970 жылға дейін қолданылды. 1960 жылдары бұл идеяны АҚШ-тың Аризона штатындағы Хавасу көлінің Клейтон Якобсон II дамытты. Алғашында мотокросспен қызығушы, Якобсонның идеясы 1960 жылдардың ортасында жобаланды, ол сыртқы мотордың орнына ішкі сорғы реактивті қозғалтқышымен жабдықталды. Базарға шыққан алғашқы Клейтон типіндегі PWC 1960 жылдардың соңында Bombardier компаниясы жасады. Bombardier-дің бастапқы дизайны көпшілікке ұнамады және Bombardier 1970 жылға дейін бизнеске араласуын тоқтатты. Грекияда Димитриос Т. Мораитидис есімді өнертапқыш 1970 жылдың 5 маусымында Грекия Корольдігі үкіметіне 40056 сериялық нөмірімен патент тапсырды. Ол бұл өнертабысын коммерциялық мақсатта пайдаланбады. Ол 2022 жылдың 5 наурызында қайтыс болды. Тұрған PWC-ны алғаш рет 1972 жылы жапондық Kawasaki компаниясы (Jet Ski брендімен) өндірді, ал 1973 жылы АҚШ нарығында пайда болды. Бұл қайықтар тек бір жүргізушіге арналған. Олар әлі де өндірілуде, бірақ PWC-ның отырып жүргізілетін түрі көбірек танымал. Бұл сеанс-катерлерді Kawasaki (Jetski), Bombardier (Sea Doo), Yamaha (WaveRunner), Honda (AquaTrax), Polaris (Sealion) және Arctic Cat (Tigershark) компаниялары өндірді. 2010 жылға қарай PWC-ның негізгі өндірушілері Kawasaki, Bombardier және Yamaha болды. Yamaha мен Kawasaki тұрған модельдерді сатуды жалғастыруда, бірақ бұл жалпы нарықтың шағын бөлігін құрайды. Электрлік PWC 2020 жылдардың басында коммерцияланды. Электрлік су кемелерінің танымалдылығы артып келеді, себебі бензиндік қозғалтқыштар парниктік газдар шығарады және мотор майы мен бензин су жолдарына тікелей құйылуы мүмкін.
The first Clayton type PWC to reach the market was designed by Bombardier in the late 1960s. Bombardier's original designs were not very popular and Bombardier left the business before 1970. In Greece, an inventor named Dimitrios T. Moraitidis, built a prototype and submitted a patent to the government of the Kingdom of Greece on the 5th June 1970, with serial number 40056. He never exploited the invention commercially. He died on March 5, 2022. Stand up PWCs were first produced by the Japanese company Kawasaki (under the Jet Ski brand) in 1972, and appeared on the US market in 1973. These were mass produced boats to be used by only one rider. While they are still produced today, the more popular design is the sit down variety of PWC. These sit down runabouts have been produced by Kawasaki (Jetski), Bombardier (Sea Doo), Yamaha (WaveRunner), Honda (AquaTrax), Polaris (Sealion) and Arctic Cat (Tigershark). As of 2010, the major manufacturers of PWCs were Kawasaki, Bombardier and Yamaha. Both Yamaha and Kawasaki continue to sell stand up models but it is a small percentage of the overall market. Electric PWCs were commercialized in the early 2020s. Electric watercraft are increasing in popularity as gasoline engines produce greenhouse gases and can eject motor oil and gasoline directly into waterways.
