Кіріспе

Уэльстік регбиші (1945–2024)

Джон сол кезде Лланнеллидің солтүстігіндегі Гвендрает аңғарындағы Гвендрает грамматикалық мектебінде білім алды, ал жасөспірім кезінде 1964 жылғы 4 қаңтарда Мозлимен болған кездесуде Лланнелли үшін алғашқы регби ойынын өткізді. Лланнелли кездесуде жеңіліске ұшыраса да, Джон бір ойындық ұпал соғып, оны жүзеге асырды. Ол Тринити колледжінде (Кармартен) оқып жүргенде Лланнелли атынан ойнауын жалғастырды және құлаған голдарды орындауға бейімділігімен белгілі болған ұшқыш жартылай ойыншы ретінде танылды. Келесі маусымда Джонға көбірек назар аударылды. "Лланнелли Стар" газеті "Суонсиге" қарсы жеңісті "Барри Джонның генийі" деп сипаттады. Ол Тринити колледжіндегі студенттерімен болған екінші кездесуде "Свонсиге" қарсы шығу мүмкіндігінен айырыла жаздады, өйткені олар оны "азаттыққа" алды. Лланнелли клубының төрағасы Элвет Джонс колледжге "қағаз жинауға" үлес қосатынын уәделегенде ғана ол босатылды. 1966/67 маусымда Джон тағы да Уэльс құрамасына іріктеуге қатысты. Іріктеулердің бірі оны 1966 жылғы 12 қарашада өткен маусымның екінші "Суонсиге" қарсы ойынын өткізіп жіберуге мәжбүр етті; Лланнелли командасындағы орны Феллинфоел клубының жас ойыншысы Фил Беннетке берілді. Беннетт Уэльс өкілдігіндегі ең үздік ұшқыш жартылай ойыншылардың бірі болды, бірақ Джонның қатысуымен оның карьерасының басында Уэльс құрамасына іліге алмады. 1966 жылы Джон Уэльс құрамасы сапындағы алғашқы халықаралық матчын өткізді, Уоткинстің орнына ұшқыш жартылай ретінде Австралияға қарсы матчқа қатысты. Бұл Уэльс регби одағының іріктеушілері үшін күтпеген шешім болды, өйткені Уоткинс жақында Британ арыстандарының турынан оралды, онда ол команда капитаны болған еді. Бірінші халықаралық матчында жеңіліске ұшырағанына қарамастан, Джон бір айдан кейін Страдей Паркте Лланнеллиге қарсы матчта Австралиядан кек алды. Лланнелли "Уоллабизді" 11:0 есебімен жеңді. Джон сияқты Эдвардс та 1967 жылғы бес ұлттың чемпионатының соңғы екі матчында Уоткинспен бірге ойнап, екі халықаралық матчқа қатысты. Уоткинс бір ай бұрын кәсіби регби лигасына ауысқаннан кейін Джон халықаралық орнын қайта иеленді, ол клубтың рекордтық 16 000 фунт стерлингіне "Сальфордқа" қосылды. Уэльс құрамасының капитаны Норман Гейл жеребе тастап, бірінші жартыны дауылға қарсы ойнауға шешім қабылдады және жартысын 8:0 есебімен аяқтады. Ойын 13:6 есебімен Жаңа Зеландияның пайдасына шешілді, Эдвардс бойын ыңғайсыз сезінді, ал Джонның тепкілері дұрыс болмады, бұл екеуінің регби тарихындағы ең жақсы жартылай қорғаушылар жұбы болатынын көрсетпеді. Жаңа Зеландияның "All Blacks" командасы матч бойы қысымға ұшырады, Джон қарсыластардың алдыңғы қатарынан терең және алыс тепкіледі, бұл оның командасына "All Blacks" қорғанысына шабуыл жасауға мүмкіндік берді. Жаңа Зеландиялықтар теңдікпен құтылып, бірде-бір жекпе-жектен айырылмай турды аяқтады. Бірінші жартының нәтижесі 3:3 "Варварлардың" алдындағы көрсеткішін көрсетті, бірақ команда екінші жартының басында Джонның бұрышқа дұрыс қисаюы Англияның Боб Ллойдтың ойындық ұпалын әкелген кезде көшбасшылыққа ие болды. Шотландияны жеңгеннен кейін Уэльс Ирландияға және Чемпионаттың жеңімпазы Францияға жеңіліске ұшырады. Клуб деңгейінде Джон маусымды Кардифф үшін тоғыз ойындық ұпал және тоғыз құлаған голмен аяқтады.

