Кіріспе
Pelargonium (,/p//ɛ//l//ɑr/'/ɡ//oʊ//n//i//.//ə//m/) – көпжылдық, сөрелі және бұталы өсімдіктердің шамамен 280 түрін қамтитын гүлді өсімдіктер туысы. Герань – бұл сонымен қатар ботаникалық атау және туысқан өсімдіктердің жеке туысының жалпы атауы, сондай-ақ журавликтер деп те аталады. Екі туыс та Geraniaceae тұқымдасына жатады. Карл Линней бастапқыда барлық түрлерді бір туысқа, Geranium, біріктірген, ал оларды кейінірек 1789 жылы Шарль Луи Л’Эритье де Брутельл екі туысқа бөлген. Geranium түрлері көбінесе қыста қурап, қоңыр шөптесін өсімдіктер болса, Pelargonium түрлері әлемнің жылы қоңыржай және тропиктік аймақтарында өсетін мәңгі жасыл көпжылдық өсімдіктер, олардың көптеген түрлері Оңтүстік Африкада кездеседі. Олар құрғақшылыққа және ыстыққа төзімді, бірақ тек шамалы аяздарға ғана шыдай алады. Кейбір түрлері өте танымал бағбандық өсімдіктер, үй шаруашылығында және қоңыржай аймақтарда гүлзарларда өсіріледі. Олардың гүлдеу кезеңі ұзаққа созылады, гүлдері көбінесе қызыл, қызғылт сары немесе ақ түсті болады, бірақ селекциялық жұмыстардың нәтижесінде гүлдің мөлшері, түсі, жапырақтың пішіні және хош иісті жапырақтары бойынша үлкен әртүрлілікке ие көптеген сорттар шығарылды.
Pelargonium (,/p//ɛ//l//ɑr/'/ɡ//oʊ//n//i//.//ə//m/) is a genus of flowering plants that includes about 280 species of perennials, succulents, and shrubs, commonly called geraniums, pelargoniums, or storksbills. Geranium is also the botanical name and common name of a separate genus of related plants, also known as cranesbills. Both genera belong to the family Geraniaceae. Carl Linnaeus originally included all the species in one genus, Geranium, and they were later separated into two genera by Charles Louis L'Héritier de Brutelle in 1789. While Geranium species are mostly temperate herbaceous plants, dying down in winter, Pelargonium species are evergreen perennials indigenous to warm temperate and tropical regions of the world, with many species in southern Africa. They are drought and heat tolerant but can tolerate only minor frosts. Some species are extremely popular garden plants, grown as houseplants and bedding plants in temperate regions. They have a long flowering period, with flowers mostly in red, orange, or white, but intensive breeding has produced a huge array of cultivars with great variety in size, flower colour, leaf form and aromatic foliage.
Этимология
Пеларгония атауы грекше πελαργός, pelargós (лелек) сөзінен шыққан, себебі тұқымның қапшығы лелек мұнына ұқсайды. Диллениус бастапқыда «лелек» деген атауды ұсынған, өйткені Гераниумға журавль (кран) аты берілген – «a πελαργός, ciconia, sicuti vocamus Gerania, γερανός, grus» (пеларгос, лелек, біз Геранияны, гераньос, журавль деп атаймыз).
Сипаттама
Пеларгония өсімдіктері көптеген өсімдік нысандарында кездеседі, оның ішінде бір жылдық шөптесін өсімдіктер, бұталар, жартылай бұталар, сабақты суккуленттер және геофиттер. Тік сабақтарында бес мүшелі гүлдер орналасқан, олар шатырша тәрізді топтамалармен жиналады, кейде бұтақтануы мүмкін. Барлық гүлдер бірдей уақытта ашылмайды, олар ортасынан сыртқа қарай ашылады, сондықтан мұндай гүл шоғыры псевдоумбел деп аталады. Гүлдің бір симметрия жазықтығы (зигоморфты) бар, бұл оны радиалды симметриясы бар (актиноморфты) герань гүлінен ерекшелендіреді. Осылайша, төменгі үш (алдыңғы) гүл жапырағы жоғарыдағы екі (арғы) гүл жапырағынан өзгеше. Артқы тостағанша педицельмен бірігіп, гипантий (нектарий түтігі) құрайды. Нектарий түтігінің ұзындығы бірнеше миллиметрден бірнеше сантиметрге дейін жетеді және морфологиялық жіктемеде маңызды гүлдік белгі болып табылады. Аталықтардың саны 2-ден 7-ге дейін өзгереді, олардың саны, стаминодтарға қатысты орналасуы және иілуі жеке түрлерді анықтау үшін қолданылады. Стильде бес мойынша бар.
Филогенетикалық талдаулар
Барлық бөлімше жіктемелері филогенетикалық талдаулар дәуіріне дейін негізінен морфологиялық айырмашылықтарға тәуелді болды (Price және Palmer 1993). Дегенмен, филогенетикалық талдау A, B және C деп белгіленген үш анық кладты ғана көрсетеді. Röschenbleck және авторлар тобы 281 таксонды тізімдейді. Пеларгонияның қайсысы нағыз түр, ал қайсысы селекциялық сорт немесе гибрид екендігіне қатысты маңызды шатасушылықтар бар. 17 ғасырда алғаш рет Еуропаға өсімдіктер әкелінгеннен бері номенклатура едәуір өзгерді.
