Кіріспе

Солтүстік Қытайдағы ежелгі мемлекет (б.з.д. 11 ғасыр – б.з.д. 222 жыл) басқа мемлекеттер, аумақтар және патшалықтар Ян

Ян (; көне қытайша айтылуы: *) – Чжоу әулеті кезіндегі ежелгі қытай мемлекеті. Оның астанасы Цзи (кейіннен Янцин, қазіргі Бейжің) болды. Соғыс жүргізген мемлекеттер кезеңінде сот кейде Сиадудағы басқа астанаға көшірілді. Ян тарихы б.з.д. бірінші мыңжылдықтың басында Батыс Чжоу кезінде басталды. Б.з.д. 8 ғасырдағы көктем және күз кезеңінде Чжоу патшасының билігі төмендегеннен кейін, Ян аман қалды және Қытайдағы ең күшті мемлекеттердің біріне айналды. Б.з.д. V-III ғасырлардағы соғыс жүргізген мемлекеттер кезеңінде Ян Цинь Шихуанның әскерлері бағындырған соңғы мемлекеттердің бірі болды: Ян Цинь империясы жарияланғаннан бір жыл бұрын, б.з.д. 222 жылы құлады. Ян б.з.д. 207 жылы Цинь әулетінің құлауынан кейін қысқа мерзімге тәуелсіздік алды, бірақ ақырында жеңіске жеткен Хан әулеті оны өзіне қосты. Өркендеген кезеңінде Ян Сары өзеннен Ялу өзеніне дейін және Шанси тауларынан Ляодун түбегіне дейін созылды. Бұл кезеңде Қытайдың ең солтүстік мемлекеті болғандықтан, Ян далалық көшпелілердің шабуылына ұшырады және осы себепті үлкен қабырғалар салды.

Тарих

Сима Цянның «Ұлы тарихшының жазбалары» бойынша, Чжоу патшасы Ву Муйе шайқасында (б.з.д. 1046 ж.) Шан патшасы Чжоуды жеңіп, өзінің иелігіндегі дворяндарға, оның ішінде Ян билеушілеріне атақтар берді. Б.з.д. 11 ғасырда Янның астанасы қазіргі Фаншань ауданындағы Лиулихэ қалашығында орналасқан. Лиулихэ жеріндегі ең маңызды жәдігерлердің бірі – Ян герцогының үлкен ұлының саяхатын баяндайтын жазулары бар қола дин. Ол қазіргі Сианьдағы Чжоу патшасына құрмет көрсетіп, патша сарайында лауазым алды. Б.з.д. VII ғасырдың соңында, Батыс Чжоу немесе Шығыс Чжоудың басында Ян солтүстіктегі кіші мемлекет – Цзиді қабылдап, астанасын қазіргі Шичэн ауданындағы Цзиге көшірді. Оңтүстікте Жао және Цы мемлекеттері Янның басты қарсыластары болды. Батыстағы таулы шекара Жао мен Ян армияларының жиі қақтығысатын орны болды. Дегенмен, Жао мен Ян арасындағы соғыс көбінесе тұйықталып, басқа патшалықтардың көмегі қажет болды. Б.з.д. 3 ғасырдың басында генерал Цин Кай Донгху және Кочосонға қарсы науқандар ұйымдастырып, мемлекеттің шекарасын шығысқа қарай мың шақырымға жуық, Корей түбегінің солтүстік-батысына дейін кеңейтті. Янның жаңа солтүстік шекарасында Ұлы қабырға салынды, ал Донгхудан қорғану үшін Шангу, Юян, Юбейпин, Ляоси және Ляодун бес әкімшілік аймағы құрылды. Орталық жазықтардағы мемлекеттер Ян мәдениетін және Цинь сияқты шеткі мемлекеттерді жоғары бағаламағандай көрінді. Ян мемлекетіндегі археологиялық қазбалар қытай жазуымен жазылған, бірақ солтүстік көшпелі тайпаларының стиліне жақын әшекейлер тапты. Янның валютасы пышақ пішінде жасалған, бұл көшпелілермен байланысты еді. Мүмкін, бұл валюта көшпелілермен сауда үшін арнайы жасалған, олармен сауда-экономикалық қарым-қатынастың маңыздылығын көрсетеді. Ең күшті қарсылық Қытайдағы ең күшті мемлекеттердің бірі – Цыдан келді. 325 ж. Ян патшасы Зикуай өзінің қарапайымдылығын көрсету үшін тағын министрі Цзизиге беріп, мұрагерлік дағдарыстың басталуына себеп болды; министр осы мүмкіндікті пайдаланып билікті басып алды. Осы дағдарыс кезінде 314 ж. Цы Янға басып кірді және бірнеше айдың ішінде елді жаулап алды. Алайда, Янды жаулап алу кезінде Цы әскерлерінің жасаған зәбір-зиятынан туған көтеріліс оларды елден қуды және Янның шекарасы қалпына келтірілді. Янның жаңа патшасы Чжао, Цыға қарсы бірлескен жорық үшін Чжао, Цин, Хан және Вэй мемлекеттерімен келісім жасасты. Талантты тактик Юэ И басқарған жорық сәтті аяқталды және бір жыл ішінде Цының жетідеген қамал қалаларының көпшілігі құлдырады, тек Зиму мен Лу ғана сақталды. Алайда, Чжао патшасының қайтысы және Юэ Идің Ян патшасы Вэйдің бұйрығымен Чжаоға қуылғанынан кейін генерал Тянь Дан бес патшалықтың барлық қалаларын қайтарып алды. Соғыстарға қарамастан, Ян Соғысқан мемлекеттер кезеңінде аман қалды. 227 ж., Чжао құлағаннан кейін Цинь әскерлері шекарада орналасқан кезде, ханзада Дан Цинь патшасын (кейін Цинь Ши Хуан) өлтіру үшін Цзин Кэ атты қаскөйді жіберді, осылайша Цинь қатеріне тоқтатпақ болды. Бірақ ол орындалмады, Цзин Кэ Сианьяңда Цинь патшасының қолынан қаза тапты. Осындай батыл әрекетке таң қалған және ашуланған Цинь патшасы Ван Цзяньді Янды жоюға шақырды. И-өзенінің мұздаған суында Ян армиясының көп бөлігін талқандағаннан кейін, келесі жылы Цзи құлдырады, ал Ян патшасы Си Ляодун түбегіне қашып кетті. 222 ж. Ляодун да құлады, және Ян Циньнің басып алуына ұшырады. Ян құлаған үшінші мемлекет болды, оның құлауымен қалған екі патшалықтың тағдыры шешілді. 221 ж. Цинь бүкіл Қытайды жаулап алып, Соғысқан мемлекеттер кезеңін аяқтады және Цинь әулетін құрды.

