Кіріспе

Аргентинаның 28-ші президенті

Хосе Мария Гидо Сибейра (29 тамыз 1910 – 13 маусым 1975) 1962 жылғы 29 наурыздан 1963 жылғы 12 қазанға дейін Аргентина президенті болды. Аргентина әскері президент Артуро Фрондизиді құлатып жібергеннен кейін ол уақытша азаматтық үкіметтің басшысы қызметін атқарды. Гидоның он тоғыз айлық билігі ауыр экономикалық дағдарыс, қарулы күштердегі бәсекелес топтар арасындағы ашық қақтығыстар және перонистерді Аргентина саясатынан шеттету сияқты антидемократиялық шаралармен сипатталды. Дегенмен, Гидо әскерилердің "заңгерлік" тобының маңызды қолдауымен Аргентинаны конституциялық үкіметке қайтару миссиясын орындап, 1963 жылғы 7 шілдеде жалпы сайлау өткізді.

Ерте өмір

Хосе Мария Гуидо 1910 жылғы 29 тамызда Буэнос-Айресте дүниеге келген. Оның әкесі, Хосе Мария Эмилио Гидо Репето, итальяндық тегі бар Ла-Платада туған, ал анасы, Кармен Сибейра Москера, Испанияның солтүстігіндегі Галисия аймағындағы Пиньор қаласында дүниеге келген. Ол елорданың Сан-Телмо ауданында өсіп, 1940 жылы Ла-Плата университетінің құқық факультетін бітірген.

Ерте мансап

Саясатқа араласқанға дейін Гуидо заңгер болып жұмыс істеді және Аргентинаның орта таптарының дәстүрлі партиясы – центристік Радикалды Азаматтық Одақтың (Unión Cívica Radical немесе UCR) мүшесі болды. 1946 жылы ол Эдгардо Костеллоның заң фирмасына қосылу үшін Патагония аймағындағы Рио-Негро провинциясының астанасы Виедмаға көшіп барды. Гуидоның мемлекеттік қызметтегі мансабы 1951 жылы 200-ші заңды әзірлеуге қатысуымен басталды, ол провинцияның су электр ресурстарын дамытуға міндеттелген провинциялық агенттік (IDEVI) құрды. IDEVI-ге кеңесші болып тағайындалған Гуидо АҚШ-қа барып, Теннесси алқабының мемлекеттік коммуналдық мекемесінің өкілдерімен кездесті. Қоғамдық тәртіп қайта орнатылды, бірақ Гуидоның еңбек қозғалысымен қарым-қатынасы нашарлады.

Төрағалық

Гвидо президенттікке 1962 жылдың 29 наурызының таңертеңгі сағаттарында әскерилер конституциялық жолмен сайланған Фрондизиді құлатып, оның орнына келді. Төңкерістен кейін 12 сағаттан астам уақыт бойы Аргентина президенті лауазымы бос тұрды, себебі азаматтық басшылар мен олардың әскери одақтастары армияның бас қолбасшысы Эссеннің диктатурасын орнатуына жол бермеу үшін тырысты. Вице-президенттік лауазымы Гоместің отставкасынан кейін бос болғандықтан, Гвидо Аргентина Конституциясының 75-бабы мен 1868 жылғы мұрагерлік туралы заңға (ley de acefalía, яғни сөзбе-сөз "бассыздық заңы") сәйкес келесі кезекте тұрды. Фрондизиге адал болғандықтан, Гвидо президенттік лауазымды қабылдауға тартынды және оны қабылдауына UCRI партиясының басшылары, әсіресе Фрондизидің қорғаныс министрі Родольфо Мартинестің ықпалы зор болды, ол бұрынғы президенттің Гвидоның қызметке кіруін қалағанын жеткізді. UCRP де қолдау білдірді. 1962 жылдың 29 наурызының кешінде Гвидо Аргентинаның Жоғарғы соты алдында ант берді және конституциялық тәртіпті сақтау мақсатымен Конституцияның көшірмесіне сүйеніп ант берді, сондай-ақ оны "партиясына немесе халыққа сатқын" деп есептемеуін өтінді. Ол қарулы күштермен "бірлесіп басқаруға" міндетті болды, олар азаматтық билік органдарына қатысты "теріс вето құқығын" жүзеге асырды. Жағдайды одан да қиындатқан нәрсе – әскерилер арасындағы жік: Конституцияға сәйкес билікті "заңды түрде" беруді қолдағандықтан "легалисттер" деп те аталатын "Азулес" ("Көктер") және әскери диктаторды орнатуға құштар "Колорадос" ("Қызылдар"). Екі топ арасындағы қатал бәсекелестік 1962 жылдың соңы мен 1963 жылдың басында зорлық-зомбылыққа ұласып, Аргентинаны азаматтық соғысқа дейін жеткізді. Азулес келесі шайқастарда жеңіске жетіп, Гвидоның билікте қалуына мүмкіндік берді және 1963 жылғы шілде айында өткен сайлау арқылы конституциялық үкіметке қайта оралуға жол ашты, нәтижесінде UCRP өкілі Артуро Умберто Илья билікке келді.