Экология
Пеларгония түрлерін кейбір Lepidoptera түрлерінің сіркесі, соның ішінде Phlogophora meticulosa түнгі көбелегінің бұрыштық көлеңкелері жейді. Оңтүстік Африкаға тән Cacyreus marshalli және C. tespis (Lycaenidae) күндізгі көбелектері де Geranium және Pelargonium-мен қоректенеді. C. marshallii Еуропаға әкелінді және өсірілетін пеларгонияларда зиянкес болуы мүмкін. Ол Жерорта теңізі бойында табиғи түрде таралып, бірақ Батыс Еуропада қыстауға төтеп бере алмайды. Маңызды егіншілік зиянкесі – жапон қоңызы, "зоналық герань" (P. × hortorum) деп аталатын бау гибридтерінің гүл жапырақтарын жегеннен кейін тез салқындайды. Бұл құбылыс алғаш рет 1920 жылы сипатталған және кейін расталған. АҚШ Ауылшаруашылық зерттеулер қызметінің ғалымы доктор Кристофер Рейнджер және басқа да ғалымдар гүл жапырақтарында квисквалик қышқылы деп аталатын қоздырғыш амин қышқылының жапон қоңызының салқындауына себеп болатынын көрсетті. Квисквалик қышқылының жәндіктердің нейромышектік байланысында және сүтқоректілердің орталық нерв жүйесіндегі нейротрансмиттер болып табылатын L-глутамин қышқылына ұқсас екені анықталды. Суссекс университетінің бал шаруашылығы және әлеуметтік жәндіктер зертханасының бау-бақша өсімдіктерінің тозаңдаушыларға тартымдылығын зерттеуі бойынша, Pelargonium × hortorum сортының Лавандула (лавандра) және Ориганум сияқты басқа таңдалған бау-бақша өсімдіктерімен салыстырғанда тозаңдаушыларға аз тартымды екені анықталды.
Зиянкестер мен аурулар
Гераний қола көбелегі – Пеларгония тұқымдас өсімдіктердің зиянкесі. Гераний қоласының дернәсілдері қоректік өсімдіктің сабағына еніп, сабақтың көбінесе қара түске айналып, жақын арада құрғауына себеп болады. Еуропалық және Жерорта теңізі өсімдіктерді қорғау ұйымы гераний қоласын қазіргі таңда A2 карантиндік зиянкес ретінде тізімдеген, ол Пеларгония тұқымдас өсімдіктерге елеулі зиян келтіруі мүмкін.
Өсіру
Пеларгонияның әртүрлі түрлері гүл көрмелері мен жарыстарға тұрақты қатысушылар, және оларды өсіруге ғана арналған көптеген қоғамдар бар. Оларды сабақтан вегетативті түрде көбейту оңай. Аймақтық гераньдер АҚШ Ауыл шаруашылығы департаментінің 9-дан 12-ге дейінгі төзімділік аймақтарында өседі. Аймақтық гераньдер негізінен тропикалық көп жылдық өсімдіктер. Олар көбінесе бір жылдық ретінде өсірілсе де, 7-ші аймақ сияқты салқын аймақтарда қыстауға мүмкіндік бар.
Өсіру тарихы
Пеларгонияның алғаш рет өсірілген түрі – П. triste, Оңтүстік Африкаға тән. Бұл түр, шамасы, 1600 жылға дейін Жақсы Үміт мүйісінде тоқтаған кемелермен Лейдендегі ботаникалық баққа жеткізілген. 1631 жылы ағылшын бағбаны Джон Трэдскант ескісі Парижде Рене Моринден тұқым сатып алып, Англияға әкелді. 1724 жылға қарай, P. inquinans, P. odoratissimum, P. peltatum, P. vitifolium және P. zonale Еуропаға енгізілді.
D. Пеларгониялар (Pelargonium crispum-дан алынған)
Angel пеларгониялары Regal пеларгонияларына ұқсас, бірақ жапырақ пішіні мен өсу ерекшеліктері жағынан P. crispum-ға көбірек жақын. Angel тұқымдастарының көпшілігі 20-ғасырдың басында P. crispum және Regal сорттарының будандасуынан пайда болған. Соңғы 30 жыл ішінде Angel пеларгонияларының танымалдылығы артып келеді, себебі мамандандырылған питомниктердегі арнайы әуесқой селекционерлердің жұмысы нәтижесінде көптеген жаңа сорттар шығарылды. Бұл селекционерлер көптеген жаңа гүл түстерін және тығыз өсу қабілеттерін алуға қол жеткізді, нәтижесінде кез келген жағдайға сәйкес келетін өсімдіктер пайда болды. Angel пеларгониялары негізінен кішкентай, тісті жапырақтары мен әлдеқайда кіші гүлдері бар кішкентай Regal пеларгониясы сияқты көрінеді, олар тығыз және бұталы болады. Топқа ұқсас кішкентай жапырақты және гүлді түрлер де кіреді, бірақ олардың тегінде көбінесе P. crispum кездеседі. Олар көбінесе тік өсетін бұталы өсімдіктер, бірақ себеттерде немесе аспалы тоқымаларға отырғызуға болатын кейбір кең жайылмалы сорттары да бар. АҚШ-та оларды көбінесе "көктемгі гүлдей" (pansy faced) деп атайды. Кейбір сорттарының жапырақтары екі түсті болады. Басқа да атауларға "Лэнгли Смит гибридтері" жатады.