Кіріспе

74 жылы Хан әулетінің қысқа мерзімге ғана билеген императоры Лю Хэ (; шамамен 92 – 8 қыркүйек 59 ж.) – Хан әулетінің тоғызыншы императоры. Бастапқыда Чаньи патшасы (немесе ханзадасы) болған ол, 74 жылы қуатты министр Хуо Гуанның ықпалымен император болып тағайындалды, бірақ 27 күннен кейін тақтан алынып, императорлардың ресми тізімінен шығарылды. Ол бастапқы Чаньи патшалығынан айырылып, маркиз дәрежесіне төмендетілді. Оған қазіргі Цзянси провинциясындағы Хайхун жері иелік етілді және ол Хайхун маркизі (海昏侯) атанды.

Чанги патшасы ретінде өмір сүруі

Оның атасы Хань императоры У. Оның әкесі Лю Бо (劉髆), Чанъи патшасы Ай (昌邑哀王) б.з.б. 88 жылы қайтыс болды, ал ол б.з.б. 86 жылы әкесінен патшалықты мұраға алды. Тарихи жазбалар ол сол кезде сәби болғандығын көрсетеді. Лю Бо Хань императоры Удың ұлы еді. Б.з.б. 91 жылы император Удың тақ мұрагері Лю Жу өзін-өзі өлтіргеннен кейін, Лю Бо тақ мұрагері лауазымына үміткерлердің бірі болды; ақырында бұл лауазым Хань императоры Чжао болған жас Лю Фулинге берілді. Лю Хэ және оның Чанъи патшасы ретіндегі өмірі туралы нақты мәлімет алу қиын, себебі бұл мәліметтер оның тақтан түсірілгеннен кейін жазылған және олар бұрмаланған, ойдан шығарылған немесе екеуі де болуы мүмкін. Ол жасөспірім кезінде патшалық астанасының әкімі Ван Цзи (王吉) Лю Хэнің лайықсыз мінез-құлқына ашық сын айтып, оны оқуға және қарапайым болуға шақырды. Лю Хэ Ванның есебін бағалап, сыйлады, бірақ өзгермеді. Сол сияқты, Лю Хэ жаман беделді, әдепсіздік пен ысырапшылдықпен айналысатын адамдармен араласқанда, оның күзетшілерінің командирі Гун Суй (龔遂) оны өзгертуге көндіруге тырысты, Лю Хэ келісті, бірақ көп ұзамай Гун ұсынған күзетшілерді босатып, бұрынғы серіктерін қайта шақырды. Гун ештеңе істей алмады.

Таққа отырғызу

74 жылы ханшайымның ағасы император Чжао ұлы болмастан қайтыс болған кезде, регент Хуо Гуан Гуан ханшайымның жалғыз аман қалған ұлы Лю Сюйді (劉) мұрагерліктен бас тартты, өйткені император Ву өзі ханшайым Сюйді жақтырмады. Сондықтан ол император Вуның немересі болған ханзада Хеге жүгінді. Ханзада Хе бұл шешімге қатты қуанды және дереу өзінің астанасы Шаняннан (яғни қазіргі Цзиньнь, Шандун) шығып, императорлық астана Чанъаньға қарай жүгірді. Ван Джи оны осындай жылдамдықпен жарысқа қатыспауға шақырды, өйткені ол аза тұту кезінде орынсыз деп ойлады, бірақ ханзада бұл ұсынысты елемеді. Жол бойында ол жергілікті билік өкілдеріне оған тауықтардың ерекше түрін (олардың ұзақ уақыт бойы құйрық айтуға қабілеттілігімен танымал) және әйелдерді ұсынуды бұйырды. (Жас адамның қайғы-қасіреті кезінде ол жыныстық қатынастан аулақ болуы керек еді.) Гонг оған бұл туралы айтқанынан кейін, ол мұны құлдардың басшысына айыптап, оны өлтірді. Содан кейін ол патша тағын қабылдамас бұрын император Чжао үшін аза тұту рәсіміне қатысты.

Император ретінде қысқаша билік етуі

Император болғаннан кейін ханзада Хэ бірден Чанъйиден келген өзінің адал қызметкерлерін жылдам түрде жоғарылатуды бастады. Сонымен қатар, ол қадір тұтатын қаралы күндерді тиісінше сақтамады. Керісінше, күні-түні той жасап, саяхаттарға шықты. Гонг алаңдады, бірақ ханзада Хэнің мінез-құлқын өзгерте алмады. Ханзада Хэнің император ретіндегі әрекеттері Хуо Гуанды таңқалдырып, көңілін қалдырды, ол мүмкіндіктерін ойлады. Ауыл шаруашылығы министрі Тянь Яннянның (田延年) ұсынысымен Хуо жаңа императорды тақтан түсіруді қарастыра бастады. Ол генерал Чжан Аншимен (張安世) және премьер-министр Ян Чанмен кеңесті, олар жоспарға келісті; Ян әйелі Сима Цзяннің қызы Сима Инның ықпалымен келісті.

