Кіріспе
Хан Қытай императоры 7 – 1 ж.б.т. Хан императоры Ай, жеке аты Лю Синь (劉欣; 25 ж.б.т. – 15 тамыз 1 ж.б.), Қытайдың Хан әулетінің императоры. Ол 20 жасында таққа отырды, оны баласыз ағасы император Ченг мұрагер еткен, және ол б.з.д. 7-ден 1 жылға дейін билік құрды. Халық пен шенеуніктер оның билікке көтерілуіне қуанды, себебі оны (сондай-ақ император Ченг) ақылды, сөзді және қабілетті деп санайтын. Алайда, император Айдың тұсында жемқорлық одан да күшейді және халықтан ауыр салықтар алынды. Сонымен қатар, император Ай әжесі Консорт Футың (оның әкесінің әйелі және император Юаньның әйелі) күшті ықпалында болды, ол бұрын императрица болмағандықтан, бұл атақты лайықты түрде иелене алмаса да, Ұлы император жесірінің атағын талап етті. Бұл бес әйелдің бір уақытта император жесірінің атағына ие болуына әкелді – императрица Ван Чжэнцзюнь (император Ченгтің анасы және император Юаньның әйелі), императрица Чжао Фэйянь (император Ченгтің әйелі), Консорт Фу және Консорт Дин (император Айдың анасы). Консорт Футың саяси жағдайға бақылауы 2 ж.б. ақпанында қайтыс болғанға дейін сақталды, соның ішінде Консорт Фэн Юаньға (император Юаньның тағы бір әйелі және болашақ император Пиннің әжесі) деген қызғанышынан, Фэн Консортты сиқыршылықпен айыптап, оны өзін-өзі өлтіруге мәжбүр етті. Император Айдың билігі кезінде ол император Ченгтің билігінде күшті болған Ван кланының (императрица Ванның кланы) қуатын қысқартып, олардың орнына Фу және Дин кландарының мүшелерін қойды (бұл, керісінше, бастапқыда Вандарға жақын болмаған халықты, Вандардың биліктен кетуі император Айдың нашар басқаруымен байланысты екенін ойлап, олардың қайта оралуын күтті). Император Ай өзінің премьер-министрі Ван Цзяны (王嘉, жоғарыда аталған Ван кланымен байланысы жоқ) оны сынаған үшін өлімге кесті, бұл оны тирандыққа бейім деп көрсетті. Император Айдың кемшіліктері халықтың үкіметке деген сенімін жоғалтып, 1 ж.б. Ай қайтыс болғаннан кейін Ван Мангтың билікті қолға алуына себеп болды. Император Ай Хан әулетінің ең ашық гомосексуал императоры ретінде де танымал болды. Дәстүрлі тарихшылар император Ай мен Дун Сянь арасындағы қарым-қатынасты гомосексуалдық махаббат ретінде сипаттап, олардың қарым-қатынасын "кескен жеңнің құштарлығы" (斷袖之癖) деп атады, себебі бір күні олар бір төсекте ұйықтап қалғанда, император Ай Дун Сяньды оятудан қорқып, жеңін кесіп тастады. Дунның қарапайымдылығы сарайдың әшекейлілігімен қарама-қарсы болды, ал екі жасар ханзада Синь Дингтао ханзадасы атанды. 9 ж.б. 18 жастағы ханзада Синь астанасы Чанъаньға ресми сапармен келгенде, өзінің князьдігінің үш маңызды шенеунігін – ұстазын, премьер-министрін және астанасының қорғаныс күштерінің қолбасшысын – әкелді және оларды өзімен бірге әкелуге рұқсат беретін заң ережелерін келтірді (принцтер әдетте тек ұстаздарын ғана алып келетін). Ол сонымен қатар конфуцийшіл классикалық "Ши Цзин" шығармасын жақсы түсінгенін көрсетіп, император Ченгті таң қалдырды. Сол кезде ұлы жоқ император Ченг өзінің кіші әкесі Лю Сингті, Чжуншан ханзадасын (中山王劉興) немесе оның немере інісі ханзада Синьді мұрагер етіп тағайындауды қарастыра бастады. Император Ченг ханзада Синьдің қабілеттірек екеніне көз жеткізді, сонымен қатар ханзада Синьнің әжесі Консорт Фу император Ченгтің әйелі императрица Чжао Фэйянға, оның әпкесі және император Ченгтің сүйікті Консорт Чжао Хедеге және император Ченгтің ағасы Ван Генге жомарт сыйлықтар берді, сондықтан Чжаолар мен Ван Ген де ханзада Синьті мақұлдады. Император Ченг ханзада Синьді мұрагер етіп тағайындауды ойлады. 8 ж.