Кіріспе

Қазіргі Шансидегі мемлекет (б.з.д. 1042–369) – қытай мемлекеті. Цзинь (китайша: 晉), бастапқыда Тан (唐) деп аталған, Жоу әулетінің ортаңғы кезеңіндегі маңызды мемлекет. Ол сол кездегі Қытайдың орталық бөлігіне жақын, аңызға толы Ся әулетінің жерлерінде, яғни қазіргі Шансидің оңтүстік бөлігінде орналасқан. Көктем және күз кезеңінде қуаты артқанмен, аристократиялық құрылымынан туындаған ішкі тартыстар нәтижесінде, әмір билігін ақсүйектеріне жоғалтқан соң ыдырап кетті. Б.з.д. 403 жылы Жоу сарайы Цзиньнің үш мұрагер мемлекетін – Хан, Чжао және Вэйді мойындады. Цзиньдің бөлінуі Көктем және күз кезеңінің аяқталып, Соғыс жасайтын мемлекеттер кезеңінің басталуын білдіреді.

География

Цзинь Шанси жотасындағы Фэн өзенінің төменгі ағысының алабында орналасқан. Солтүстігінде – Сируң және Бэйди тайпалары. Батысында Лүлян таулары, одан кейін Солтүстік Шэньсидің Лосс жазығы жатыр. Оңтүстік-батысқа қарай Фэн өзені батысқа бұрылып, Жола өзенінің оңтүстік ағысына қосылады, ол тез арада Гуанчжунға жетеді – Батыс Чжоу және кейін Цинь мемлекеттерінің орталық аймағы болған Вэй өзені аңғары. Оңтүстікке қарай Чжунтяо таулары, содан кейін Вэй аңғарына бағытталған негізгі жол – Сары өзеннің батыс-шығыс аңғары орналасқан. Шығысында Тайхан таулары, одан кейін Солтүстік Қытай жазығы жатыр. Бұл орналасқан жерінің арқасында амбициялы Цзинь билеушілері Сируң тайпаларын жаулап алып, өздеріне қабылдау үшін солтүстікке, Циньмен күресу үшін оңтүстік-батысқа, ал көптеген ұсақ Чжоу мемлекеттерін сіңіру үшін оңтүстік-шығысқа қарай жылжу мүмкіндігіне ие болды. Аймақ үшін Янцзы және Хуай өзендері маңындағы Чу және Шаньдун провинциясындағы Ци сияқты ірі мемлекеттер де маңызды болды. Цзиньнің бірнеше астанасы болды. Цзиньнің алғашқы астанасы Тан (唐) қаласы болды. Кейіннен астана Е (鄂) қаласына, содан кейін Цзян (絳) қаласына, одан кейін Синьтянь (新田) қаласына көшірілді. 746 жылдан 677 жылға дейін Куво (曲沃) Цзинь мемлекетінің бір бөлігінің астанасы болды.

Батыс Чжоу (1046-771 жж.)

Чжоу әулеті құрылғанда, бағындырылған жерлер Чжоу туыстары мен министрлеріне мұрагерлік иелік ретінде берілді. Чжоу патшасы Чэн, екінші Чжоу патшасы, қазіргі Шанси провинциясының Йичэн округінің батысында орналасқан Тан (唐) деген жерді, маркиз шенімен өзінің кіші інісі Тан Шуюға (唐叔虞) сыйлады. Тан Шуюдың ұлы және мұрагері, Цзиньнің маркизі Цзинь (晉侯燮), Танның атын Цзинь деп өзгертті. Бұл кезеңде Цзинь туралы билеушілер тізімінен басқа көп мәлімет жоқ.

Көктемгі және күзгі кезең

771 ж. б.з.д. Куанронг көшпелілері Чжоу әулетін Вэй өзені аңғарынан ығыстырып, патшасын өлтірді. Цзиньнің он бірінші маркизі Вэнь, Чжоу патшасы Пингті оның қарсыласы Чжоу патшасы Цзеді өлтіру арқылы қолдады, және Пинг оған осы ісі үшін жоғары награда берді.

Квоның оқшауланған мемлекеті (745-677 б.з.д.)

Цзинь әміршісі Чжао (б.з.д. 745-739 ж.) таққа отырғанда, Куо жерін өзінің туысы Чэншиге сыйлады, ол Куо Хуан Шу атанды. Б.з.д. 739 жылы Панфу (潘父) атты бір шенеунік әмірші Чжаоны өлтіріп, Хуан Шуды таққа шақырды. Хуан Шу Цзиньге кірді, бірақ халық оны қуып шығып, Куоға қайта шегінді. Хуан Шу (б.з.д. 745–731), Чжуан Бо (б.з.д. 731–716) және Ву герцогы (б.з.д. 716–678) – барлық үш Куо билеушісі де Цзиньді басып алуға әрекеттенді. Б.з.д. 678 жылы Куоның Ву герцогы Цзиньді жаулап алып, Цзинь әміршісі Минді (б.з.д. 704–678) өлтірді. Бір жыл өткен соң, Ву герцогынан сыйлық алған Чжоу патшасы Си Ву герцогын Цзиньнің заңды билеушісі деп жариялады, ол Цзиньнің Ву герцогы (б.з.д. 679–677) ретінде танылды.