Билік еткеннен кейінгі өмір

Импичмент туралы шарттардың бір бөлігі ретінде, шенеуніктер Императрица-Жеке Шанггуаннан ханзада Хеді алысқа жер аударылуын сұрады. Бірақ ол олай істемеді, керісінше, оған 2000 отбасыдан тұратын кішігірім иелік беріп, ешқандай лауазымсыз Чангиге қайтарды. Оның төрт қарындасы да әрқайсысына 1000 отбасыдан тұратын кішірек иелік алды. Ханзада Хедің Чангидегі қарауындағы адамдар оның мінез-құлқына бақылау қоймағаны үшін айыпталып, көбісі өлім жазасына кесілді. Ван мен Гонг бұрын берген кеңестері үшін жазадан құтылды, бірақ қажырлы еңбекке жіберілді. Ханзада Хедің мұғалімі Ван Ши (王式) та жазадан қалды, өйткені ол өлеңдер арқылы ханзада Хеге дұрыс пен бұрыстың айырмасын түсіндіруге тырысқанын сәтті дәлелдеді. Кейбір тарихшылар Чанги шенеуніктеріне осылай қатаң жаза берілуіне Хуоның олардың ханзада Хемен бірігіп, оны өлтіруді жоспарлап отырғанына сенгені себеп болды деп санайды, бірақ мұндай жоспардың немесе қатал жазаның осы жоспарға немесе күдікке байланысты болғанына нақты дәлел жоқ. Хуо кейін бұрынғы тақ мұрагері Лю Жудың немересі, ханзада Хедің туысы Лю Биньиді (劉病已) жаңа император етіп таңдады, ол 27 күннен кейін Император Сюань ретінде таққа отырды. Жылдар бойы ханзада Хе күшсіз және лауазымсыз болғанымен, Император Сюань одан күдіктенді. Бірақ б.з.д. 64 жылы Шанян әкімі Чжан Чанның (張敞) берген баяндамасында ханзада Хедің зиялы деңгейі төмен деп көрсетілгені оның алаңдаушылығын азайтты. Б.з.д. 63 жылы Император Сюань ханзада Хеді Хайхун графы етіп тағайындады, бұл графтық қазіргі Цзянси провинциясында орналасқан. Император Сюань Чжанның баяндамасына қарамастан ханзада Хе туралы алаңдауын тоқтатпады, сондықтан оны бұрынғы билігінен алысқа жіберді. Ханзада Хе б.з.д. 59 жылы граф ретінде қайтыс болды, ол өмірден 16 әйел мен 22 баласын қалдырды. Оның ұлы Лю Дайцзонға (劉代宗) бастапқыда оның лауазымын мұра етуге рұқсат берілмеді, бірақ ақыры Император Юань тұсында оған рұқсат берілді.

Қабір

Хайхун маркизінің қабірі 2011 жылы табылған және қазба жұмыстары әлі де жүріп жатыр. Қабір Цзянси провинциясының Синьцзян қаласының солтүстік бөлігінде, жалпы тоғыз қабірден тұратын зиратта орналасқан. 2019 жылы ғалым Цзюэ Гуо бұл артефакттың «әшекей айнасы» деп танылуын жоққа шығарып, оның іс жүзінде талисман екенін мәлімдеді. Сондай-ақ, қабірде Аналектілердің ұзақ жылдар бойы жоғалған Ци нұсқасы да табылды. Хайхун маркизінің қабірін ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізу үшін өтініш берілді. Хайхун феодатының таратылу процесі басқа феодаттардың таратылуынан ерекшеленді. Мысалы, б.з.д. 112 жылдың қыркүйегінде Хан императоры У сотта талқылаусыз 100-ден астам маркиздің феодальдық иеліктерін жою туралы жарлық шығарды. Бірақ Хайхун феодаты сот қызметкерлерімен ұзақ талқылаудан өтті, ал соңғы тарату жарлығына «Чэн Сян» (канцлер) Бинг Джи және «Юши Дайфу» (бас прокурор) Сяо Вангцзи сияқты 100-ден астам шенеунік қол қойды.

Қабірдің жәдігерлері

"Мәдени мұралар" 文物 журналы қабірдің мазмұны туралы мақалалар жариялай бастады. 2022 жылы жарияланған екі мақала мыналарды баяндайды: Бас қабірдің оңтүстік жағынан, оң және сол тараптарда оншама қалқан (90 см x 50 см) және олармен бірге ұзын ағаш тіреулер табылған. Қалқандар сынып, бөлік-бөлік болған, ғалымдар оларды қайта құрастырған. Олардың екеуінде айдаһар суреті бейнеленген, ал біреуінде екі адам екі жануармен күресіп жатқандай көрсетілген. Сондай-ақ, қалқан жасауға жұмсалған материал, құны және жасалған жылы туралы қысқа жазу бар. Мұндай заттың құнын өзінің бетіне жазу практикасы Хан мәдениетінде кездеседі. Екі экран табылған. Бір экранның бір жағында киім шешетін айна (шамамен 96 см биіктігінде, 68 см енінде) анықталды. Қола айнаның шеті Шығыс патшасы - ата, Батыс патшасы - ана және "Төрт рух" бейнеленген. Бұрынғыдан сақталмаған, журавль суретімен безендірілген екі ағаш бөлігі де табылды. Бұл айнаны жабуға арналған бүгілетін панельдер болған деген болжам бар. Экранның екінші жағында Конфуций және оның шәкірттерінің суреттері, ал олардың өмірбаяндары суреттердің айналасында жазылған. Гуо Цзю бұл заттың иесі күнделікті қолданбайтын талисман болғанын айтқан. Жануар мүсіні тұғыр ретінде қолданылған барабан тіреуі.