Адамның өмір мағынасын іздеуі

Кіріспе

Адамның мағынасын іздеу – Виктор Франклдың 1946 жылы жарық көрген кітабы. Бұл кітапта ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік концлагерьдегі тұтқын ретінде өткен тәжірибесін баяндайды және әр адамның өміріне мағына табудың үш жолын қамтитын психотерапиялық әдісін сипаттайды: міндеттерді орындау, басқа біреуге қамқорлық жасау немесе қиындықтарға қатынысты абыроймен шыдамдылық таныту арқылы мағынаны табу. Франкл концлагерьдегі тұтқындардың арасында аман қалғандардың өмірде мағыналы нәрсеге ұмтылып, оны жақсы сезінгенін байқады. Олар сол мақсатты ойша жүзеге асыруға тырысты, мысалы, (ойша) жақындарымен әңгімелесті. Франклдың сөзіне сүйенсек, тұтқынның болашаққа деген көзқарасы оның өмір сүру ұзақтығына әсер етеді. Кітап "Концентрациялық лагерьдегі күнделікті өмір орташа тұтқынның санасында қалай бейнеленген?" деген сұраққа жауап беру мақсатын қояды. Бірінші бөлімде Франкл концлагердегі тәжірибесін талдайды, ал екінші бөлімде оның мағына туралы ойлары мен логотерапия деп аталатын теориясымен таныстырады. Book of the Month Club пен Конгресс кітапханасы жүргізген сауалнама бойынша, «Адамның мағынасын іздеу» кітабы «Америка Құрама Штаттарындағы ең ықпалды он кітаптың» қатарына кіреді. Автор 1997 жылы қайтыс болған кезде, кітаптан 10 миллионнан астам дана сатылып, 24 тілге аударылған еді.

Логотерапия: Адамның мәнге деген құлшынысы

Кітаптың І бөлімінде баяндалған және "Логотерапия" деп аталатын ІІ бөлімдегі ғылыми талқылауға дейін жалғасқан "Адамның өмір мағынасын іздеуі" кітабының негізгі ойы – "Адамның мағынаға ұмтылуы" әрбір адамның өміріндегі басты және жоғары мақсат екендігі.

Қабылдау

1991 жылы Конгресс кітапханасы мен Айлық кітап клубы үшін жүргізілген сауалнамада «Адамның мағынаны іздеу» кітабы АҚШ-тағы ең ықпалды 10 кітаптың бірі деп танылды. Франкл 1997 жылы қайтыс болған кезде кітаптан 10 миллионнан астам дана сатылып, 24 тілге аударылған еді. 2022 жылға қарай кітап 16 миллион дана сатылып, 52 тілде жарық көрді. Кітапқа алғы сөз жазған Гордон Олпорт оны «драмалық повестің құнды мүсіні» деп сипаттап, «қазіргі заманғы ең маңызды психологиялық қозғалысқа тартымды кіріспе береді» деді. Сара Бэкуэлл оны «экзистенциалистік ойдың нақты өмірде қалай көрінетінін көрсететін керемет күшті және әсерлі мысал» деп, ал Мэри Фулбрук «Франклдың өмірдегі мағынаның маңыздылығын, тіршілікке қадам басқан кілт ретінде зерттеуін» жоғары бағалады. Дегенмен, кітаптың кейбір аспектілері сынға түсті. Франклдың кітаптағы басты идеяларының бірі – оң көзқарас адамға лагерьде аман қалуға көмектеседі. Ричард Миддлтон Капланның айтуынша, бұл қасақана немесе қасақана емес, өлгендердің қарсылық танытқанын білдіреді және яһудилердің сойылатын мал сияқты келуіне жағдай жасады. Холокост сарапшысы Лоуренс Л. Лангер Франклдың логотерапияны насихаттауын сынап, кітаптың мәселілі мәтіні бар деді. Ол сондай-ақ Франклды өзіндік мақтануға және Холокост құрбандарына қатысты жалпы адами емес бейтараптыққа бейімділік танытқандығын айыптады. «Азаттыққа сенім» кітабында психиатр Томас Саз Франклдың аман қалған куәлігінің шатастыруға арналғанын, ал шындығында Франклдың әрекеттерін және нацистермен ынтымақтастығын жасыруға бағытталғанын көрсетті. Холокост зерттеулерінің негізін қалаушы Рауль Хилбергтің пікірінше, Франклдың тарихи есебі Бенджамин Вилкомирскидің естеліктеріндегі бұрмалауларға ұқсас. Саздың Франклқа қатысты сын-пікірлері баршаға мәлім емес. Сол сияқты, Хилбергтің айыптауларына бірнеше рецензенттер қарсылық білдірді. Дегенмен, Саздың Франклдың және Вилкомирскидің естеліктерін салыстыруы Вилкомирски концлагерьде тұтқын болған-болмағаны туралы сұрақтар туындағандықтан, жарамсыз және шатастыратын аналогия ретінде қарастырылуы мүмкін. Франклдың жағдайында мұндай сұрақ туған емес: оның аман қалғанына күмән жоқ. Қысқасы: экстремалды жағдайларда есте сақтаудың табиғаты, сондай-ақ аман қалу үшін жасалған инстинктивті мүмкіндіктерді пайдалану немесе оң ойлау, нацистік өлім лагерьлерінде ұзақ өмір сүрумен байланысты болды. Осы себепті, мемуар Холокост кезіндегі маңызды куәлік болып табылады, сонымен қатар нацистік құрту сияқты жағдайды «бейтарап» бірінші тұлғадан көрсетудің танымдық және психологиялық шектерін көрсетеді.