Ұрпағы

Кво әулеті құрылғаннан кейін Цзинь үш буын бойы ең күшті мемлекет болды және одан кейін бір ғасыр немесе одан да көп уақыт бойы күшті болып қала берді. Цзиньді билеуге келген У герцогы билікке ие болғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болды. Одан кейін Цзинь ханзадасы Сян (б.з.д. 676-651 жж.) билікке келді. Сян Цжоу феодализмімен байланысын үзді, өз туыстарын өлтіріп немесе жер аударып, түрлі әлеуметтік топтардан тағайындалған адамдармен мемлекетті басқарды. Ол Шансидегі 16 немесе 17 шағын мемлекетті жаулап алды, тағы 38 мемлекетке үстемдік етті және бірнеше Ронг тайпаларын өз құрамына қосты. Бағындырылған мемлекеттердің арасында Гэн (耿), Хуо (霍), ежелгі Вэй (魏), Ю (虞) және Батыс Гуо (郭) мемлекеттері болды. Оның өлімінен кейін таққа отыру үшін күрес басталды, нәтижесінде Хуй герцогы (б.з.д. 650-637 жж.) билікке келді. Б.з.д. 646 жылы Хуй герцогы Цинь мемлекеті тарапынан тұтқынға алынып, вассал ретінде қайта орналастырылды. Сянның тағы бір ұлы – Цзинь герцогы Вэнь (б.з.д. 636-628 жж.), ол 19 жыл бойы түрлі мемлекеттерде сүргінде болды. Ол б.з.д. 636 жылы әкесінің әскерімен және Цинь герцогы Мумен бірге таққа отырды. Герцог Вэнь Ди тайпаларын Сары өзеннің батысына ығыстырып, өзін тәуелсіз билеуші ретінде орнықтырды. Б.з.д. 635 жылы ол Цжоу патшасы Сянға қарсы күресте көмектесіп, патшалық астананың жанындағы жерлермен сыйланды. Б.з.д. 633 жылы ол оңтүстік Чу мемлекетінің күшеуіне қарсы тұрды, ол Сун мемлекетін қоршап алған еді. Сунға тікелей көмектесудің орнына, ол Чу мемлекетінің екі вассалы – Цао және Вэйге шабуыл жасады. Келесі жылы ол Цинь, Ци және Сунмен әскери одақ құрып, Чэнпу шайқасында Чу мемлекетін жеңді, бұл Көктем және Күз кезеңіндегі ең ірі шайқас болуы мүмкін. Шабыс аяқталғаннан кейін ол Цзитуда (踐土) Цжоу патшасы Сян және тағы алты мемлекеттің билеушілерімен бірге мемлекетаралық кеңес өткізді. Ол билеушілердің адалдығын растады және патшадан «ба» немесе гегемон атағын алды. Бір кезде Циньмен соғыс болды, ол бейбіт келісіммен аяқталды. Герцог Вэнь екі тараптан да қаза тапқандарға ескерткіштер орнатты. «Цинь мен Цзинь достығы» деген қытай мақалы осы кезеңнен бастау алады, ол бұзылмас байланысты білдіреді. Келесі ғасырда Цинь (батыс), Цзинь (батыс орталық), Чу (оңтүстік) және Ци (шығыс) мемлекеттері арасында төрттік билік тепе-теңдігі қалыптасты, ал Цзинь мен Ци мемлекеттері арасында бірнеше кіші мемлекеттер орналасты. Б.з.д. 627 жылы Цзинь Цинь мемлекетінің Чжэнге шабуыл жасауына қарсы тұрып, жеңіске жетті. Б.з.д. 625 жылы Цзинь Цинь мемлекетіне шабуыл жасады, бірақ келесі жылы кері шегінді. Б.з.д. 598 жылы Чу Ми шайқасында Цзиньді жеңді. Б.з.д. 589 жылы Цзинь Ан шайқасында Лу және Вэйге шабуыл жасаған Ци мемлекетін жеңді. Осы кезде Цзинь Чу мемлекетін әлсірету мақсатымен оңтүстік-шығыс У мемлекетін қолдауға кірісті. Цзинь герцогы Ли (б.з.д. 580-573 жж.) Цинь және Цимен одақтасып, оңтүстіктен келген Чу қатеріне қарсы шығыс-батыс майдан құрды. Б.з.д. 579 жылы Сун мемлекетінің министрі төрт мемлекеттің кеңесін ұйымдастырды, онда мемлекеттер әскери күштерін шектеуге келісті. Төрт жылдан кейін қайтадан қарулы қақтығыстар басталды, нәтижесінде Цзинь және оның одақтастары Инлинг шайқасында Чу мемлекетін жеңді. Цзинь герцогы Дао (б.з.д. 572-558 жж.) мемлекетті сыртқы соғыстар емес, ішкі жақсартулар арқылы нығайтты. Ол бірнеше Ронг тайпаларын өз құрамына қосты және гегемон ретінде танылды.