Экономикалық рекорд және саясат

Фрондизи әкімшілігінің соңғы жылдарында Аргентина экономикасы 1959 жылғы экономикалық дағдарыстан қалпына келді, бірақ несие кеңеюінің жоғары қарқыны және төлем балансының дефициті салдарынан (тарихи стандарттар бойынша) жоғары инфляциямен күресуді жалғастырды, себебі қатты құрғақшылық ауыл шаруашылығы экспортын күрт азайтты. 1962 жылдың наурызына қарай, шетел валютасының қоры 125 миллион АҚШ долларына дейін төмендеді, бұл алдыңғы он екі аймен салыстырғанда 70% төмендеуді білдірді. Әскери және аграрлық топтардың қысымымен Гвидо Альваро Алсогарейді Экономика министрі етіп тағайындады. Алсогарей Фрондизи кезіндегі ортодоксалды тұрақтандыру бағдарламасын жасаған және осыған ұқсас шектеу шараларын енгізді. Валюта бақылауы жеңілдетілді және песо 59%-ға құнсыздандырылды. Ақша-несие саясаты қатаңдатылды, ал M2 ақша массасының өсуі 1960-1961 жылдары орташа есеппен 35%-дан 1962 жылы 23%-ға және 1963 жылы 10%-ға дейін төмендетілді. Бюджеттік үнемділік шаралары іске асырылды және Орталық банктың бюджет дефицитін қаржыландыруы дерлік тоқтатылды. Дегенмен, тұрақтандыру бағдарламасы төлем балансы дағдарысын болдырмау мақсатына жетті, нәтижесінде 1963 жылдың соңына қарай шетел валютасының қоры 320 миллион АҚШ долларына дейін өсті. Гвидоның өкілеттігі кезінде экономикадағы шағын жетістіктердің бірі – экспорттың өсуі және оның түрлерінің көбеюі болды. 1963 жылы экспорт 1,385 миллион АҚШ долларын құрады, бұл 1961 жылмен салыстырғанда 40%-дан астам өсімді көрсетті және 1948 жылдан бергі ең жоғары көрсеткіш болды, себебі ауыл шаруашылығы құрғақшылықтан кейін қалпына келді. Аргентина сондай-ақ дәстүрлі емес экспортты кеңейтті, оның ішінде қант, жеміс шырындары және тіпті автокөлік бөлшектері, ауыл шаруашылығы техникасы, құрал-жабдықтар және тоқыма сияқты өндірілген тауарлар бар. Гвидоның өкілеттігі кезінде Аргентина шетелдік тікелей инвестицияларға ашық болды, бұл Фрондизидің экономикалық саясатының маңызды бөлігі болды. 1963 жылдың ортасында АҚШ Сауда палатасы американдық компаниялар Аргентинаға 1 миллиард доллардан астам инвестиция салғанын және автокөлік, мұнай, электр құралдары, фармацевтика, тамақ және сусындар, тұтыну тауарлары салаларында 135 000-нан астам жергілікті жұмысшыны жұмысқа алғанын бағалады. АҚШ және еуропалық компаниялар оқу бағдарламаларын ұйымдастыру арқылы Аргентинаның дамуына үлес қосты, бірақ көптеген жаңадан оқытылған мамандар шетелде жұмысқа орналасуға тырысты, себебі олардың біліктілігіне шетелде сұраныс болды.