1968 жылғы Британдық Арыстар, 1969 жылғы Үштік Тажы мен Уэльс турнесі

Джон 1968 жылы Оңтүстік Африкаға жасаған турнеде Британдық Арыстандар құрамына шақырылды, бірақ жарақат алғаннан кейін үйге оралуға мәжбүр болғанға дейін тек төрт ойында ғана қатысты. Ол үш матчта аудандық командаларға қарсы ойнады – Батыс провинциясы, Оңтүстік-Батыс аудандары және, барлығы да туристер үшін жеңіспен аяқталды. Содан кейін ол Оңтүстік Африка құрамасына қарсы Йоханнесбургте өткен бірінші тестіге шақырылды. Джонның Британдық Арыстандары үшін алғашқы тестісі он бес минутқа созылды, ол қақпаға қарай жүгіргенде Ян Эллис тарапынан тоқтатылды, ал Джон қатты жерге түскенде жағалау сүйегін сындырды. Джон 1968/69 маусымда Кардифф үшін сирек ойнады, барлығы 14 матчқа қатысты. Дегенмен ол 1969 жылғы Бес Ұлттар Чемпионатының барлық матчтарына қатысты, әр матчта Эдвардспен бірге ойнады. Уэльс құрамасы өткен чемпионаттан бес ойыншыны шығарды, ал 1 ақпанда Мюррейфилдте Шотландияға қарсы өткен матчтағы көзге түсетін жаңа ойыншылар – Дж. П. Р. Уильямс және Мервин Дэвис болды. Джон бұл кездесуде қарсыластың соққысын тойтарып, жылдамдықпен алға шығып, тұңғыш халықаралық әрекетін жасады. Наурыз айында Ирландия Кардифф Армс Паркіне келгенде команда жеті матчтан бері жеңіліс көрмеген еді және Англия, Франция және Шотландияны жеңгеннен кейін Ұлы Дулығаны жеңуге үміттене бастады. Сондықтан Уэльс командасының оңай жеңіске жеткеніне барлығы таң қалды. Уэльс 24–11 есебімен жеңіске жетті, Дэй Моррис Уэльстің үздік ойыншысы атанды, бірақ Джон да өзінің ең жақсы матчтарының бірін өткізді, ұзақ соққылармен ирландтарға қысым жасап, соққымен гол соқты. Маусым соңында Джон Кардифф үшін өзінің бірінші және жалғыз жетілік турниріне қатысып, 1969 жылғы Снеллинг жетілігіне қатысты. Кардифф финалға өтті, онда Джонның бұрынғы клубы Лланеллиді жеңді. Жеңіске қоса Джон «Билл Эверсон – Турнирдің үздік ойыншысы» сыйлығын жеңіп алды. 1968/69 маусымы аяқталғаннан кейін Уэльс регби одағы команданы Жаңа Зеландия мен Австралияға турнеге жіберді. Жартылай қорғаушы позициясында Уэльс Джон, Эдвардс, Фил Беннетт және Чико Хопкинсті жіберді, бірақ Жаңа Зеландияның «All Blacks» құрамасына қарсы өткен екі және Австралияға қарсы өткен бір матчта Уэльс жаттықтырушысы Клайв Роулендс Джон мен Эдвардсқа сенім артты. Уэльс командасы «All Blacks» командасынан толық жеңіліске ұшырады, екі матчты да 0–19 және 12–33 есебімен ұтылды. Роулендс тактиканы өзгертіп, Джеральд Дэвисті оң қанатқа ауыстырды, бұл Уэльске Австралияны жеңуге мүмкіндік берді, ал Фиджиге қарсы алты әрекетпен жеңіске жетті (онда Джонның орнын Беннетт басты), бұл команданың Ұлыбританияға оралғанда жылы қарсы алуына көмектесті.