In a 1991 survey conducted for the Library of Congress and the Book of the Month Club, Man's Search for Meaning was named one of the 10 most influential books in the US. At the time of Frankl's death in 1997, the book had sold over 10 million copies and had been translated into 24 languages. As of 2022 the book has sold 16 million copies and been printed in 52 languages. Gordon Allport, who wrote a preface to the book, described it as a "gem of dramatic narrative" which "provides a compelling introduction to the most significant psychological movement of our day". Sarah Bakewell describes it as "an incredibly powerful and moving example of what existentialist thought can actually be for in real life" while Mary Fulbrook praises "the way [Frankl] explores the importance of meaning in life as the key to survival." However, aspects of the book have garnered criticism. One of Frankl's main ideas in the book is that a positive attitude made one better equipped for surviving the camps. Richard Middleton Kaplan has said that this implies, whether intentionally or unintentionally, that those who died had given up and that this paved the way for the idea of the Jews going like sheep to the slaughter. Holocaust analyst Lawrence L. Langer criticises Frankl's promotion of logotherapy and says the book has a problematic subtext. He also accuses Frankl of having a tone of self aggrandizement and a general inhumane sense of studying detachment towards victims of the Holocaust. In his book Faith in Freedom, psychiatrist Thomas Szasz states that Frankl's survivor testimony was written to misdirect, and betrays instead an intent of a transparent effort to conceal Frankl's actions and his collaboration with the Nazis, and that, in the assessment of Raul Hilberg, the founder of Holocaust Studies, Frankl's historical account contains distortions akin to Binjamin Wilkomirski's memoirs, which were translated into nine languages before being exposed as deeply problematic (and according to the most radical interpretation 'false') in Hilberg's 1996 Politics of Memory. Szasz's criticism of Frankl is not universally embraced. Similarly, Hilberg's allegations have been rebutted by several reviewers. Comparison between Frankl's memoirs and Wilkomirski's memoirs leveled by Szasz, however, could legitimately be dismissed altogether as an inapt and misleading analogy insofar as questions arose (and remained) as to whether or not Wilkomirski had ever been an inmate at a concentration camp, whereas this was never a question in Frankl's case: there is no doubt that he is a survivor. Briefly: Conflicting views about the nature of memory under extreme conditions, as well as the sort of instinctual opportunism (for the sake of survival) or positive thinking mentality that often (one might even say 'usually' or 'almost always') correlated with long term survival in the Nazi death camps, makes the memoir an important document of witness during the holocaust but also highlight the way in which it displays the cognitive and psychological limits of representing a situation like the Nazi extermination from an 'impartial' first person perspective.