Ирак президенті Әбдел Рахман Әріф: Өмір және саяси мансабы

Кіріспе

Хадж Абд аль-Рахман Мұхаммед Ариф әл-Жұмайли (عبد الرحمن محمد عارف الجميلي; 14 сәуір 1916 – 24 тамыз 2007) – 1966 жылдың 16 сәуірінен 1968 жылдың 17 шілдесіне дейін Ирак президенті қызметін атқарған ирактық әскери шенеунік және саясаткер.

Өмірбаян

Әбділ Рахман Әриф – карьералық әскери адам болған. Ол 1958 жылы монархияны құлатқан әскери төңкерісті қолдады. Сондай-ақ, 1963 жылы ағасы Абдул Салам Әрифті билікке әкелген төңкерісті де қолдады. Ағасы төңкерістен кейін оны әскердің басшысы етіп тағайындады, ал 1966 жылғы сәуірде жас Әриф ұшақ апатынан қаза тапқанда, премьер-министр Абдул Рахман әл-Баззаз («Батысқа бағдарланған заңгер» және 1958 жылғы төңкерістен бері Ирак үкіметін басқарған алғашқы азаматтық тұлға) президент міндетін атқарушы болды. Үш күннен кейін әл-Баззаз президент болып сайланды, бірақ әл-Баззаз дереу президент лауазымын Абдул Рахман Әрифке тапсырды. Биліктің ауысуы, мүмкін, ирак әскері Абдул Саламды оның әлсіз және басқаруға оңай бауырымен алмастыруды жөн санағандықтан болды деп болжанады. Әрифті Ирак революциялық кеңесінің президенті етіп тағайындады. Ол ағасының саясатын жалғастырды, бірақ ұлттық бағытта көбірек көзге түсті. Ағасы Абдул Салам сияқты, ол Египеттің панарабистік президенті Гамал Абдул Насердің жақтаушысы болды. Насерді жақтаған тағы бір Әуе күштерінің командирі Ариф Абдул Разак Әрифке қарсы төңкеріс жасауға тырысты және кеңестік МиГ-17 ұшақтарымен Президент сарайын бомбалады, бірақ төңкеріс сәтсіз аяқталып, ол тұтқындалды. Бұл оның Әриф үкіметін құлатуға жасаған екінші сәтсіз әрекеті еді. Президент Әриф телеарнадан Абдул Разақты жазалайтынын мәлімдеп, кейін оны кешіріммен босатты. Оның президенттігі жалпы алғанда әлсіз және шешімсіз деп есептелді. Алайда, оның жемқорлыққа бармағанын көрсететін тарихи деректер бар. 1967 жылы ол табыс салығын төлеуден босату туралы заң қабылдады, бұл оның басқа жолмен байлыққа ие бола алмағанын көрсетеді. Әриф билікке келгеннен кейін көп ұзамай, Ирак әскері Мұстафа Барзани басқаратын күрд бүлікшілеріне қарсы Ірак-Күрд соғысында кең ауқымды шабуылға шықты. Иран мен Израильдің қолдауы 1967 жылдың 11 мамырындағы Хандрен тауындағы шайқаста күрдтердің шешуші жеңісіне әкелді. Бұл шайқаста Цури Саги жасаған жоспар 1400-2000 ирактық әскердің қаза болуына және жүздегеннің тұтқындалуына себеп болды. Режимнің қатал топтары осы оқиғадан кейін беделін жоғалтты, ал 29 маусымда Баззаз Иракстанның Курдистанында «әкімшілік орталықсыздандыруды» және «парламентте күрдтердің өкілдігін» қамтитын 12 тармақты бейбітшілік жоспарын жариялады. Шілде айында Баззаз келісімді жүзеге асыруды бастады, «көптеген оңалту