б. император Ченг кімнің мұрагер болуы керектігін талқылау үшін бірнеше маңызды шенеуніктерді шақырды. Көпшілігі, император Ченг ханзада Синьке бейімделгенін сезіп, оны ұсынды, мұрагер болмаған жағдайда, ағасының баласын өзінің ұлы және мұрагері ретінде қабылдау керектігін айтты; бір шенеунік ханзада Сингтің императормен туыстық байланысы жақын болғандықтан ұсынды. Император Ченг ханзада Синьді тағайындады. Кішіпейілділік танытқандықтан, ханзада Синь ханзада сарайында тұру құрметінен бас тартты, император Ченг мұрагерін тапқанға дейін ол император Ченгке қызмет ету үшін астанада екенін және ол астанадағы Дингтао миссиясында қалуы керектігін айтты.
Emperor Ai of Han, personal name Liu Xin (劉欣; 25 BC – 15 August 1 BC), was an emperor of China's Han dynasty. He ascended the throne when he was 20, having been made heir by his childless uncle Emperor Cheng, and he reigned from 7 to 1 BC. The people and the officials were initially excited about his ascension, as he was viewed by them (as well as Emperor Cheng) to be intelligent, articulate, and capable. However, under Emperor Ai, corruption became even more prevalent and heavy taxes were levied on the people. Furthermore, Emperor Ai was highly controlled by his grandmother Consort Fu (consort of his grandfather and his predecessor's father Emperor Yuan), who demanded the title of Grand Empress Dowager—even though she had never been an empress previously and therefore did not properly hold that title, and this led to the unprecedented and unrepeated situation of four women possessing empress dowager titles at the same time—Empress Wang Zhengjun (Emperor Cheng's mother and Emperor Yuan's wife), Empress Zhao Feiyan (Emperor Cheng's wife), Consort Fu, and Consort Ding (Emperor Ai's mother). Consort Fu's control of the political scene extended until her death in February 2 BC, including an episode where her jealousy of Consort Feng Yuan—another consort of Emperor Yuan's (and therefore her romantic rival) and a grandmother of the future Emperor Ping—resulted in Consort Feng being falsely accused of witchcraft and subsequently being forced to die by suicide. During Emperor Ai's reign, he also stripped the Wang clan (Empress Wang's clan), which had been powerful during Emperor Cheng's reign, of much of their power, and substituted members of the Fu and Ding clans in their stead (which, ironically, caused the people, who were not enamored with the Wangs initially, to long for their return to power as they associated the departure of the Wangs from power with Emperor Ai's incompetence in administration). In an unpopular act, Emperor Ai had his prime minister Wang Jia (王嘉, unrelated to the Wang clan mentioned above) put to death for criticizing him, an act that made him appear tyrannical. Emperor Ai's shortcomings quickly led to the demoralization of the people towards the government and the acquisition of power by Wang Mang, in a backlash, after Ai died in 1 BC. Emperor Ai was also famous for being the most effusive homosexual emperor of the Han dynasty. Traditional historians characterized the relationship between Emperor Ai and Dong Xian as one between homosexual lovers and referred to their relationship as "the passion of the cut sleeve" (斷袖之癖) after a story that one afternoon after falling asleep for a nap on the same bed, Emperor Ai cut off his sleeve rather than disturb the sleeping Dong Xian when he had to get out of bed. Dong was noted for his relative simplicity contrasted with the highly ornamented court, and the two year old Prince Xin became the Prince of Dingtao. In 9 BC, the then 18 year old Prince Xin impressed his uncle Emperor Cheng when on an official visit to the capital Chang'an, when