Төмендеу және құлдырау

607 жылы Цзинь (620-607) герцогы Линь өз әкесі Чжао Дунның бұйрығымен Чжао Чуан (穿) қолынан өлтірілді. Князь Хайтун таққа отырып, Цзинь герцогы Чэн (606-600) атанды. Бұл биліктің Цзинь әміршілерінен министрлік руларға баяу ауысуының бастауы болды. Цзинь герцогы Ли (580-573), герцог Ченгтің немересі, рулардың күшін әлсірету үшін олардың арасында келіспеушіліктерді қоздыруға тырысты. 573 жылы ол Луань (欒氏) және Чжунхан (中行氏) руларының қолынан қаза тапты. Цзинь герцогы Дао (572-558) герцогтық билікті нығайтты, бірақ басқа аристократтардың ықпалын толығымен жоя алмады. Цзинь герцогы Чжао (531-526) билегеннен кейін, Цзинь әміршілері тек номиналды билеушілерге айналды, ал мемлекетті алты ру басқарды: Фань (范), Чжунхан (中行), Чжи (智), Хань (韓), Чжао (趙) және Вэй (魏). Рулар арасында тез арада тартыс басталды. Цзинь герцогы Дин (511-475) тұсында Чжидің Сянцзы Фань және Чжунхан руларын жойды. Шамамен 450 жылы Чжи руы үстемдікке ие болып, басқа рулардан жер талап ете бастады. Чжао қарсылық көрсеткенде, Чжи Чжаоға шабуыл жасап, одақтас ретінде Хань және Вэй руларын шақырды. Тайюань қаласын ұзақ қоршаудан кейін Хань және Вэй рулары жақтарын ауыстырды, ал үш әлсіз ру Чжиді талқандады. Олар Чжи жерлерін, сондай-ақ Цзиньнің қалған бөлігін өздері арасында бөлісті. Цзинь герцогы Ю (433-416) таққа отырғанда, үш ру Цзинь жерлерінің көп бөлігін басып алды, ал герцогтарға тек Цзян және Куо аймақтары қалды. Содан бері үш ру "Үш Цзинь" (三晉) деп аталды. 403 жылы Цзинь герцогы Ли (415-389) билеген кезде Чжоу патшасы Вэйли Ханьның маркизі Цзин, Вэйдің маркизі Вэнь және Чжаоның маркизі Лиді оңтүстіктегі Хань, орталықтағы Вэй және солтүстіктегі Чжао маркиздері ретінде мойындады, осылайша Цзиньдің бөлінуі аяқталды. Цзинь мемлекеті кейін бірнеше ондаған жылдар бойы формалды түрде сақталды. "Бамбук жылнамаларында" Хуан герцогының билігінің 20-шы жылында (б.з.д. 369) Чжаоның маркизі Чэн және Ханьның маркизі Гун Хуан герцогын Тунлиуге көшіргені айтылады. Одан кейін Хуан герцогы туралы немесе басқа Цзинь билеушілері туралы жазбалар жоқ. Дәстүр бойынша Цзиньде үш әскер болды: жоғарғы әскер, орталық әскер және төменгі әскер. 588 жылы тағы үш әскер қосылды. Әр әскерде 12500 сарбаз болды. Чжоу әулетінің салты бойынша, Цзинь сияқты ірі феодалдық мемлекет үш әскерге дейін ие болуға рұқсат етілген. Алайда, Цзинь бастапқыда бір ғана әскерге ие болды: Чжоу патшасы Чжоу рәсімдерін сақтау үшін бұл шектеуді енгізді. 679 жылы Куо герцогы Ву Цзиньнің маркизін өлтіріп, Цзиньдің билеушісі болды. Куо Цзиньнің басқарушы әулетінің кіші тармағы болды; Цзи руы Танның Шу Юынан тараған. Чжоу соты, заңдылықты өте маңызды деп есептегендіктен, мұндай билікті тартып алумен келісе алмады. Салдарынан патша Цзиньдің үш әскерге ие болу рұқсатын жойды. 661 жылы Цзиньнің герцогы Сян бұл тыйымды жойып, жоғарғы әскерді құрды, оған өзі жетекшілік етті, ал төменгі әскерге ұлы Шэншэн басшылық етті. Цзиньнің орталық әскері 633 жылы Цзинь герцогы Вэнь құрды. 634 жылы Вэнь герцогы Беиди шабуылына қарсы қорғану мақсатымен үш "қатар" (三行) құрды. Оның қолбасшысы Чжунцзян (中軍將) сонымен қатар Цзинь мемлекетін Чжэнцин (正卿) Цзиньдің премьер-министрі ретінде басқарды.