Кіріспе

Еуразияға тән баулар тұқымдасының құсы (Emberiza citrinella) – баулар тұқымдасының құсы, Еуразияға тән, Жаңа Зеландия мен Австралияға әкелінген. Еуропалық құстардың көпшілігі көбейтілу маусымында өз ареалында қалады, бірақ шығыс түршесі жартылай көшпелі, олардың көп бөлігі қыстау үшін оңтүстікке қарай ұшып кетеді. Еркек сары балғаның басы ақырғы сары түсті, арқасы қоңыр жолақты, құйрық асты бөлігі қызыл қоңыр, ал астыңғы жағы сары. Басқа түстемелер де осы үлгінің солған нұсқалары болып табылады. Сары балға ашық жерлерде, кейбір бұталар мен ағаштарда жиі кездеседі және қыс айларында шағын топтарда болады. Оның әнінің ырғағы "Бір кесек нан, ірімшік жоқ" дегенге ұқсайды. Бұл ән оның ең жақын туысы – қарағай балғасының әніне өте ұқсас, тіпті олардың арасында будандасу да болады. Көбейтілу негізінен сәуір және мамыр айларында басталады, аналық құс жерде немесе жерге жақын жасырын жерде төселген ұя салады. Үш-бес жұмыртқаның қабығына жіңішке қара сызықтармен өрнек салынған, сондықтан бұл құс бұрын "сызықты шырша" немесе "жазушы шырша" деп аталған. Аналық құс жұмыртқаларды 12–14 күндей басып шығарады, ал одан кейін 11–13 күннен соң ұшып кеткенге дейін, әлсіз балапандарды күтіп бағады. Ересек құстар ұядағы балапанды тамақтандырып, жылына екі-үш рет балапан өсіреді. Ұяға кеміргіштер мен қарғалар шабуыл жасайды, ал ересек құстарды жыртқыш құстар аулайды. Сары балғалар көбінесе көбейтілу маусымынан тыс, үйірлерде жерде тамақтанады. Олардың рационында негізінен тұқымдар болады, ал көбейтілу кезеңінде омыртқасыз жануарлармен қосады. Ауыл шаруашылығы тәжірибесіндегі өзгерістер Батыс Еуропадағы популяцияның азаюына әкелді, бірақ оның көп саны мен кең ареалы сары балғаның Халықаралық табиғатты қорғау одағы бойынша алаңдатуға жатпайтын түрге жатқызылғандығын көрсетеді. Бұл жарқын сары құс Роберт Бернс пен Джон Клэрдің өлеңдеріне шабыттандырған, ал оның ерекше әні Бетховен мен Мессьеннің музыкалық шығармаларына әсер еткен. Балалар жазушысы Энид Блайтон осы әннің стандартты ағылшын тіліндегі нұсқасын танымал етуге көмектесті.

Таксономия

Сары балғауды Карл Линней өзінің 1758 жылы шыққан "Systema Naturae" кітабының 10-шы басылымында қазіргі ғылыми атауымен сипаттаған. Emberiza ескі неміс тіліндегі "эмбриц" сөзінен, ол – тасқын, ал citrinella – итальян тіліндегі кішкентай сары құс деген мағынаны білдіреді. Ағылшынша атауының Ammer деген неміс сөзінен, ол да тасқынды білдіреді деп есептеледі және алғаш рет 1553 жылы yelambre деп тіркелген. Emberizidae құс туысына Ескі әлемге ғана тән 40-қа жуық түрі бар Emberiza тұқымдасы кіреді. Өз туысы ішінде сары балғау қарағай тасқынымен ең жақын байланысты, олар супертүр құрайды; кейде оларды бір түр деп қарастырады. Ақ бас киген және дөңгелек тасқын да осы екі түрдің жақын туыстары болып табылады. Олардың ареалдары қабаттасқан жерде сары балғау мен қарағай тасқыны араласады; сары балғау басым, ал гибридтік аймақ шығысқа қарай жылжиды. Үш түрдің аналықтарын қауырсын белгілері арқылы ажырату көбінесе мүмкін емес. Аналықтары мен жас құстар, әсіресе, солтүстік-шығыс түрі E. c. erythrogenys, қарағай тасқынымен шатастырылуы мүмкін, бірақ олардың қауырсынында әрқашан сары түс болады, қызғылт реңді құйрықүсті және одан біркелкірек жоғарғы жағы болады. Жас және аналық сары балғауларды дөңгелек тасқыннан оның сұр қоңыр құйрықүсті арқылы ажыратуға болады.