he brought three key officials of his principality—his teacher, his prime minister, and the commander of his capital's defense forces—to accompany him and cited the proper legal regulations that, in his opinion, required and allowed him to bring them with him (even though it was customary that princes would bring only their teachers). He also showed clear understanding of the Confucian classic Shi Jing, further impressing Emperor Cheng. At that time, the sonless Emperor Cheng was beginning to consider making either his younger brother Liu Xing, Prince of Zhongshan (中山王劉興) or his nephew Prince Xin his heir. Emperor Cheng became convinced that Prince Xin was more capable, and at the same time, Prince Xin's grandmother Consort Fu was endearing herself to Emperor Cheng's wife Empress Zhao Feiyan, her sister and Emperor Cheng's favorite Consort Zhao Hede, and Emperor Cheng's uncle Wang Gen with lavish gifts, and so the Zhaos and Wang Gen both praised Prince Xin as well. Emperor Cheng therefore seriously considered making Prince Xin his heir. In 8 BC, Emperor Cheng summoned several key officials to discuss with him who would be the more proper heir. The majority, perhaps seeing that Emperor Cheng was leaning toward Prince Xin, recommended him, citing the general rule of succession that when one lacked an heir, he should adopt a brother's child to be his own son and heir; one official recommended Prince Xing under the rationale that he was closer in bloodline with the emperor. Emperor Cheng, whose mind was fairly made up, created him Crown Prince Xin. In an act praised one as showing humility, Prince Xin declined the honor of living at the crown prince's palace, stating that he was only at the capital to serve Emperor Cheng until Emperor Cheng would produce an heir and that he should stay at the Dingtao mission in the capital.
Тақ мұрагері ретінде
Император Чэньнің ханзада Синьді ресми түрде асырап алуы көп ұзамай үлкен дауға себеп болды. Император Чэнь ханзада Синьді мұрагер ханзада етіп тағайындауын ресми асырап алу деп есептеді және ханзада Синь енді ханзада Канның емес, өзінің ұлы деп ойлады. 8 жылдың желтоқсан айында ханзада Канның мұрагері болуы үшін Дингтаоның жаңа ханзадасын – туысын тағайындағанда, ханзада Синь әкесінің әлі де құрметті ата-баба ретінде табынылатынына ризашылық білдіріп, ресми түрде алғыс хат жолдады. Бұл император Чэньді қатты ренжітті, өйткені ханзада Синь өзінің туған әкесіне жасалған қандай да бір игілік үшін енді риза болмауы керек деп есептеді. Император Чэнь ханзада Синьтің тек өзінің ұлы ретінде әрекет етуін қалағандықтан, ханзада Синьтің әжесі Фу және анасы Дингпен қарым-қатынасына да қатысты. Император Чэнь бұйрық берді, Фу ханшайымы (қазір Дингтао ханшайымы) мен Динг ханшайымы Дингтаода қалуға және Чанъаньға ханзада Синьді көруге рұқсат етілмеді. Біраз уақыттан кейін, император Чэньнің анасы, император жесір Ван, осы қатал ережелерді жалғастыруды қаламай, ханшайым жесір Фуға ханзада Синьді көруге рұқсат берді, оның ханзаданы бағатынын еске салып, ол күйеу баласының емшегі болған еді. Алайда, Динг ханшайымына ханзада Синьді көруге рұқсат берілмеді. Император Чэнь біздің заманымыздан бұрын 7 сәуірде кенеттен қайтыс болды, көбінесе инсульттан (бірақ тарихшылар Консорт Чжао Хеде берген құмарлық заттардың артық дозасынан болу мүмкіндігін де айтады). Ханзада Синь Ай императоры болып таққа отырды. Император жесір Ван, оның өгей әжесі (және «заңды» әжесі) – ұлы император жесір әйел болды, ал император Чжао – император жесір әйел атанды. Ол өзінің әжесі, жесір ханшайым Фудың туысы Фу Янның қызы Фуды императорлыққа көтерді.
