Кіріспе

1779 жылғы Салливан экспедициясы (Салливан-Клинтон экспедициясы, Салливан кампаниясы және Салливан-Клинтон геноциді деп те аталады) Континенттік армия Ирокез конфедерациясының аумағында, қазіргі Нью-Йорк штатының батыс және орталық бөліктерінде жерді өртеп тастау кампаниясын жүргізді. Экспедиция көбінесе сәтті аяқталды, 40-тан астам Ирокез ауылы қиратылып, олардың егіндері мен азық-түлік қоймалары жойылды. Бұл кампания 5000 Ирокезді британдық қорғау іздеп Ниагара бекінісіне қашуға мәжбүр етті. Кампания соғыстан кейін аймақты қоныстануға дайындады және кең Огайо аймағын ашты. Кейбір ғалымдар бұл Ирокездерді құртуға жасалған әрекет деп санайды және экспедицияны геноцид деп сипаттайды, бірақ бұл термин даулы және экспедиция туралы талқылауда кеңінен қолданылмайды. Тарихшы Фред Андерсон экспедицияны "этникалық тазалауға жақын" деп сипаттайды. Кейбір тарихшылар осы кампанияны жауды толық жою тұжырымдамасымен байланыстырады. Бүгінде бұл аймақ Нью-Йорк штатының солтүстігіндегі орталық аймақ болып табылады, онда Салливан әскерлерінің жолын және олар қиратқан Ирокез ауылдарының орналасқан жерлерін көрсететін отыз бес монолит орналасқан. Бұл монолиттер экспедицияның 150 жылдығын атап өту үшін 1929 жылы Нью-Йорк штатының Білім департаментімен орнатылды.

Шолу

Майор-генерал Джон Салливан мен бригадир-генерал Джеймс Клинтон басқарған экспедиция 1779 жылдың жазында жүргізілді, 18 маусым күні армия Истоннан (Пенсильвания) аттанып, 3 қазанға дейін Тиогада салынған Форт Салливанды тастап, Джордж Вашингтонның Нью-Джерсидегі негізгі лагеріне қайтты. Жорықта бір ғана маңызды шайқас болды – Ньютаун шайқасы (ирокез тайпалары үлкен әскери күштің алдында эвакуацияланғандықтан), ол Нью-Йорк штатының батысындағы Чемунг өзені бойында өтті. Экспедиция ирокездердің экономикасына ауыр нұқсан келтірді, олардың егіндерін, ауылдарын және мүліктерін жойды. Ньютаун шайқасындағы қаза тапқандарға қарағанда, ашығу мен аштықтан көз жұмғандардың саны көп болды. Онда 3200 континенттік әскер 600-ге жуық ирокез бен лоялисттерді жеңді. Шайқаста 11 континенттік, 12 ирокез және 5 британдық сарбаз қаза тапты. 1778 жылы ирокездер мен лоялисттердің Коблскилл, Вайоминг аңғары және Черри аңғары сияқты американдық елді мекендерге жасаған шабуылдарына, сондай-ақ 1777 жылғы Саратога шайқасында ирокездердің британдықтарды қолдауына жауап ретінде Салливан армиясы лоялисттер мен ирокездердің шабуылдарын тоқтату үшін «күйдірілген жер» науқанын жүргізді. Американдық әскерлер Нью-Йорк штатының батысындағы Фингер-Лейкс аймағында кем дегенде қырық ирокез ауылын толығымен қиратты. Тірі қалғандар Ниагара көліндегі Ниагара өзенінің сағасында орналасқан Ниагара фортына қашты. Бұл оқиға қыста Ниагара фортының сыртында британдық әскери қорғаныста паналаған мыңдаған босқындарға үлкен қиындықтар туғызды. Көптеген адамдар аштықтан немесе суықтан мерт болды, британдық билік органдарының шектеулі ресурстарын пайдаланып, азық-түлікпен қамтамасыз етуге және баспана беруге жасаған күш-жігеріне қарамастан. Ирокездердің отаны Квебек провинциясы мен Нью-Йорк және Пенсильвания провинцияларының шекарасында орналасқан. 1777 жылдың қазан айында британдық генерал Джон Бургойннің күштері Саратога шайқасынан кейін капитуляциялағаннан кейін, лоялисттер мен олардың ирокез одақтастары американдық елді мекендерге, сондай-ақ Онейда ауылдарына шабуыл жасады. Форт-Ниагарадан жұмыс істейтін лоялист қолбасшысы майор Джон Батлер, могавк әскери жетекшісі Джозеф Брант және Сенека соғыс басшылары Саенкерахта мен Корнплантер сияқты адамдар британдықтар мен ирокездердің бірлескен шабуылдарын басқарды. 1778 жылдың 10 маусымында Континенттік Конгрестің Соғыс кеңесі үлкен үнді соғысының басталуы мүмкін деген қорытындыға келді. Қорғаныс соғысы жеткіліксіз боларлықтан, кеңес 3000 адамнан тұратын экспедицияны Форт-Детройтқа қарсы және ирокездерді жазалау үшін Сенека жеріне ұқсас шабуыл жасауға шақырды. Конгресс экспедицияны басқаруға генерал-майор Горацио Гейтсті тағайындады және науқанға қаражат бөлді. Осы күш-жігерге қарамастан, науқан келесі жылға дейін жүзеге аспады. 1778 жылдың қыркүйегінде Вайомингтегі жеңіліске жауап ретінде полковник Томас Хартли Сускеханна өзенінің бойындағы бірнеше тасталған Делавэр және Сенека ауылдарын, соның ішінде Тиоганы жойды. «Черри-Вэлли» қырғыны американдықтарды әрекет етуге көндірді. 1779 жылдың сәуірінде полковник Гус Ван Шейк Онондагаға қарсы шамамен 550 офицер мен сарбаздан тұратын экспедицияға басшылық етті. 50-ге жуық үй, көп мөлшерде жүгері мен бұршақ өртеліп жанып кетті. Ван Шейк олардың «отыз үш үндіні және бір ақ адамды тұтқынға алғанын, ал он екі үндіні өлтіргенін» хабарлады. 1779 жылы британдықтар өздерінің әскери күшін оңтүстік колонияларға шоғырландырғанда, Вашингтон бұл мүмкіндікті пайдаланып, британдық одақтас ирокездерге қарсы ірі шабуылға кірісті. Оның алғашқы ниеті экспедицияны генерал-майор Чарльз Лиге тапсыру болды, алайда Ли, генерал-майор Филип Шейлер және генерал-майор Израиль Путнам түрлі себептермен ескерілмеді. Вашингтон экспедицияның басшылығын «Саратоганың батыры» Горацио Гейтске ұсынды, бірақ Гейтс денсаулығына байланысты ұсыныстан бас тартты. Соңында генерал-майор Джон Салливан басшылықты қабылдады.