Сыртқы сауда және төлем балансы

Алсогарайдың тұрақтандыру бағдарламасы Аргентинаның ағымдағы шот балансын 1961 жылы 572 миллион долларлық тапшылықтан 1963 жылы 385 миллион долларлық профицитке дейін елеулі түрде өзгертті. Дегенмен, Аргентина төлемдер балансының күшті қысымына тап болды. Саяси тұрақсыздық және "ауыр экономикалық тепе-теңдіксіздік" капиталдың елден кетуіне әкелді, бұл тауар саудасының азайған тапшылығынан алынған пайданы жойды. Доллар тапшылығы және импортты шектеулер де экономиканы жандандыруға жасалған күш-жігерге кері әсер етті. 1963 жылы мұнай өндірісі төмендеді, себебі мемлекеттік мұнай компаниясы Yacimientos Petroliferos Fiscales жабдықтарды импорттауға және Фрондизи қол қойған қызмет көрсету шарты бойынша шетелдік мұнай компанияларына төлеуге жеткілікті долларға ие болмады. Аргентина 1963 жылы Халықаралық қайта құру және даму банкінен 56 миллион доллар алды және сол жылы банктың ең ірі алушыларының бірі болды. 1963 жылдың 29 наурызында Гвидо 322 миллион долларлық несие пакетін қамтамасыз етті, ол жаңа несиелерді, валюталық келісімдерді және қолданыстағы қарыздарды қайта қаржыландыруды қамтыды. 1963 жылғы жалпы сайлауға бір ай қалғанда АҚШ үкіметі Аргентинаға 35,5 миллион доллар қарыз беруге келісті, бұл қарыз тұрғын үй бағдарламасына және төлемдер балансы мәселелерін шешуге бағытталған, мөлшерлемесі 1 пайыздан төмен болды. Алайда, сыртқы қарыздың көп бөлігі, тіпті ресми көмек те, қысқа мерзімді болды. 1963 жылдың ортасына қарай Аргентинаның 2,8 миллиард долларлық сыртқы қарызының жартысы 1966 жылдың соңына дейін төленуге тиіс деп есептелді. Аргентинаның жеке компаниялары 532 миллион доллар сыртқы қарызға ие болды, оның жартысына жуығы 1963 жылдың соңына дейін төленуге тиіс болды, бұл төлемдер балансына үнемі қысым жасады.

Әлеуметтік саясат

Аргентинаға төмен кірісті тұрғын үйлер үшін көмек көрсетілді. Алайда, 1963 жылдың ортасына қарай АҚШ шенеуніктері Аргентинаның сол кездегі жоғары тұрмыс деңгейіне байланысты көмек бағдарламасын аяқтауға шешім қабылдады. Гвидоның президенттігі әскеридегі Азуль және Колорадо фракциялары арасындағы билік күресімен сипатталды, бұл зорлық-зомбылыққа алып келді және нәтижесінде Азуль күштері мен олардың жетекшісі, болашақ әскери диктатор Хуан Карлос Онгания жеңіске жетті. Азульдер 1962 жылдың 20-21 сәуірінде генерал-лейтенант Энрике Раух басқаратын әскерлерді Буэнос-Айрес көшелерінде бейбіт түрде қозғалысқа шығарды, бұл Погги мен Колорадолармен байланысты армия хатшысы Марино Каррерастың отставкаға келуіне әкеп соқты. 1962 жылдың 20 қыркүйегінде ашық шайқастар болды, осы жолы Колорадолар бірінші болып оқ атқан деген хабарлар тарады; алайда, 72 сағат ішінде Колорадолар жеңілді. Гвидо Азульдермен ашық одақтасып, 22 қыркүйекте Онганияны Армияның Бас қолбасшысы етіп тағайындады. Келісімді ынталандыру ниетімен, Гвидо 1963 жылдың 12 қыркүйегінде Колорадо көтерілісшілеріне жалпы кешірім берді.