Ертедегі оптимизм
20 жастағы Император Ай таққа отырғанда, Император Ченгтің императорлық билікті Ван әулетінен шыққан туыстарына және жақындарына тапсыру әдетін тез тоқтатты және билігінде еңбекқор болып көрінді. Сонымен қатар, ол шығындарды күрт қысқарды. Мемлекеттік шенеуніктер де, халық та, шешім қабылдамайтын Император Юань мен ойсыз, салтанатты Император Ченгтің билігінен кейін, соңғы рет қабілетті императордың келе жатыр деп ойлады. Б.з.д. 7 жылы Император Айдың қолдауымен бірнеше шенеуніктер міндетті еңбекке байланысты маңызды ұсыныс жасады: князьдар 200 қызметшімен шектелетін болды (бұрын шектеу болмаған), маркиздер мен ханшайымдар 100 қызметшіге дейін (бұрын 200 болған), ал өзге де ақсүйектер мен қара халық 30 қызметшіге дейін (бұрын 100 болған), сондай-ақ қызметшілер үш жыл қызметтен кейін босатылатын болар еді. Бірақ ұсыныс жарияланғаннан кейін, көптеген құл иелері ұсынысты қараусыз қалдыруға тырысты, ал Император Ай ұсыныстың шектеулі нұсқасын ғана қабылдады – 50 жастан асқан қызметшілерді босату туралы жарлық шығарды.
Оңтайлылық бұзылады
Фу ханшайымы мен Динг айтысының мәселесі (және император Айдың әкесі, ханзада Канға қайтыс болғаннан кейін қандай құрмет көрсетілсе, егер болса) тез арада үлкен дауға ұласты. Бастапқыда Ұлы император жесір Ван ханшайымы Фу мен Динг ханшайымдарының оны 10 күнде бір рет көруін бұйырды. Бірақ Фу ханшайымы тез арада немересіне күнделікті бара бастады және екі талабы болды: жесір император атағын алу және Ван тайпасы сияқты оның туыстарына да атақтар берілуі керек еді. Ұлы император жесір Ван, император Айдың қиын жағдайына көңіл бөлген соң, алдымен ханзада Канға «Дингтао императоры Гонг» (定陶共皇) ерекше атағын берді, содан кейін осы атаққа сәйкес Фу ханшайымына «Дингтао императоры жесір Гонг» (定陶共皇太后) және Динг айтысына «Дингтао императоры Гонг» (定陶共皇后) атағын берді. Фу және Динг тайпаларының бірнеше мүшелері барондық атаққа ие болды. Ұлы император жесір Ван өзінің інісі Ван Мангқа, қарулы күштердің қолбасшысына, отставкаға кетуді және билікті Фу мен Динг тайпаларына беруді бұйырды. Император Ай бұл ұсыныстан бас тартып, Ван Мангты өзінің әкімшілігінде қалуын өтінді. Бірақ бірнеше айдан кейін Ван Манг қазіргі жесір император Фумен тікелей қақтығысқа түсті. Патша сарайындағы үлкен той кезінде орындықтарды орналастыруға жауапты лауазымды адам Фу ханшайымы мен Ұлы император жесір Ван ханшайымының орындарын жақын орналастырды. Ван Манг мұны көргенде, оған наразылық білдіріп, Фу ханшайымының орындығын шетке жылжытуға бұйырды. Бұл Фу ханшайымын қатты ашуландырды, ол тойға қатысудан бас тартты. Оның ашуын басу үшін Ван Манг отставкаға кетті, император Ай оның отставкасын мақұлдады. Ван Мангтың отставкасынан кейін Ван тайпасы біртіндеп және толықтай билігін жоғалта бастады. Император Фуның өсиетімен Фу мен Динг тайпалары олардың орнына келді. Император Фу өзінің төменгі атағына қанағаттанбады (тек жесір император, Ұлы жесір император емес, және «Дингтао» деген қосымшасы бар). Оның бұл әрекетіне қарсы болған бірнеше маңызды лауазымды адамдар, соның ішінде премьер-министр Конг Гуан (孔光) және бас инспектор Ши Дан (師丹) ешқандай кінәсіз, қарапайым халыққа дейін төмендетілді. Үшіншісі, Фу ханшайымының туысы Фу Си (傅喜), ол да Фу ханшайымымен туыс болғанына қарамастан, оның әрекеттеріне қарсы болды, лауазымынан алынып, өз жеріне қайтарылды. 