Экспедиция

Бұл экспедиция Континенттік армияның ең ірі науқандарының бірі болды, оған оның әскерлерінің үштен бірінен астамы қатысты. Салливанға Континенттік армияның төрт бригадасы берілді. 1779 жылдың сәуір айында Эдвард Хэнд бригадасына экспедиция үшін базалық лагерь құру мақсатымен Минисинктен Вайоминг аңғарына бару бұйрығы берілді. 1779 жылдың мамыр айында Инох Пур және Уильям Максвелл бригадалары Истон қаласында жиналды, оларға Салливан және Томас Проктордың 4-артиллерия полкі қосылды. Вайомингке аттанмас бұрын Делавэр және Сусквеханна өзендері арасындағы жабайы даладан жол жасау қажет болды. Жол маусымның ортасында аяқталып, Салливан әскерлері бес күндік жорықтан кейін 23 маусымда Вайомингке жетті. Экспедицияға Вайомингте Морганның үш ротасы сияқты бірнеше кішігірім бөлімшелер де қосылды.

Шемуң шайқасы

Тиогаға жеткен соң Салливан, өзен бойымен жоғарыда орналасқан Делавэр ауылы Шемунгті барлау үшін шағын отрядты жіберді, ондағы жергілікті халық пен лоялист күштерінің жиналатынына сенді. Скауттар келген соң, "ақтар мен үндістердің" көп саны "үлкен қақтығыста" екенін хабарлады, бірақ жаудың соғысуға немесе кетуге дайындалып жатқанын анық айта алмады. Салливан дереу шабуыл жасау қажет деп шешті. Тиогада 250 сарбаздық гарнизонды қалдырып, Салливан әскері түні бойы жорықтап, 13 тамызда таңертең Шемунгқа жетті. Олар ауылдың асығыс түрде тасталып кеткенін көрді. Пурдың сарбаздары ауылды өртеп, төңіректегі егістіктерді жойғанда, Хэнд бригадасы қашқан ауыл тұрғындарының іздерін іздеді. Ауылдан батысқа қарай шамамен бір шақырым жерде, 11-ші Пенсильвания полкінің отряды Роланд Монтур басқаратын 30 Делавэр сарбазының шабуылына ұшырады. Континентальдық әскерлер қарсы шабуыл жасап, Делавэрді шегінуге мәжбүр етті, бірақ алты сарбаз қаза тауып, он екісі жараланды. Кейін, 1-ші Нью-Гэмпшир полкінің отряды өзеннің арғы бетінде егістіктерді жойғанда атылып, біреуі қаза тауып, төртеуі жараланды. Салливан әскері сол күні Шемунгтан шегініп, түнде Тиогадағы лагерьге оралды. Жарақат алғандардың бесеуі кейіннен көз жұмып, қаза болғандардың саны сегізге жетті. Батлер өзінің бес рейнджерінің өлтірілгенін немесе тұтқындалғанын, үшеуінің жараланғанын, сондай-ақ ирокездер арасында бесеуінің қаза болғанын және тоғызының жараланғанын хабарлады. Тиогаға қайтып келгенде, экспедициялық жабдықтарды тасыған көптеген Салливанның аттары шаршап, төзімділік шегіне жетті. Қазіргі Нью-Йорк штатының Элмира қаласының солтүстігінде Салливан олардың көпшілігін өлтіруге бұйрық берді. Бірнеше жылдан кейін осы аттардың бас сүйектері болашақ қоныс аударушыларға ескерту ретінде жол бойына тізілді. Бұл аймақ "Аттардың бас аңғары" деп аталды және қазір Аттардың бас қаласы және ауылы ретінде белгілі. Салливан өзінің негізгі күштерімен 24 қыркүйекте Шемунг өзеніне оралды және Дирборн мен Батлердің келуін күтті. Дирборн отряды Салливан лагеріне екі күннен кейін, ал Батлер отряды 28 қыркүйекке дейін жетті. Салливан әскері 30 қыркүйекте Тиогаға оралды. Форт-Салливан 3 қазан күні қиратылды, ал келесі күні Салливан әскері үш күндік сапарға Сасквеханнадан Вайомингке дейін баратын салалық қайықтарға отырды. Вайомингке келгеннен екі күн өткен соң, Салливанға әскерін Вест-Пойнтқа жеткізуге бұйрық берілді. Бродхед 1779 жылдың 11 тамызында Форт-Питтен 8-ші Пенсильвания полкі, 9-шы Вирджиния полкі және Мэриленд және Вирджиния атқыштар полкі, сондай-ақ отаршылар, еріктілер және одақтас Делавэр жауынгерлерінен құралған 605 сарбаздық отрядпен аттанды. Гансеворт 25 қыркүйекте Стэнвикс фортына жетіп, төрт күннен кейін Тоонондероганың төрт үйіндегі тұрғындарды таңқалдырып тұтқынға алды. Гансеворт былай деп жазды: "Индейлердің Мохок өзенінің шаруаларынан әлдеқайда жақсы өмір сүретіні байқалады, олардың үйлері барлық қажетті үй жиһаздарымен, мол астығымен, бірнеше жылқыларымен, сиырларымен және арбаларымен жабдықталған". Бұрынғы жергілікті шабуылдардан кейін үйсіз қалған жергілікті отаршылар тобы Гансворттан үйлерді оларға беруді өтінді. Гансворттың әрекеттерін Үнді істері жөніндегі комиссар және Континентальдық Конгресс мүшесі Филипп Шкайлер сынға алды, өйткені тұтқынға алынған мохоктар қатаң бейтарап болды. Мохоктар қазан айының соңында Вашингтонның бұйрығымен босатылғанға дейін Олбаниде тұтқынға алынды.