Спорт
PWC жарыстары әлем бойынша өтеді. Бірнеше дисциплина бар: жабық трассадағы жылдамдық жарыстары, оффшорлық жылдамдық жарыстары (оффшор), төзімділік жарыстары, еркін стиль (фристайл) және фрирайд жарыстары. Бұл жарыстардың барлығында, фристайлдан басқа, кемінде екі категория бар: отырғыштық (saddle) және тік тұрып айдалатын (stand up) жаттыру машиналары. Жылдамдық жарыстарында жабдықтар рұқсат етілген өзгертулердің деңгейіне қарай жіктеледі: шағын өзгертулер «базалық» (stock) категориясына, орташа өзгертулер «шешімді» (limited) категориясына, ал кең ауқымды өзгертулер «F1» категориясына жатады. Фристайл және фрирайдта мұндай категориялар жоқ, бәсекелестер қолданылатын су көлігі түріне қарай жіктеледі (тік тұрып айдалатын немесе отырғыштық). Спортты Халықаралық Олимпиада комитеті (ХОК) мойындаған Дүниежүзілік моторлы қайық федерациясы (U.I.M.) басқарады. 1996 жылы құрылған қазіргі ресми әлем чемпионаты – Аквабайк әлем чемпионаты. Спорт ұлттық деңгейде де дамыған және оны U.I.M. мүшесі әрбір ұлттық федерация басқарады. Аквабайк әлем чемпионаты әр жарысқа ең көп ұлттық қатысушысы бар мотор спортының бірі болып есептеледі, 2018 жылы Италияда өткен жарысқа 32 ұлттан және 140 жүргізушіден өкілдер қатысты. P1 AquaX сияқты жеке жарыстар да бар, ол жеке су көлігі жарысы сериясы. Ол алғаш рет 2011 жылдың мамыр айында Ұлыбританияда, Лондон негізделген Powerboat P1 спорттық промоутерімен іске қосылды. Серия жаңа және тәжірибелі жарыскерлерді жаңа форматтағы жарысқа тартты және 2013 жылы P1 АҚШ-та екінші серияны іске қосты. Жаңа жарыскерлердің көптігіне байланысты бастапқы формат қайта қарауды қажет етті және 2015 жылдың соңына қарай 11 елден 400-ден астам жарыскер AquaX жарысына тіркелді. АҚШ-та негізгі санкциялайтын ұйымдар – Халықаралық джет-спорттық қайық қауымдастығы (IJSBA) және Pro Watercross (PWX). 2022 жылға қарай спорт санкциялайтын органдардың тиімсіз басқаруы және ұйымдар арасындағы бәсекелестікке байланысты үлкен фрагментация мен қақтығыстарға ұшырады. IJSBA World Finals жарысы дәстүрлі түрде қазан айының басында Аризона штатының Хавасу көлінде өтеді. Pro Watercross World Finals әдетте қараша айында Флорида штатының Неаполь қаласында өткізіледі.
Рекреациялық емес мақсаттарда пайдалану
PWC-лер кішкентай, жылдам, оңай басқарылатын, қолдануға оңай және қолжетімді, ал олардың қозғалтқыш жүйелерінде сыртқы пернелер жоқ, бұл оларды кейбір жағынан кішкентай моторлы қайықтарға қарағанда жүзушілер мен жабайы жануарлар үшін қауіпсіз етеді. Осы себептерге байланысты олар балық аулау үшін қолданылады, бұл PWC индустриясының ең жылдам өсіп келе жатқан салаларының бірі. Құтқарушылар су пайдаланушыларды, сондай-ақ су тасқынынан аман қалғандарды құтқару үшін құтқару платформаларымен жабдықталған PWC-лерді пайдаланады және оларды қауіпсіз жерге жеткізеді. Полиция және рейнджерлер оларды жағалау суларында, көлдер мен өзендерде заңды сақтау үшін қолданады. Судың толқуын азайту жүйесімен біріктірілген, су өткізбейтін динамик жабдықтарымен және нұсқаулар мен қашықтықты өлшеу үшін GPS-пен жабдықталған PWC-ні Тайн өзенінде ескек спортының көмекші жаттықтырушылары қолданған. Бұдан әрі, PWC-лер АҚШ Әскери-теңіз күштері тарапынан беткі нысана ретінде қолданылады. GPS, электрондық компас, радарлық рефлектор және радиомодеммен жабдықталған кезде PWC екі бағытты байланыс арқылы қашықтан басқарылуы мүмкін. Оның кемедегі шағын көлемі оны ең кішкентай кемелерде сақтауға және орналастыруға мүмкіндік береді, сондай-ақ ол зеңбіректерден бастап ұсақ қаруларға дейінгі қару-жарақтарды сынау үшін қолданылды.