6 жылы император Фу өзінің күшін көрсетіп, сонымен бірге халықты император Айдан одан да қатты көңілі қалдырды. Император Айдың туысы Лю Цзизи (劉箕子), Чжуншань ханзадасы (ханзада Синнің ұлы) туа біткен жүрек ауруымен ауырады, ал оның әжесі Фэн Юань, жесір ханшайым, оның емдеуіне қарайды және оның жазылуын тілеу үшін жиі құдайларға жалбарынады. Император Ай туысының ауруын естігеннен кейін, императорлық дәрігерлерді және өзінің жеке күзетшісі Чжан Ю (張由)мен бірге Чжуншаньға (қазіргі Баодин, Хэбэй) ханзада Цзизиді емдеуге жіберді. Бірақ Чжанның өзі психикалық аурумен (мүмкін, екі полюсті бұзылыс) ауырады, сондықтан ол Чжуншаньға келгенде, кенеттен ашуланып, одан шығып, Чанъанға оралды. Ол өз ісін түсіндіруді талап еткен соң, Фэн ханшайымы император Ай мен Фу ханшайымына қарғыс айтқан деген жалған айып тақты. Император Фу мен ханшайым Фэн император Юаньның жұбайлары болған кезде бәсекелес болған, император Фу осы мүмкіндікті ханшайым Фэнге соққы беру үшін пайдалануды шешті. Ол тергеуші ретінде Ши Ли (史立) евнукті жіберді, Ши ханшайым Фэннің көптеген туыстарын (оның ішінде әпкесі Фэн Си (馮習) және қарындасы Цзюньчжи (君之)) азаптап, кейбіреулерін өлімге ұшыратты, бірақ ханшайым Фэнге қарсы берік айғақ таба алмады. Ши Ли ханшайым Фэнге тергеудің артында кім тұрғанын көрсету үшін, Консорт Фэннің император Юаньды босап шыққан аюдан қорғаған оқиғасына сілтеме жасады. Ханшайым Фэн, Фу ханшайымы тергеудің артында тұрғанын түсінген соң, сарайына оралып, өз-өзіне қол жұмсады. Барлығы 17 Фэн тайпасының мүшесі тергеу нәтижесінде қаза тапты. Бұл жағдай бірден саяси іс ретінде қарастырылып, билеушілер мен халық император Айға көңілі қалды. 5 жылы император Фу өзі қалаған нәрсені алды. Император Ай әкесінің қайтыс болғаннан кейін берілген атағынан «Дингтао» деген қосымшасын алып тастады (осылайша оны жай ғана «Император Гонг» етіп), содан кейін әжесіне Ұлы император жесірінің атағын (дитайтайхоу (帝太太后), Ұлы император жесір Ванның атағы тайхуантайхоу (太皇太后)) және анасына жесір император атағын (дитайхоу (帝太后), жесір император Чжаоның атағы хуантайхоу (皇太后)) берді, соның салдарынан елордада төрт ресми жесір император пайда болды, әрқайсысының толық бюджеті болды. Сол жылы жаңа жесір император Динг 9 шілдеде қайтыс болды. Осы жылдары, сарайдағы тартыстардан басқа, император Айдың әкімшілігін (оның тағысының інісі император Ченнің әкімшілігіндей) жақсы ұсыныстар император Айға ұсынылып, ол оларды жеке мақұлдаған, бірақ оларды іске асырмаған жағдай алаңдатты. Сонымен қатар, ол оған қарсы болған лауазымды адамдарды қатал жазалады, соның ішінде әжесі мен анасының атақтары мәселесі де бар. Кейбір уақыттан кейін ол осы жазалардан бас тартты, бұл оны шешімсіз етіп көрсетті. Ол қабілетті және адал деп санаған лауазымды адамдарды жылдам жақсартты, бірақ олардың қабілеті немесе адалдығы оны қандай да бір жолмен ренжіткенде, оларды дереу қызметтен шеттетуге дайын болды. Оның мінезі оның үнемі ауруға шалдығуымен байланысты болуы мүмкін, бірақ аурудың табиғаты белгісіз.