Британдықтардың реакциясы

Канадалық тарихшы Гавин Уатт британдықтардың ирокездердің отанына жасаған шабуылға реакциясын «кереметсіз әлсіз және уақыты келмеген» деп сипаттады. 1778 жылдың маусымында Франция Ұлыбританияға қарсы соғыс жариялағаннан кейін Квебек губернаторы Фредерик Холдиман француз-американдық шабуыл мүмкіндігіне алаңдады. Осының салдарынан ол Ұлыбританияның ирокез одақтастарын қолдаудың орнына Сент-Лоуренс өзені аңғарының қорғанысын нығайтуға, Онтарио көліндегі Освегода ұзақ уақыттан бері уәделенген бекетті құруға немесе Форт-Ниагарадағы әскер күшін арттыруға назар аударды. 1779 жылдың көктеміне қарай британдықтар американдықтардың ірі шабуылды жоспарлап отырғанын білді, бірақ мақсаты белгісіз болды. 20 шілдеде Джозеф Брант өз еріктілерін және Батлер рейнджерлерінің отрядын Делавэр өзенінің жоғарғы ағысындағы Минисинк поселкесіне қарсы жетектеді. Шабуыл кезінде он үй, он бір амбар, шіркеу және диірмен қиратылды. Көшіп келушілердің көпшілігі басты бекініске қашып кетті, бірақ төрт адам қаза тауып, үшеуі тұтқынға алынды. Брант өзінің үш адамының қаза тапқанын, ал он жараланғанның төртеуінің жазылуы күмәнді екенін хабарлады. 6 қарашада 1779 жылы ол Джордж Вашингтонға Континенталдық армиядан кеткісі келетінін хабарлап, «Денсаулығым тым нашарлап қалды» деп жазды. Салливан 9 қарашада 1779 жылы Конгреске жазған хатында: «Денсаулығым батысқа жасалған жорық барысында күшті өтпелі аурудан қатты зардап шекті, ол басталғанда мені ұстап алып, жорық бойына созылды». Конгресс 30 қарашада 1779 жылы Салливанның отставкасын қабылдады. 21 қыркүйекте 1779 жылы Форт-Ниагарада 5036 түпкілікті босқын болды. Бұл сан 2 қазанға қарай 3678-ге дейін төмендеді, ал 21 қарашаға дейін Форт-Ниагарада шамамен 2600 босқын қалды. Женесси өзенінің батысындағы екі сенека ауылы қираудан құтылып, бір бөлігі босқындарды қабылдады. Аз бөлігі Онтарио көлінің шығыс жағындағы Карлтон аралына көшіп келді. Кейбір босқындар қираған ауылдарына оралды, ал кейбіреулері аң аулау лагерьлеріне көшіп кетті. Ниагара фортында қыстағаннан кейін қалған сенекалар мен каюгалардың көпшілігі Эри көлінің шығыс жағындағы Буффало-Крикке қоныстанды. 1780 жылдың ақпанында Континенталдық Конгресс мүшесі Филипп Шкайлер Ниагара фортына төрт ирокез елшісін жіберді. Мохауктердің бейтарап басшысы Кіші Абрахам тыңдаушыларына Континенталдық Конгресс босқындар өздерінің жеріне қайтып, бейтараптықты қабылдаса, бейбітшілікке дайын екенін айтты. Сенеканың соғыс басшысы Саенкерахта ашуланды. Мохауктардың соғыс басшысы Аарон Хилл төрт адамды алдағыш тыңшылар деп айыптады. Британдық Үндістер департаментінің бастығы Гай Джонсон елшілерді Ниагара фортының «қара тесігіне» - жылытылмаған, жарық жоқ тас камераға қамауға бұйырды. Ол қатаң тұтқындалғаннан кейін Кіші Абрахам қайтыс болды. Онондагалар цикадалардың (әсіресе, VII топ, ондагалық топ деп те аталады) керемет пайда болуын, олардың осындай ауыр, апатты оқиғадан кейін аман қалуын қамтамасыз ету үшін Жаратушының араласуы ретінде еске алады. 