Дауыс

Құс желтілдің әні бірнеше қысқа ноталардан тұрады, олардың дыбысы бірте-бірте күшейіп, содан кейін бір немесе екі созылған ноталар естіледі. Оны көбінесе "Аз ғана нан, ірімшік жоқ" деп бейнелейді, ал толық нұсқасы қарағай бұтасының (pine bunting) әнінен айыру қиын. Егер соңғы ноталар алынып тасталса, цирл бұтасымен (cirl bunting) шатастыру мүмкін. Басқа да дыбыстарға байланыс шақыруы (zit contact call), ескерту дабылы (see alarm) және ұшу кезінде естілетін трилдік "тиррр" (trilled tirrr) жатады. Бұл дыбыстар негізгі әннің аяқталуына енгізілген шағын өзгерістермен ерекшеленеді, бірақ түрлі аймақтардағы құстар оларды өзара таниды. Аналықтар өз диалектісіне ұқсас диалектідегі аталықтармен жұптасады және кең репертуарға ие аталықтарды артық көреді. Қарағай бұтасы мен құс желтілдің туыстық байланысы өте жақын, сондықтан олар бір-бірінің әніне жауап береді. Аталық құс желтілдің әні аналықтарға тартымдырақ, және бұл түрдің таралу аймақтарында басымдық танытуының бір себебі. Ол биік таулар, Арктика аймақтары, Нидерландының батысы, Иберия және Грекияның көп бөлігі, сондай-ақ Жерорта теңізіне жақын елдердің жазық аймақтарында кездеспейді. Ресейде шығысқа қарай Иркутскке дейін, Украинаның көп бөлігінде көбейеді. Азиядағы таралуы Түркияның солтүстік-батысына, Кавказға және Қазақстанның солтүстігіне дейін жетеді. ), Балеар аралдары, Исландия және Фарер аралдарында да таралған. Көп ұзамай ол негізгі аралдарға тарады. Олар кейде Жаңа Зеландияның суантарктикалық аралдарына ұшып келеді, бірақ көбеймейді, және Австралияның Лорд-Хоу аралына бірнеше рет жеткен. 20-шы ғасырдың басында бұл бұтақ өз қоныстанған елінде ауыл шаруашылығына зиян келтіретін зиянды жәндік ретінде қарастырылған. Құс желтілдің популяциясы Фолкленд аралдары мен Оңтүстік Африкаға да әкелінген. Құс желтіл құрғақ, ашық кеңістіктерде мекендейді, әртүрлі өсімдік түрлерімен және ән салып тұруға арналған ағаштармен жабдырылған жерді ұнатады. Ол қалалық аймақтарда, орманды жерлерде және батпақты жерлерде кездеспейді. Бұрын орман шеттерінде және үлкен ашық алаңдарда кездесетін, ол дәстүрлі ауыл шаруашылығының арқасында кең ашық аумақтарда, тірі қоршаулар мен ағаштардың топтарында пайда болды. Аналық құс 12–14 күнге жұмыртқаларды жарып, 11–13 күннен кейін ұшып кеткенге дейін, қауырсынды, әлсіз балапандарды күтіп бағады. Ересек құстар балапанды ұяда тамақтандырады және жылына екі-үш рет балапан өрбіткізеді.

Тамақтандыру

Құс негізінен жерде азықтанады, ал диетасының көп бөлігі тұқымдардан тұрады. Майлы тұқымдар, мысалы, крестогүлділер, крахмалға бай тағамдарға қарағанда жиі назарсыз қалдырылады. Типик тағамдық өсімдіктерге жалбыз, доқ, қара түйіншік, майлы тауық, қара құрт және жусан жатады. Шөптер де маңызды, әсіресе дәнді дақылдар, ал күз және қыс айларында астық тұтынылатын тағамның маңызды бөлігін құрайды, бидай мен қарабидай арпадан артық көрінеді. Жұптаспау кезеңінде сары балғалар жүздеген құстардан тұратын топтарда азықтанады, және оларға көбінесе басқа торғайлар мен тырнақалдылар да қосылады.

Жыртқыш және паразиттер

Сары балғаның жыртқыштарына қарақұйрық, солтүстік қазқұйрық, кіші бүркіт және хобби жатады. Ол жалпы куку, ұрық паразиті, маңызды мезгілдік иесі емес, бірақ жерде ұялайтын құс болғандықтан, оның жұмыртқалары мен балапандары тышқандар және басқа кеміргіштер сияқты кішкентай сүтқоректілердің шабуылына ұшырайды. Ұяларды қарғалар, еуразиялық сұңқарлар және еуразиялық құсқырлар да тоналайды. 2012 жылы Германияда жүргізілген зерттеуде ұялардың сәттіліксіз аяқталуының 60%-дан астамы жыртқыштарға байланысты болды. Бұл құстың Ceratophyllus және Dasypsyllus туысына жататын 13 түрінен блохалар табылды, ал ішкі паразиттерге Ascaridia galli жатады. Сары балға Haemoproteus coatneyi сияқты қан паразитін тасымалдауы мүмкін. Жоғары паразит деңгейі бар еркектер аз бала туады (әйелдерде мұндай әсер байқалмайды) және олардың түсі азырақ жарқыраған болады. Сондықтан, аталықтың жарқын түсі оның көбейтуге қабілетті екенін көрсететін сигнал болуы мүмкін. Haemoproteus жұқтырған сары балғалардың қыста тірі қалу көрсеткіші қанаттарының қысқа болуына байланысты төмендеуі мүмкін.

Қалыптануы мен сақталуы

Халықаралық табиғатты қорғау одағының бағалауынша, сары балғаның еуропалық популяциясы 54–93 миллион жеке құстан тұрады, ал еуразиялық жалпы саны 73–186 миллион құсқа жетеді. Құстардың саны төмендеп бара жатқандай көрінеді, бірақ бұл төмендеу оларды әлсіз жағдайға түсіретін критерийлерге жете алмайынша, жылдам емес. 12,9 миллион км² (5 миллион шаршы миль) құрайтын кең ареалдағы көптеген санының арқасында, бұл торғай IUCN бойынша ең аз қызығушылық тудыратын түрлерге жатқызылған. 2016 жылы бұл түр Мэн аралында жойылып кетті. Шығыс Еуропадағы саны тұрақты болып көрінеді, бірақ Ресейдегі жағдай белгісіз. Ауыл шаруашылығы тәжірибесіндегі өзгерістер көбею тығыздығының азаюына себеп болып отыр.