Кіріспе

Баниан ағашының түрі

Түрлер қорабы
| аты = Moreton Bay fig
| сурет = Moretonbayfigfrom1850. JPG
| сурет сипаттамасы = 1850 жылы Сиднейдегі Доменде отырғызылған үлгі
| сурет2 = Starr 000501 1307 Ficus macrophylla. jpg
| сурет2 сипаттамасы = Мауи, Гавайиде суреттелген жемістер мен жапырақтар
| туыс = Ficus
| атасы = Ficus subg. Urostigma
| түрі = macrophylla
| авторы = Desf. ex Pers.
| таралу картасы = Ficusmacrophyllargemap. png
| таралу картасы сипаттамасы = Шығыс Австралиядағы табиғи таралу аймағы (жасыл түспен көрсетілген)
| синонимдер = Ficus huegelii Kunth & C. D. Bouche, 1846
Ficus magnolioides Antonino Borzì, 1897
Оның кең таралған аты Австралияның Квинсленд штатындағы Мортон шығанағынан шыққан. Ол ең алдымен қалың тамырларымен танымал. Ficus macrophylla – «құрыс ағаш» деп аталады, себебі тұқымның өнуі әдетте қоныс тегі ағашының жапырақшасында жүреді, онда өскіндер тамырлары жерге жеткенше эпифит ретінде өмір сүреді, содан кейін өсіп, қоныс тегін құрысқа тікелей жармасады, ақырында өздігінен тұратын ағашқа айналады. Жеке даналарының биіктігі 76 метрге дейін жетеді, ал қанаттарының ені 250 футқа (76 метрге) дейін жететіні хабарланады. Барлық інжірлер сияқты, оның инжир араларымен міндетті өзара байланысы бар; інжірлерді тек инжир аралары тозаңдатады, ал инжир аралары тек інжір гүлдерінде көбейе алады. Moreton Bay інжірінің ара серігі – Pleistodontes froggattii. Көптеген құстар, оның ішінде көгершіндер, тотықтар және түрлі шағын құстар жемісін жейді. Ficus macrophylla жылы климаттағы, мысалы, Калифорния, Испания, Португалия, Италия, Мальта, Жаңа Зеландияның солтүстігі (Окленд) және Австралиядағы қоғамдық саябақтар мен бақшаларда кеңінен қолданылады. Ескі үлгілердің мөлшері өте үлкен болуы мүмкін, ал олардың агрессивті тамыр жүйесі оларды ең үлкен жеке бақшалардан басқа барлық жерде пайдалануға жарамсыз етеді.

Сипаттама

Ficus macrophylla – мәңгі жасыл желекті ағаш, оның биіктігі шамамен 60 метрге жетеді. Бағанасы массивті, қалың, айқын тірек тамырларымен және диаметрі 3 метрге дейін жетеді, әртүрлі зақымдармен белгіленген. Сенімді дерек көздерінде тіркелген ең үлкен нұсқасы – орманшы С. Е. Пембертонның баяндамасы бойынша, 70,6 метр биіктігі және алғашқы бұтағына дейінгі қашықтығы 30,4 метр болған. Жапырақтары мен бұтақтары кесілгенде немесе сынғанда сүтті шырын шығарады. Инжірлерінің диаметрі 10-15 см, піскенде жасыл түстен күлгінге өтеді, бетінде ақшыл дақтар пайда болады; бұл материалды француз ботанигі Рене Луиш Дефонтен 1804 жылы сипаттаған. Типтік үлгісі жоғалып кеткен, бірақ Флоренцияда орналасқан болуы мүмкін. «Macrophylla» деген атау ежелгі грек тілінен алынған, «makros» – «ірі» және «phyllon» – «жапырақ» деген мағынаны білдіреді, жапырақтарының үлкендігін көрсетеді. Австралиялық ботаник Чарльз Мур 1870 жылы Лорд-Хау аралынан жиналған материал негізінде Ficus columnaris-ты сипаттады, түрдің атауын латын тілінен – «columnaris» (бағана тәрізді) таңдады. 1965 жылы ағылшын ботанигі Э. Дж. Х. Корнер оны F. macrophylla-ның синонимі ретінде қарастырды, ал 1986 жылы П. С. Грин оның жеке түрге жататынын, сондықтан субэспалы мәртебесіне ие екенін атап өтті. Австралиялық ботаник Дейл Дж. Диксон материалды зерттеп, айырмашылықтардың субэспалы мәртебе беруге жеткіліксіз екенін анықтады. Сильвио Фичи мен Франческо Мария Раймондоның F. magnolioides-ты зерттеуі оның F. macrophylla f. columnaris екенін көрсетті. 750-ден астам түрі бар Ficus – ең ірі гүлді өсімдіктер тұқымдасының бірі. Морфологиялық ерекшеліктеріне сүйене отырып, Корнер тұқымдасты төрт субтұқымдасқа бөлді. Осы жіктелімде Моретон шығанағының инжірі Urostigma субтұқымдасының Malvanthereae секциясының Malvanthereae сериясына жатқызылды. Австралиялық Malvanthera-ны қайта жіктеу кезінде Диксон секциядағы сериялардың шекараларын өзгертті, бірақ бұл түрді Malvanthereae сериясында қалдырды. Берг Stilpnophyllum және Malvanthera секцияларын біріктіріп, кеңейтілген Stilpnophyllum секциясын құрды. Соның нәтижесінде Моретон шығанағының инжірі Stilpnophyllum секциясының Malvanthera кіші бөлімінде қалды. Бұл субтропикалық, жылы және құрғақ жаңбырлы ормандарда өседі, онда, биік өсетін ағаш ретінде, оның тәжі шатырдан жоғары көтеріледі. Жаңбырлы ормандар кесілген кезде, оқшауланған ағаштар далаларда қалдырылды. Мұндай ағаштардың бірі – Улонгонг қаласының Фигтри (Figtree) деген атауын алған маңызды орын болды.