Донг Сяньнің өрлеуі
Б.з.д. 4 жылы император Ай кіші лауазымды Донг Сяньға көңіл бөлді, және тарихшылар олардың гомосексуалды қарым-қатынаста болғанына сенімді. Ай ұзақ тарихы бар императорлар әулетінен шыққан, барлығының да әйелдері болған, әрине, олардың еркек серіктері ресми тарихтарда тіркелген. Ай Донгқа көрсеткен құрметтер сарайды алаңдатты. Донгтың әкесі ішкі маркиз (關內侯) атағын алды. Император Ай Донг үшін император сарайынан да сәнді резиденция салындыруын бұйырды. Донгқа көрсетілген құрметке қарсы шыққандар қатаң жазаланды. Б.з.д. 3 жылы, премьер-министр Ван Цзяның (王嘉) қарсылығына қарамастан, император Ай Донгты Гаоань маркизі етіп тағайындады. Келесі жылы премьер-министр император Айға есеп берді, онда Донгқа көрсетілген құрметтерді шектеуді ұсынды. Бұл есеп Донгты қорғап қалғандай етіп жазылған. Онда Донг император Вэньнің (文) сүйіктісі Денг Тонгтың (鄧通) тағдырына ұшырауы мүмкін екендігі ескертілді, оның мүлігі император Вэньнің мұрагері тәркілегеннен кейін аштықтан қайтыс болды, немесе император Удың (武) сүйіктісі Хан Янның (韓嫣) императорлық мәнерді бұрмалағандығы үшін император жесір Вангпен (王) жазаланып өлтірілгені туралы ескертілді. Б.з.д. 2 жылы, Ван Цзя Донгтың билігін кеңейтуге қарсылық көрсеткен кезде, император Ай оны жалған айыптап, ораза тұту арқылы өзін-өзі өлтіруге мәжбүр етті. Б.з.д. 1 жылдың қаңтарында Донг 22 жасында (Шығыс Азия есебі бойынша) қарулы күштердің бас қолбасшысы және әкімшіліктегі ең ықпалды лауазымды адам болды. Донг әулетінің бірнеше мүшесі де маңызды лауазымдарға тағайындалды, б.з.д. 2 жылы ақпан айында Ұлы император жесір Фу қайтыс болғаннан кейін Фу және Дингтер ығыстырылды.
Өлім
Император Ай б.з.д. 1 жылдың тамыз айында қайтыс болды. Өлімінің нақты себебі белгісіз, бірақ ол бұрыннан ауырған ауруларының салдарынан көз жұмған сияқты. Өлім төсегінде Ай тағын Донг Сяньге беруді бұйырды, бірақ императорлық кеңесшілер бұл бұйрыққа құлақ аспады. Ұлы жесір император ханшайымы оның мөрін тартып алып, Донг Сяньнен билікті қайтарып алып, Ван Мангты регенттікке қайта тағайындады. Донг Сянь және оның әйелі өз-өзіне қол жұмсады. Император Айдың орнын оның туысы, принц Цзицзи, император Пинг ретінде басатын болды, бірақ бұл Ван Манг үшін тоғыз жылдан кейін тақты басып алуға ғана мүмкіндік берді. Император Айдың билікті зәулім пайдалануы, алдымен әжесінің, кейін Донға деген сезімінен туындағандықтан, халық пен шенеуніктер Ван әулетінің қайта оралуын күте бастады.