Циннен кейінгі аралық

207 ж.б. Цинь әулеті құлап, Қытайда азаматтық соғыс қайта басталды. Жо патшасы Ву Чэнь, ақырында Янды Жо үшін бағындыру үшін генерал Хан Гуанды жіберді, бірақ ол Янды бағындырғаннан кейін Хан Гуан өзін Ян патшасы деп жариялады. Хан Гуан Чжу патшасы Сян Юге Циньге қарсы соғыста көмек көрсету үшін генерал Цан Туды жіберген еді. Цан Ту қайтып келгенде Хан Гуанға Ляодун патшасы болуға бұйырылды. Хан Гуан бас тартқан соң, Цан Ту оны өлтіріп, өзін Ян және Ляодун патшасы деп жариялады. Зан Ту, Хан мен Чу арасындағы соғыс кезінде Янды Хан әулетіне бағындырды, бірақ соғыс аяқталғаннан кейін бүлік көтерді. Лю Бан (кейіннен Хан императоры Гаодзу) Фан Куай мен Чжоу Боны бүлікке қарсы күресуге жіберді, олар Зан Туды тұтқындап, өлім жазасын орындады. Оның ұлы Зан Ян Сионнуларға қашып кетті. Лу Ван Янның жаңа патшасы болды және Лю Банның өмірінің көп бөлігінде сол жерде билік етті, бірақ император оның көтерілісші Чэнь Си мен Сионну шанью Модудың сарайларына шенеуніктер жібергенін білгенше. Императорлық сарайға шақырылған Лу Ван ауруға шалдыққандай болып көрінді, содан кейін Сионнуға қашып, олар оны өліміне дейін Шығыс көшпелілерінің (Донгху) патшасы деп құрметтеді. Осы уақытта Ян тікелей Хан әулетінің бақылауына өтті және ханшалық иелігі ретінде қарастырылды.

Астрономиядағы Ян

Ян "Он екі мемлекет" астеризміндегі Зета Козерог жұлдызы арқылы көрсетіледі, ол "Қара Торғай" символындағы "Қыз" ай сарайының бір бөлігі. Сондай-ақ, Ян "Жаспандық базар" қоршауындағы "Сол қабырға" астеризміндегі Ну Офиух жұлдызымен де көрсетіледі.