Экология

Моретон шығанағының өнімі мол болғандықтан, жаңбырлы ормандағы маңызды тағамдық көз болып табылады. Сондай-ақ, жеміс жейтін көгершіндер, мысалы, wompoo жеміс көгершін (Ptilinopus magnificus), және жоталы көгершін (Lopholaimus antarcticus), сондай-ақ кейде тамақтанатын қызғылт бас жеміс көгершін (Ptilinopus regina) үшін де маңызды. Жемісті жейтін басқа құстар түрлеріне сары көзді сұңқар (Coracina lineata), ала currawong (Strepera graculina), Австралиялық өрікқұс (Sphecotheres vieilloti), Регент бовер (Sericulus chrysocephalus), жатқыр бовер (Ptilonorhynchus violaceus) және Левиннің балжегіші (Meliphaga lewinii) жатады. Сұр баслы жеміс жегіш жартас тышқандары (Pteropus poliocephalus) да осы жемістермен қоректенеді. Моретон шығанағының өнімін тозаңдандыратын мақтаң тамшысы (Pleistodontes froggatti) және оның сиконияларында басқа да тозаңдауға қатыспайтын chalcidoid шырындар, мысалы, Sycoscapter australis (Pteromalidae), Eukobelea hallami (Sycophaginae) және Meselatus sp. (Epichrysomallinae) сияқты түрлер кездеседі. Нематода түрлері Schistonchus macrophylla және Schistonchus altermacrophylla сиконияда табылған, онда олар P. froggattii-ді паразиттейді. Gynaikothrips australis түріндегі трипстер F. macrophylla, сондай-ақ F. rubiginosa және F. obliqua жаңа жапырақтарының астыңғы жағынан қоректенеді. Өсімдік жасушалары өлгенде, жақын жердегі жасушалар меристемдік тінді қалыптастыруға және галлға айналуға итермеленеді, нәтижесінде жапырақтар бұрмаланып, иіліп қалады. Трипстер ағаш жаңа өршіген кезде қоректене бастайды, ал өмірлік циклы шамамен алты аптаға созалады. Басқа уақыттарда трипстер қоректенбей, ескі жапырақтарда болады. Бұл түрдің қуыршағы қабықта жасырынып жетіледі. Трипстер түнде галлдарда болады, күндіз айналып-қайшы жүріп, кешке қайта оралады, мүмкін, ағаш бойындағы басқа галлдарға. Денсаулығы нашарлаған ағаштарға псиллидтер де шабуыл жасай алады, олар жапырақтарын түсіруге дейін жеткізеді. Жапырақ шеттеріне жұмыртқалар салынғаннан кейін шығатын құрттар, ағаштың латексінің қорғауымен қоршалған қоректік заттарды сору үшін жапыраққа еніп, ішінде қозғалады.