Оңтүстік Африка, 1970 жылғы Чемпионат және 1971 жылғы Гранд Слем

1969 жылдың 13 желтоқсанында Кардифф қаласы Оңтүстік Африка командасының алтыншы турын қабылдады. Бұл тур команданы ұстап қуған апартеидке қарсы наразылықтармен есте қалды, ал матчтан бұрын 1,500 наразылық білдіруші Уэльс астанасынан шеру тартты. Джон он бір күн бұрын Оксфорд университетінің бұрынғы және қазіргі құрамасына қарсы «Барбарийлер» үшін ойнағанда қабырғасын сындырғандықтан бұл кездесуге қатыса алмады. Оның орнын Беверли Дэвис басты, ал Кардифф 17-3 есебімен жеңілді. Ойын қатты лайлы жағдайда өтті, ал Эдвардстың соңғы минуттағы тырысы 6-6 есебімен тең түсті. Джон мен Эдвардс сол күні күтілгендей ойын көрсетпеді, бірақ жеңілістен аулақ болу үшін ойынның соңғы сәтінде жақсы жұмыстанды. Бір аптадан кейін, 31 қаңтарда Джон мен Эдвардс тағы да Оңтүстік Африкалықтармен кездесті, бұл жолы «Барбарийлер» құрамында. Оңтүстік Африкалықтар турдағы ең жақсы ойынын көрсетіп, 21-12 есебімен жеңіске жетті. 1970 жылдың 7 ақпанында Кардиффтің екі жартылай қорғаушысы 1970 жылғы Бес Ұлттар Чемпионатының алғашқы матчы үшін Уэльс құрамасына қайта шақырылды, Кардифф Армс Паркте Шотландияға қарсы өткен матчта. Шотландия бір кезде 9-0 есебімен алда болса да, Уэльс бастаманы қолға алып, төрт тырыс соғып, 18-9 есебімен жеңіске жетті. Англиямен болған матч Джон мен Эдвардстың Уэльс құрамасымен өткізген 15-ші халықаралық матчы болды, бұл 1908 жылдан бері Англияда Уэльс командасының ең көп тырыс соққан матчы рекордын тіркеді. Джон бір тырыс соқты, сонымен қатар бір гол соқты. Эдвардстың жарақатынан кейін Джон ойынды Чико Хопкинспен аяқтады. Уэльс үштік тәжді жеңуге жақын болғанда, Ирландия ғана қарсы тұрды, үміттер жоғары болды, бірақ Ирландия Джон мен Эдвардсты 14-0 есебімен жеңіліске ұшыратты. Джон Франциямен өткен турнирдің соңғы матчына қатыса алмады, оның орнын Фил Беннет басты. Уэльс Францияны жеңіп, чемпионатты француздармен бөлісті. 1971 жылғы Бес Ұлттар Чемпионаты Уэльс регбиі үшін жаңа дәуір болды. Жаңа Ұлттық стадион аяқталды, ал команда екінші алтын дәуіріне енді, олар тәжірибелі де талантты болды. Джон мен Эдвардс төрт матчтың бәрінде де ойнады, Англияны жеңіспен бастады. Уэльс 22-6 есебімен жеңіске жетті, Джон екі голдан алты ұпай жинады. Чемпионаттың Шотландияға қарсы екінші матчында Уэльс 19-18 есебімен жеңіске жетті, Джеральд Дэвистің тырысын Джон Тейлор жеңіске жеткізді. Барри Джон Уэльс үшін сегіз ұпай жинады, тырыс, айыппұл және гол соқты; толық жиынтықты аяқтау үшін оның танымал голы ғана жетіспеді. Джон келесі матчта, Ирландияға қарсы өткен матчта Шотландиядағы көрсеткішін басып өтті, гол, гол және екі айыппұлдан 11 ұпай жинады. Уэльстің ең сәтті жеңістерінің бірі саналған 23-0 есебімен жеңіс командаға үштік тәжді сыйлады және Франциямен Үлкен шлемге жол ашты. Нәтижесі төмен болғанымен, 27 наурызда «Стаде Коломбс» стадионында Францияға қарсы 9-5 есебімен жеңіске жеткен матч жоғары деңгейде өтті. Эдвардс пен Джон кездесудегі барлық ұпайларды жинады, Эдвардс бір тырыс, ал Джон бір тырыс және айыппұл соқты. Бұл Уэльстің 1952 жылдан бергі алғашқы Үлкен шлемі болды, ал 1971 жылғы құрама Уэльстің ең ұлы құрамасы деп есептеледі.