Сыртқы саясат

Гвидо басшылығымен Аргентина АҚШ-пен байланысты нығайтып, Кубаға қатысты қатаң позициясы арқылы «Латын Америкасындағы маңызды Суық соғыс белдесіне» айналды. 1962 жылдың тамызында Аргентина Кубаның Латын Америкалық еркін сауда қауымдастығына қосылу өтінімін қабылдамады, бұл Фрондизидің 1962 жылдың қаңтарында Кубаны Америка мемлекеттері ұйымынан (OAS) шығаруға қарсылық көрсетуінен күрт өзгеше болды. 1962 жылдың қазанында Куба зымырандық дағдарысы басталғанда, Гвидо АҚШ-қа әскери қолдау көрсетуге дайын болған Латын Америкасының алғашқы басшысы болды және Кубаға қатысты блокаданы күшейтуге көмектесу үшін «Эспора» мен «Росалес» есімді екі әскери кемені жіберді. Әскери шенеуніктер АҚШ-тағы байланыстарымен тәуелсіз түрде келіссөздер жүргізді, бригадир-генерал Кайо Алсина әріптесіне Әуе күштерінің қолдауын ұсынды, ал Онгания құрлыққа орналасу жағдайында Армия қолдауын ұсынды. Аргентинаның араласуына қарсылық білдіргендер күшпен басылды. 1962 жылдың 27 қазанында Буэнос-Айресте полиция шамамен 400 адамнан тұратын тас лақтырған наразыларға көзден жасарғыш газ таратты. Аргентина АҚШ ұсынған, OAS-қа Кубаның кез келген мүше мемлекеттегі қиындықтар тудыру әрекеттерін мүше елдің рұқсатынсыз тергеуге мүмкіндік беру туралы ұсынысты қолдады. АҚШ тарапы да келісім білдірді. Елші Роберт Макклинток Америкааралық істер жөніндегі мемлекеттік хатшының көмекшісі Эдвин Мартинге былай деп жазды: «Менің пікірімше, Аргентина әскері АҚШ үшін пайдалы актив ретінде қарастырылуы керек (дұрыс пайдаланған жағдайда), Вашингтондағы кейбір адамдардың есептегендей, ол жауапкершілік емес». 1962 жылғы Аргентинаға қатысты әрекеттер жоспарында АҚШ Мемлекеттік департаменті басты мақсат ретінде «Гвидо үкіметімен барлық мүмкін болатын жолдармен ынтымақтастық орнатып, оны әскери жағынан нығайтуға қолдау көрсетуді» белгіледі. Куба өз кезегінде көтерілістерді қолдауға уәде берді, ал Кастро Аргентинаны Латын Америкасындағы Куба үлгісіндегі революцияға дайын елдердің қатарында көрсетті. Аргентина президент Джон Ф. Кеннедидің Латын Америкасына көмек көрсету бағдарламасы «Ілгерілеуге одақ» ішінде маңызды рөл атқарды. Эйхманның тұтқындалуынан кейін Америкалық еврейлер комитеті Аргентинаны антисемитизммен айыптады және фашистік және антисемит топтары «кейбір әскери басшылардың құпия қолдауына ие болды» деп мәлімдеді. Екі оңшыл «туысқан республика» арасындағы идеологиялық жақындыққа қарамастан, Испаниямен шиеленіс болды, себебі Перон Мадридте эмиграцияда тұрғанда Аргентина саясатына араласуын тоқтатпады. Испания билігі Перонның қоғамдық іс-қимылын шектеуге болатынын, бірақ жеке байланыстарды, соның ішінде Аргентинаның кәсіби одақ және саяси лидерлерінің сапарларын шектеу мүмкін емес екенін мәлімдеді.

Гвидоның саяси құқықтары мен бостандықтары

Колорадоның қысымымен 1962 жылдың көктемінде Гвидо демократияға қарсы бірқатар шаралар қабылдады. 1962 жылдың 13 сәуірінде Гвидо Конгрестің арнайы сессиясын шақырып, Мұрагерлік туралы заңға өзгертулер енгізді, осылайша жаңа сайлауды шақыру үшін 30 күннің орнына 180 күнге уақыт берді. Сенат өзгерісті мақұлдағанмен, Гвидо Депутаттар палатасынан мақұлдау ала алмады және 23 сәуірде арнайы сессияны таратып жіберді. 1963 жылдың маусым айында Гвидо жаңадан құрылған көппартиялық коалиция – Ұлттық және Халықтық Фронттан (Frente Nacional y Popular) Unión Popular кандидаттарын шығарып тастады. 1963 жылдың 5 шілдесінде Перон жақтастарына бос бюллетеньдер тастауға бұйрық беріп, жағдайды одан әрі ушықтырды. Дегенмен, сайлау 1963 жылдың 7 шілдесінде 85% қатысумен бейбіт және көбінесе "әділ" өтті. Бұл сайлау шектеулеріне, әлеуметтік және саяси толқуларға, сондай-ақ сол кездегі экономикалық дағдарысқа қарамастан, аргентиналықтардың демократияға берілгендігін көрсетті.