1780 жылдың шілде айының басында 294 бұрынғы бүлікші Онондага, Тускарора және Онида Ниагара фортына келді және британдықтарға қолдау білдірді. Майор Джеремая Фог өзінің науқан туралы күнделігінде: «Ұялар қирады, бірақ құстар әлі де қанат қағуда» деп жазды. АҚШ пен Ұлыбритания арасындағы 1783 жылғы Париж шартына бейбіт келіссөздер кезінде ирокездер назардан тыс қалды. 1784 жылдан бастап АҚШ ирокездермен бірқатар шарттар жасасты, нәтижесінде олардың дәстүрлі аумақтарының көп бөлігі берілді. 1784 жылғы қазан айындағы Форт-Стенвикс шартында ирокез делегаттары Огайо аймағындағы өздерінің талаптарынан бас тарды және Ниагара өзенінің шығыс жағындағы жер тиегін, сондай-ақ Буффало-Крик аузының батысындағы барлық аумағын берді. Буффало-Криктегі кеңестегі Алты ұлт шарты ратификациялаудан бас тартты, олардың делегаттарының осындай үлкен жерлерді тапсыруға өкілеттілігі жоқ екенін мәлімдеді. 1785 жылы Джозеф Брант шамамен 1450 адамды Холдиманд трактасына алып барды. Басқалары, негізінен мохауктер, Джон Дезертонмен бірге Квинт шығанағына қоныстанды. Сенека, Каюга және Онондаганың едәуір саны Буффало-Крикке қалды. 1788 жылы Буффало-Криктің бірінші шартында Оливер Фелпс пен Натаниел Горхам жетекшілік еткен жер спекулянттарының синдикаты Сенекадан Генесси өзені мен Сенека көлі арасындағы олардың жерін сатып алды. Келесі жылы Каюга өздерінің дәстүрлі аумағының көп бөлігін Нью-Йоркке берді, тек Каюга көлінің солтүстік жағында шамамен 64 000 акр жерді қалдырды. 1794 жылғы қарашадағы Канадайгуа шарты ирокездер мен АҚШ арасында мәңгілік «бейбітшілік және достық» орнатып, ирокездердің өздерінің жерлеріндегі егемендігін мойындады. 1797 жылғы Биг-Три шартында Сенекалар Генесси өзенінің батысындағы қалған аумақтарына құқықтарынан бас тартты. Сенекалар үшін Буффало-Крик, Тонованда, Аллегани және Каттарагуста жерлерді қоса алғанда, 12 жер учаскесі сақталды. «Жорықтың егжей-тегжейін» тапсыру Джордж Вашингтонның ирокездер арасындағы Ханодаганяс (Қаланы жойғыш) имиджін бекітетін еді. 1790 жылы Корнплантер Вашингтонға: «Сіздің армияңыз Алты Ұлттың жеріне кіргенде, біз сізді Қаланы жойғыш деп атадық, және осы күнге дейін осы атты естігенде, біздің әйелдеріміз артына қарап, ақсайды, ал балаларымыз аналарының мойнына жабысады» деді. Бұл ат Вашингтонға француз және үнді соғысы кезінде ондаған жылдар бұрын берілген, ал Вашингтонның ұлы атасы Джон Вашингтонға 1675 жылы Сускеханноктар ұқсас атау берген.