Сыни қабылдау

Уэльс регби одағының ресми тарихының авторлары Дэвид Смит пен Гарет Уильямс Джон туралы былай деп жазды: Оның жеткен стилін түсінудің кілті – ол өзгелерді өздеріне қалай әсер етуге мәжбүр ете алатындығында. Допты лақтыру, айналып ұшқан траекториясымен алысқа домалатуы немесе нақты соққылары, немесе жылдам грабберлер – бұл ұзақ қашықтықтағы бақылау еді. Бірақ оның жүгіруі – епті, салмақты, сындыруға дайын, бірақ көбінесе сынбайтын, нәзік иллюзия, ұшқыш жартылайдың ең қиын өнері еді. Ол – құрттың ұрып-соғу тіршілігіндегі шырыны. Джон уақыт пен кеңістіктің басқа бір өлшемінде қозғалды. Оның қарсыластары оның шатасқан тұтқынынан қашу жолдарын жабатын әйнек қабырғаларға соқтығысты. Ол ауыздарды және артқы қатарларды таң қалдырып ашық қалдырды. Гарет Эдвардс 1978 жылғы өмірбаянында Джон туралы былай деп жазды: «Оның ойлау қабілеті керемет жеңіл болды, ол мәселелерді ең қарапайым түріне дейін жеткізе білді және әрдайым өз талантына сенді. Бір жетістік екіншісіне жол ашты, көп ұзамай ол өзгелерге де тараған салқын үстемдікке ие болды. Ол дене бітімі жағынан осы жұмысқа толыққанды сай келді, жамбасынан аяқтарына дейін күшті, ал белден иығына дейін жіңішке болды». Дж. П. Р. Уильямс Джонды «Еш күмәні жоқ, мен ойнаған ең ұлы ойыншы» деп атады. Джеральд Дэвис, Джонмен бірге Уэльс және Британдық арыстандары құрамасында ойнаған, 1971 жылғы өмірбаянында Эдвардсты «отты және импульсивті» деп сипаттады, бірақ Джон «әділ, оқшау және бөлек еді. Оның айналасындағы әрекет-қимылдар мен дау-дамаздар басталғанда, ол өзінен оларды алшақтатып, эмоцияларын бақылап, айналадағы жағдайға абайлап тосқауыл қойды. Ойын оның қалауынша жүретін, ешкімнің емес».

Родни Уэбб, 1967 мен 1972 жылдар аралығында Англия құрамасында ойнаған, «Барри Джонның допты лақтыруы керемет еді. Ол допты бір тиыннің үстіне түсіре алатын, және ол әрқашан солай істейтін» деді. Қазіргі регби допын жасаған Уэбб Джонды қазіргі заманғы ойыншылармен салыстыруға болмайды деп санайды, себебі «қазіргі доп ламинатпен қапталған, бетіне шұңқырлар жасалған, көзге түспейтін баулармен және көп панельдерден тұрады. Ал 1970-ші жылдары доптар суға толып, барлық жаққа бұрылып, қақпаға соққы бергенде саз бен лайға мазақтайтын». Ол 1997 жылы Халықаралық регби даңқы залының алғашқы мүшелерінің бірі болды, ал 1999 жылы Уэльс спорт даңқы залына енгізілді. 2015 жылы ол Дүниежүзілік регби даңқы залына қосылды.