бағдарламасын бекітті, экономикалық блокаданы алып тастады, жүздеген күрд тұтқынын босатты, бұрынғы күрд жерлерінен араб тайпаларын шығарды және жалпы кешірім туралы заң қабылдады», бірақ әскери қарсылық 6 тамызда Әрифті Баззазды генерал Наджи Талибтің пайдасына жұмыстан босатуға мәжбүр етті. Осыған қарамастан, Линдон Б. Джонсон әкімшілігінің американдық шенеуніктері Баззаз басшылығымен Ирактың азаматтық билікке қысқа мерзімге оралуын және 30 маусымда Разақтың екінші төңкеріс әрекетін Әрифтің тоқтатуын құптады. Әриф Иракта «ұстамды күштердің бірі» ретінде қарастырылды, өйткені ол бұрын АҚШ елшісі Роберт Стронгпен достық қарым-қатынас орнатқан және 1966 жылдың сәуірінен 1967 жылдың қаңтарына дейін АҚШ-қа бірқатар достық белгілер көрсеткен. Әрифтің өтініші бойынша президент Джонсон 1967 жылдың 25 қаңтарында Вашингтонда бес ирактық генералмен және ирак елшісі Насир Ханимен кездесіп, «екі үкімет арасындағы қарым-қатынасты одан әрі жақсартуға деген ниетін» қайталады. Джонсонның ұлттық қауіпсіздік жөніндегі кеңесшісі Уолт Ростоудың айтуынша, АҚШ Ұлттық қауіпсіздік кеңесі тіпті Әрифті Вашингтонда мемлекеттік сапармен қарсы алуды қарастырған, бірақ бұл ұсыныс Әриф үкіметінің тұрақтылығына қатысты алаңдаушылықтарға байланысты қабылданбады. Алты күндік соғыс басталғанға дейін, 1 маусымда Ирактың сыртқы істер министрі Аднан Пачачи Таяу Шығыстағы жағдайдың ушығуына байланысты АҚШ-тың бірқатар лауазымды тұлғаларымен кездесті, соның ішінде АҚШ-тың БҰҰ-дағы елшісі Артур Голдберг, Мемлекеттік хатшының саяси істер жөніндегі орынбасары Юджин В. Ростов, Мемлекеттік хатшы Дин Раск және президент Джонсонның өзі. Арабтардың қымбатқа түскен жеңілісінен кейін Ирак 7 маусымда АҚШ-пен қарым-қатынасын үзді және нәтижесінде Әрифтің салыстырмалы түрде орташа үкіметі құлады. 1968 жылдың 17 шілдесінде Әриф ұйықтап жатқанда, оның көмекшілері мен Баас партиясының мүшелері Ахмет Хасан әл-Бакр оны қан төгілмейтін төңкеріспен құлатты. 1963 жылғы Қасымға қарсы төңкерісте болғандай, коалиция радиостанцияны және Қорғаныс министрлігін басып алғаннан кейін жеңіске жеткенін жариялады. Бұл оқиға Қорғаныс министрі Хардан әл-Тикриті Әрифке телефон соққанда оған президенттік лауазымнан алынғанын хабарлағанда орындалды. Әриф Түркияға жер аударылды. Әриф 1979 жылы Саддам Хусейн билікке келген кезде Иракқа оралды және содан кейін көптеген жылдар бойы қоғамдық және саяси өмірден шет қалып жүрді. Оған бір рет қажылыққа баруға рұқсат берілді. Әриф Хусейн биліктен құлатылғаннан кейін АҚШ бастаған басқыннан кейін Иракты мұңайып тастап, 2004 жылдан бері Амман, Иорданияда тұрды. Ол 2007 жылдың 24 тамызында Амманда қайтыс болды. Ол Фаика Абдул Маджид Фарис әл-Аланиға үйленген.