1963 жылғы жалпы сайлау

Сайлауға жақындағанда, қазіргі қызметтегі немесе зейнеткерлікке шыққан әскери шенеуніктер сайлауды өткізбеу үшін төңкеріс жасауы мүмкін деген қауесет тарады. Армия басшылары төңкеріс әрекеттерін болдырмау үшін әскерді казармаларда ұстады, ал Онгания гарнизондарға барып, офицерлерді сайлауды қолдауға шақырды. Сайлаудағы жағдайдың шиеленісуі әлеуметтік және саяси тұрақсыздықтың жалғасуымен байланысты болды. Сайлауға екі апта қалғанда 270 мың мұғалім жалақыны көтеру үшін ереуілге шықты, ал кинотеатрлар шетелдік фильмдерді көрсетуге қойылған шектеулерге наразылық білдіріп, жабылды. Сот Че Гевараның анасы Селия де ла Серна де Гевараны, Уругвайдан Кубаға қарсы насихат әкелгені үшін ұстаған. Бастапқыда "Азулилер" перонистердің шектеулі қатысуына келісті. Бірақ, Ішкі істер министрі, генерал Осирис Вильегас соңғы сәтте жеті партиядан тұратын фронтты тарату туралы жарлық шығарды және президенттікке үміткер Висенте Солано Лиманы сот арқылы жарамсыз деп жариялаумен қорқытты. Сондай-ақ, ол "әскерилер халықтың еркіне құрмет көрсетуге міндетті" деп ескертті. Бірақ Аргентинаның сайлау соты Лиманың кандидатурасын қараудан бас тартып, оған ешқандай қылмыс тағылмағанын мәлімдеді. Вильегас 1963 жылдың 3 шілдесінде шығарған жарлық арқылы христиан-демократтық үміткер Рауль Матераны Перонмен бұрынғы байланысы үшін жарамсыз деп таныды. Вильегас сайлауды өткізбеу үшін төңкеріске қатысады деген қауесет тарады. Аргентинаның коммунистік партиясы 1963 жылдың 25 мамырында тыйым салынды және таратылды. Гвидо отандастарына сайлауға құрмет көрсетуге және конституциялық үкіметке оралуға шақырды, сондай-ақ 1963 жылдың 19 сәуірінде Ішкі істер министрі, генерал Энрике Раухтың бұйрығымен 50 UCRI мүшесін тұтқындауға мәжбүр болды. Жалпы сайлау жоспарланғандай 1963 жылдың 7 шілдесінде тәртіп сақтау үшін 70 мың әскермен өтті. Сақтық шарасы ретінде полиция сайлау алдында ел бойынша 400-ге жуық азаматтық және кәсіподақ басшыларын ұстады. 1963 жылдың шілде айының соңында 150 тұтқын босатылды, ал қалғандары қазан айында Ильияның инаугурациясына дейін босатылды. Сенаторлар провинциялық заң шығарушы органдар мен федералды астананың сайлау коллегиясы тарапынан 1963 жылдың 29 шілдесінде сайланды. UCRI Фрондизи әлі тұтқында болғанда жаңа партия құрғандықтан қайтадан бөлінді. UCRI басшысы Оскар Аленде Гвидоның экономикалық саясатын жалғастыру және шетелдік инвестицияларды ынталандыру туралы үгіт жүргізді, бірақ жұмысшы табына жақсы мүмкіндіктер жасауды көздеді. Аленде UCRP-мен коалиция құрудан бас тартты, бірақ 1963 жылдың 31 шілдесінде өткен сайлау коллегиясының дауыс беруінде Ильияны қолдауға келісті. Аргентинаның христиан-демократиялық партиясы да әскери топтан компромистік кандидатты ұсынуға жол бермеу үшін Ильияны қолдауға келісті. Сайлаумен тұрақсыздық аяқталмады. Сайлаудан кейін бірнеше апта өткен соң, перонисттік бас хатшы Делия Пароди Перонның жақтастары Аргентинаның саяси өміріне қатысуға тыйым салынғандықтан бүлікке шығуы мүмкін екенін ескертті. 1963 жылдың 11 шілдесінде Гвидо коммунистік қызметке байланысты 29 ұйымды тыйым салған жарлық шығарды, олардың ішінде Еңбек одақтары федерациясы, Аргентина-Ресей мәдени қатынастары институты және еврей мәдени ұйымдары федерациясы сияқты мәдени ұйымдар бар еді.

Төрайымнан кейінгі кезең

Уақытын аяқтаған соң Гвидо Виедмаға заңгерлік мансабын жалғастыру үшін оралды. Ол мемлекеттік қызметке қайта оралып, 1967 жылы диктатор Онгания құрған мемлекеттік гидроэлектрлік компаниясы lt=Hidronor S. A. жұмысына орналасты. 1973 жылы ол Hidronor компаниясының президенті болып тағайындалды, бірақ келесі жылы қызметінен бас тартты. Гвидо 1972 жылы сол кездегі губернатор Роберто Висенте Рекейхо басшылығымен оңшыл орталық партиясы (PRP) құрылысына да белсенді қатысты. ПРП 1990-шы жылдардың басына дейін провинциялық саясаттағы маңызды күш ретінде сақталды. Гвидо 1975 жылдың 13 маусымында Буэнос-Айресте қайтыс болды және қаланың Реколета зиратында жерленді.