Әуесқойлық

Джон регбидің әуесқой ойыншысы болғандықтан, клубтық немесе халықаралық деңгейде регби ойнағаны үшін жалақы алған жоқ. Ойын үшін ақша алу кәсібилік актісі деп есептеліп, басқарушы одақтардың бірі шара қолданып, көбінесе дисквалификацияға немесе ойынға тыйым салуға әкелген болар еді. Ойыншылардың кәсіби регби лигасына өтуіне жол бермеу үшін, клубтары мен демеушілері оларға «бут ақшасы» берді, бұл әдет олардың буттеріне ақша салып беруден бастау алған. 2011 жылы жарық көрген «Appy» кітабында кәсіпкер және футбол менеджері Мейрион Апплтон 1970-ші жылдары Джон мен Гарет Эдвардсқа заңсыз төлемдер жасағанын мәлімдеді. Апплтон халықаралық матчтар алдында екі ойыншыға да спорттық киім өндіруші Adidas компаниясынан ақша салынған конверттер бергенін айтты. Джонның карьерасы барысында заңсыз төлем алғаны үшін ешқашан айыпталған жоқ.

Жеке өмір

Джон Уэльстің Кармартеншир округіндегі Кефнейтендегі шағын шаруашылықта дүниеге келді. Ол Уильям мен Вими Джонның екінші баласы еді; оның ағасы Делвилл одан үш жас үлкен болған. Джонның тағы төрт бауыры болды: Алан, Клайв, Мадора және Диана. Отбасы Джон туылғаннан кейін көп ұзамай Фоелгастеллге, бір туысы мен туысқан әйеліне қонаққа барды, бірақ Джон екі жасқа толғанда Кефнейтенге қайтып келді. 18 жасында ол грамматикалық мектепті бітіріп, Кармартендегі Тринити колледжіне мұғалім болуға түсті. Ол дене шынықтыру, кіші ғылымдар және бағбандалықты оқыды. 1967 жылдың жазында Тринитиді бітіріп, Кардиффтегі Монктон Хаус мектебінде дене шынықтыру мұғалімі болып жұмысқа орналасты. Джон Кардиффке көшіп, бірнеше регбишімен, оның ішінде бұрынғы Лланнелли командаласы Джеральд Дэвиспен бірге тұрды. Джон 1968 жылы Оңтүстік Африкаға сапарға шыққанда Монктон Хаустағы жұмысынан кетіп, енді ешқашан сабақ бермеді. Африкадан оралғаннан кейін Джон Сефнейтендегі отбасының үйіне қайтып келді. Ол алты апта жұмыссыз жүрді, осы кезеңде кәсіби регби лигасына өтуді ойлады, тіпті «Сент-Хеленс» клубымен келісімге жақындады. BBC-нің Sportsnight бағдарламасында Дэвид Коулманмен сұхбаттасқаннан кейін, оның жұмыссыз жағдайы талқыланғанда, Джонға Кардиффтегі Forward Trust қаржы компаниясында жұмыс ұсынылды. 1972 жылы Джон регбиді доғарумен бірге қаржы өкілі лауазымынан да кетіп, Daily Express үшін апталық баған жазу және маңызды матчтарды жабу туралы келісімге келді. Ол сондай-ақ Уэльс және Батыс Англияның коммерциялық телекомпаниясы HTV ұсынған спорттық бағдарламаларға қатысуға келісім жасады. Джон мен Янның төрт баласы болды, бірақ кейін олар ажырасып кетті. 2001 жылы Джон Кардиффтегі «Миллениум» стадионының жанындағы қытай мейрамханасын ашты. 2009 жылы ол регбиден алған естелік заттарын, оның ішінде Уэльс құрамасының бас киімдерін сатуға шешім қабылдады, ол бұл заттарға ностальгия сезінбейтінін және Уэльс үшін ойнаудың құрметі ең бастысы екенін айтты. Отбасы мәлімдемесінде: «Барри Джон бүгін Уэльс университетінің ауруханасында сүйікті әйелі мен төрт баласының қамқорлығында бейбіт түрде қайтыс болды. Ол 11 немересіне сүйікті Dadcu [ата] және көптеген жақындарының ішінде өте жақын бауыр болды».