Қауіптер
Барлық көлік құралдарына тән соқтығысулар мен механикалық бұзылулардың қауіптілігінен басқа, PWC-мен жұмыс істеу немесе онымен жүру тесіктерде жарақат алу қаупін тудырады. Бұл жарақаттар су шаңғысымен айналысатындардың жоғары жылдамдықпен суға түсуінен болатын жарақаттарға ұқсас. Мұндай жарақаттар суға жылдамдықпен құлаудан немесе сорғы құбылысының шығу тесігінен туындауы мүмкін. Артқы жағынан құлаған (немесе шығарылған) жүргізуші тікелей PWC-нің жоғары қысымды су ағынының бағытына түсуі мүмкін. Егер жүргізуші неопрен сияқты берік, қалың материалдан жасалған киім кимесе (әдетте, су спортына арналған костюмдерде кездеседі), су ағыны кез келген тесікке енуі мүмкін. Барлық ірі PWC өндірушілері осы қауіп туралы ескертеді және жолаушыларға су спортына арналған костюмнің төменгі бөлігін немесе оған баламалы қорғаныс киімдерін киюді ұсынады. Американың су шаңғысы жарыстары қауымдастығы барлық жарыскерлеріне осы себептен су спортына арналған костюмнің төменгі бөлігін киюді ұсынады. Мұндай тесіктердегі жарақаттар мүгедектікке немесе өлімге әкелуі мүмкін. Мысалы, 2006 жылы Калифорнияның бірінші апелляциялық округінің апелляциялық соты осындай оқиғаның бірінен (зардап шегушінің төменгі құрсағына ауыр зиян келтірген) туындаған Polaris Industries-ке қарсы Napa округі жюрисінің 3,7 миллион долларлық үкімін қолдады. Сондай-ақ, бір PWC-де бірнеше жүргізуші бір апатта тесіктерінен жарақат алуы мүмкін, бұл 2007 жылы Mission Bay-де болған оқиғада орын алды, нәтижесінде Сан-Диего округі жюрисінің үкімі 2014 жылы толық расталды. Тағы бір маңызды жарақат алу қаупі – газ педалінен ажыратылғандағы басқарудың жоқтығы, бұл кейбір PWC модельдерінде газ педалінен ажыратылғанда басқару мүмкіндігінің болмауынан туындайды, бұл өлімге немесе ауыр дене жарақаттарына әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, сирек болғанымен, серфингпен секіру кезінде және, мүмкін, толқынмен секіру кезінде омыртқа жарақаттары болуы мүмкін. PWC өндірушілерінің пайдалану нұсқаулықтарында жоғары биіктіктен секіру немесе бұрын арқа жарақаттары болған жағдайда PWC-ні пайдалану туралы ескертулер бар. Қазіргі өнім таңбаларында: «Толқындармен секіру арқа сүйегі мен омыртқаның зақымдану қаупін арттырады (салдану)». Қазіргі Кавасаки пайдалану нұсқаулығында: «Толқындардан өту алдында жылдамдықты азайтыңыз. Егер арқаңыз ауырса, көлік жүргізбеңіз. Бұрқасынды немесе толқынды суда жоғары жылдамдықпен жүру арқа жарақаттарына әкелуі мүмкін» делінген. Жанарлы қайықтарда тағы бір сирек, бірақ ерекше жарақат алу қаупі – сорғы құбылысының сору жағына тартылу. Қазіргі PWC өнімдерінде мынадай ескертулер бар: «Қозғалтқыш іске қосылғанда сору торынан алыс болыңыз. Ұзын шаштар, кең киімдер немесе құтқару жилетінің белдіктері қозғалатын бөліктерге ілігіп, ауыр жарақат алуға немесе суға батуға әкелуі мүмкін». PWC-мен қатысты қайғылы оқиғалар болған. Бір ерекше жағдайда, АҚШ ғарышкері Алан Г. Поиндекстер 2012 жылы Флоридадағы реактивті шаңғы апатынан алған жарақаттарынан қайтыс болды.