Abdul Rahman Arif was a career soldier. He supported the military coup in 1958 that overthrew the monarchy. He also supported the coup that brought his brother, Abdul Salam Arif, to power in 1963. His brother appointed him head of the army following the coup, and when the younger Arif died in an aircraft crash in April 1966, Prime Minister Abdul Rahman al Bazzaz ("a Western oriented lawyer" and the first civilian to head an Iraqi government since the 1958 revolution) became acting president. Three days later, al Bazzaz was chosen to become president, but al Bazzaz immediately relinquished the presidency to Abdul Rahman Arif. It is speculated that the transfer of power possibly occurred because the Iraqi military thought that Abdul Salam should be succeeded by his weak and easier to manipulate brother instead. Arif was appointed president by the Iraqi Revolutionary Command Council. He continued his brother's policies, but with a more nationalistic profile. Like his brother Abdul Salam, he was an overt supporter of Egypt's pan Arabist president Gamal Abdel Nasser. Arif Abdul Razzak, another pro Nasser Air Force Commander, attempted a coup d'état on Arif, and lightly bombed the Presidential Palace with Soviet MiG 17 jets, but the coup failed and he was arrested. It was his second failed coup attempt on the Arif government. President Arif went on TV to declare that on this occasion, Abdul Razzak would definitely be punished, only to then release him with a pardon. His presidency was widely believed to be slack and indecisive. However, there are historical clues that he was not corrupt. The ill advised law that he passed in 1967 to absolve himself from paying income tax was probably an indication that he was not capable of getting wealth otherwise. Shortly after Arif came to power, the Iraqi military launched a major offensive against Kurdish rebels led by Mustafa Barzani in the First Iraqi–Kurdish War, pitting 40,000 Iraqi troops against Barzani's 3,500 strong Peshmerga. Iranian and Israeli support contributed to a decisive Kurdish victory at the Battle of Mount Handren on 11 May 1967, where a battle plan devised by IDF military officer Zuri Sagy resulted in the killing of 1,400 2,000 Iraqi troops and the capture of hundreds more. Regime hard liners were discredited by the debacle, and on 29 June, Bazzaz announced a Twelve Point Plan for peace, which included "administrative decentralisation" in Iraqi Kurdistan and "Kurdish representation in Parliament". Throughout July, Bazzaz began implementing the agreement by "approving a massive rehabilitation program, lifting the economic blockade, releasing hundreds of Kurdish prisoners, removing Arab tribes from former Kurdish lands, and passing a general amnesty law", but opposition within the military forced Arif to dismiss Bazzaz in favour of General Naji Talib on 6 August. Regardless, American officials in the Lyndon B. Johnson administration welcomed Iraq's brief return to civilian rule under Bazzaz as well as Arif's thwarting of Razzak's second coup attempt on 30 June. Arif was considered "one of the few forces of moderation" in Iraq, having previously established a friendship with U. S. ambassador Robert Strong and making a number of friendly gestures to the United States between April 1966 and January 1967. At Arif's request, President Johnson met five Iraqi generals and Iraqi ambassador Nasir Hani in Washington, D. C., on 25 January 1967, reiterating his "desire to build an ever closer relationship between [the] two governments." According to Johnson's National Security Adviser, Walt Rostow, the U. S. National Security Council even contemplated welcoming Arif on a state visit to Washington, although this proposal was ultimately rejected due to concerns about the stability of Arif's government. Prior to the outbreak of the Six Day War, Iraqi foreign minister Adnan Pachachi met with a number of U. S. officials to discuss the escalating Middle East crisis on 1 June, including U. S. ambassador to the UN Arthur Goldberg, Under Secretary of State for Political Affairs Eugene V. Rostow, Secretary of State Dean Rusk, and President Johnson himself. The political atmosphere engendered by the costly Arab defeat prompted Iraq to break relations with the U. S. on 7 June, and ultimately ensured the collapse of Arif's relatively moderate government. On 17 July 1968, while Arif was sleeping, his own assistants along with members of the Ba'ath Party, Ahmed Hassan al Bakr, overthrew him in a bloodless coup. As Arif and his brother had done in the 1963 coup against Qasim, the coalition declared victory once they had captured the radio station and the Ministry of Defence. It was accomplished when the defence minister, Hardan Al Tikriti, phoned Arif informing him that he was no longer president. Arif was exiled to Turkey. Arif returned to Iraq in 1979 when Saddam Hussein came to power, and largely stayed out of the public and political spotlight afterwards. He was allowed to leave the country once to undertake the Hajj. Arif left Iraq permanently after Hussein was removed from power by the U. S. led invasion, and lived in Amman, Jordan from 2004. He died in Amman on 24 August 2007, He was married to Faika Abdul Mageed Faris Alanee.

Дәйексөздер

Исраилдің болуы – түзетуге тиіс қателік. Бұл – 1948 жылдан бері бізді мазалап жүрген Исраилдің ұяттылығын жою мүмкіндігі. Біздің мақсатымыз айқын – Израильді картадан мүлдем жою, – деді ол 1 маусым 1967 жылы радиода сөйлеген сөзінде. "Ирак пен көршілес араб елдерінің барлық аймақтарында тұрақтылық пен қауіпсіздік орнауына үміттенемін", – деді ол. "Иракта өткенге қапаланбастан, болашаққа қарай ұлттық бірлікке қол жеткізіледі деп сенемін".