Еске алу

Салливан экспедициясының жүз жылдығын тойлау үшін 1879 жылы қазіргі Ньютаун шайқасының мемлекеттік паркіне ескерткіш орнатылды. Салтанатты ашылу рәсімінде сөз сөйлегендердің бірі – Америка Азамат соғысы кезінде «Теңізге жасаған жорығымен» танымал болған генерал Уильям Текумсе Шерман болды. Шерман сөзінде Салливанның «жанып кеткен жер» науқанын және жергілікті халықтың қоныс аударуын ақтады. Ол 19 ғасырдағы американдықтардың кең таралған «Тағдырға сенуіне» сілтеме жасады. Ол тыңдаушыларына былай деді: «Егер адамдар өркениеттің осы зор толқынына қарсы қол көтерсе, оларды жолдан ығыстыру керек, мүмкін болса бейбіт түрде, болмаса күшпен. 1911 жылы дауыл кезінде ескерткіш құлап, келесі жылы қазіргі ескерткішпен ауыстырылды. Ескерткіште Салливан мен Клинтон «Нью-Йорк және Пенсильвания шекарасындағы ағылшын мен индейлердің шабуылдарын тоқтатып, АҚШ-тың билігін батысқа қарай кеңейткен» «жауынгер индей тайпаларына қарсы жорыққа» басшылық еткені жазылған. 1979 жылы Салливан экспедициясының екі жүз жылдығы тойланды, бірақ бұл шаралар бұрынғыдан гөрі әлдеқайда шағын болды. Мүмкін, жалпы қызығушылықтың төмендеуі жергілікті халықтарға қарсы әскери жеңістерді тойлауға деген құлшыныстың азаюымен байланысты болды. Ең маңызды оқиға – Ньютаун шайқасының Ньютаун шайқасы мемлекеттік паркінде қайта жандандырылуы болды. 225 жылдық мерейтойға орай одан да ірі сахналық қойылым ұйымдастырылды. Соңғы жылдары сахналық қойылымдарға жергілікті және канадалық актерлер де қатысуда.