Ұрық көбеюі мен өмір сүру ұзақтығы

Инжирлер инжир сұрбыларымен (Agaonidae) міндетті түрде өзара байланыста болады; инжирлер тек инжир сұрбыларымен тозаңданады, ал инжир сұрбылары тек инжир гүлдерінде ғана көбейе алады. Әдетте, инжирдің әрбір түрі тозаңдау үшін бір ғана сұрбы түріне тәуелді. Сұрбылар да көбейе алу үшін өз инжир түріне тәуелді. Моретон шығанағы инжирінің құрлықтағы және Лорд-Хоу аралдарындағы популяциялары Плейстодонтс фроггатти арқылы тозаңданады. Барлық инжирлер сияқты, оның жемісі де сиконий деп аталатын кері гүлшоғыр болып табылады, онда гүлдер ішкі бетінен өседі. Моретон шығанағы инжир ағаштары табиғатта 100 жылдан астам өмір сүреді. Түркияда бақтан қашып кеткен жекелеген жағдайлар тіркелді.

Өсіру

Мортон шығанағының иттігүлі мұзсыз аймақтардағы көпшілік саябақтарда кеңінен қолданылған және Австралияның алғашқы қоныс аударушылары арасында танымал болған. Олардың үлгілері өте ірі көлемге жете алады және құрғақ климатта жақсы өседі; таңғажайып үлгі ағаштары Дениликиндегі Уэринг бағы мен Хейде өсірілген. Олар жеңіл аязға төтеп бере алады, жағалау аймақтарындағы тұзды шашыраңқы суларға шыдай алады, ал олардың жемісі қалалық жануарлар үшін пайдалы. Дегенмен, олардың алып өлшемділігі барлық дерлік бақтарда қолдануға мүмкіндік бермейді, ал олардың тамырлары өте жаулап алуға бейім және құбырларды зақымдап, тротуарлар мен жолдарды бұзуы мүмкін; ұсақталған жемістердің көп мөлшері жерде қиындық тудыруы мүмкін. Оны орташа және жарық жағдайы бар үй ішіндегі өсімдік ретінде де қолдануға болады.

Белгілі үлгілер

Мортон шығанағының ірі фикус ағаштары Австралияның шығыс және солтүстік-шығыс бөліктеріндегі көптеген саябақтар мен жеке меншіктерде кездеседі. Брисбен, Мельбурн және Сидней ботаникалық бақтарында 19-ғасырдың ортасында отырғызылған көптеген даналары бар. Бұл ағаштардың биіктігі дейін жетеді. Сиднейдің Рэндвик ауданындағы 150 жылдық "Білім ағашы" 2016 жылы CBD және Оңтүстік-Шығыс Жеңіл рельстік көлігі үшін орын ашу мақсатымен даулы түрде кесілді. Жаңа Зеландияда да көптеген ірі даналары бар. 1984 жылы Солтүстіклендтің Кайпара портындағы Пахидегі Моретон шығанағы фикусының биіктігі және ені өлшенді, ал 2011 жылы оның діңінің айналымы құрады. Моретон шығанағы фикусы 1870 жылдары АҚШ-тың Калифорния штатында өсіріле бастады, ал 1980 жылы 13 данасы Лос-Анджелестің ерекше ағаштары тізіміне енді. Солтүстік Америкадағы ең биік *Ficus macrophylla* Сан-Диего табиғат тарихы мұражайының жанында орналасқан және 1914 жылы отырғызылған. 1996 жылға қарай оның биіктігі және ені құрады. Солтүстік Америкадағы ең кең Моретон шығанағы фикусы Санта-Барбарадағы Моретон шығанағы фикус ағашы. Оны 1876 жылы австралиялық теңізші берген көшет алған қыз отырғызған. Оның ені 53 метрге жетеді. Аояма ағашы Лос-Анджелес қаласының орталығындағы Жапон-американдық ұлттық мұражайы мен Уақытша заманауи өнер галереясының арасында орналасқан. Оны 20-ғасырдың басында буддист жапон-американдықтар отырғызған. Оңтүстік Африкадағы екі данасы, Клермонттағы Ардерне бағы мен Претория хайуанаттар бағында орналасқан, елдегі бір діңді ағаштардың ең кең және екінші кең жапырақшаларын құрайды. Преториядағы данасы 1899 жылға дейін отырғызылған, ал 2012 жылға қарай оның биіктігі және жапырақшасының ені құрады. Португалиядағы Коимбра университетінің ботаникалық бағындағы баспалдақтарда ерекше данасы бар. *Ficus macrophylla* Сицилиядағы Палермо қаласындағы қоғамдық кеңістіктерде қолданылған, оның әсерлі даналары Орто Ботаникада, Вилла Гарибальди бақтарында, Джиардино Инглеседе және кейбір алаңдарда кездеседі.

Қолданылуы

Жұмсақ, ақшыл ағаш толқынды текстураға ие және корпус жасауға қолданылады.