Кіріспе

Бұрынғы ирландиялық жартылай әскери ұйым
18 ғасырдың соңындағы еріктілер

Ирландиялық еріктілер (Óglaigh na hÉireann), сондай-ақ Ирландиялық еріктілер күштері немесе Ирландиялық еріктілер армиясы деп аталатын, 1913 жылы Ирландияда ұлтшылдар мен республикашылар құрған жартылай әскери ұйым. Ол 1912 жылы құрылған ирландиялық одақтас/лоялист әріптесі Ольстер еріктілеріне жауап ретінде құрылды және оның жарияланған негізгі мақсаты – "Барлық Ирландия халқына ортақ құқықтар мен бостандықтарды қамтамасыз ету және сақтау" болды. Оның қатарына Conradh na Gaeilge, Ancient Order of Hibernians, Sinn Féin және Ирландиялық республикалық бауырластықтың мүшелері кірді. 1914 жылдың ортасына қарай шамамен 200 000 адамға дейін тез өсіп, сол жылдың қыркүйек айында Джон Редмондтың Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде британдық соғыс күшін қолдауына байланысты бөлінді. Редмондтың шешіміне қарсы болған кішігірім топ "Ирландиялық еріктілер" атауын сақтап қалды.

Өмірбаян

Ирландияның үй билігі қозғалысы 1886 жылы премьер-министр Уильям Эварт Гладстон Ирландияға өзін-өзі басқару мен ұлттық тәуелсіздік беруге бағытталған алғашқы үй билігі заң жобасын ұсынғаннан бері Британ аралдарындағы саяси пікірталасқа басымдық берді, бірақ оны Ұлыбританияның Өкілдер палатасы қабылдамады. Екінші үй билігі заң жобасы жеті жылдан кейін Өкілдер палатасынан өтті, бірақ Лордтар палатасы оған вето қойды. 1912 жылы ұсынылған үшінші үй билігі заң жобасы Ирландиядағы католиктер мен, көбінесе ұлтшыл болған, Ольстердегі унионистер арасындағы дағдарысқа әкелді. 1912 жылдың 28 қыркүйегінде Белфаст қалалық әкімдігінде 450 000-нан астам унионист үй билігін беруге қарсы тұру үшін Ольстер келісіміне қол қойды. 1913 жылдың қаңтарында қажет болған жағдайда заң жобасын қабылдау мен іске асыруға күшпен қарсы тұру үшін ересек ерлерден құралған Ольстер еріктілері құрылды. Ұлтшыл саясаткер Эойн МакНилл Ольстер еріктілерінің құрылуын Консервативтік партия мүшелері бастап, мақұлдап, қаржыландырғанын мәлімдеді; МакНилл сондай-ақ Либералдық партияның "бұл әрекетке тым көп алаңдамағанын" айтты.

Бастама

Ирландиялық еріктілердің ресми ашылуына дейін өткізілетін кездесулер сериясын ұйымдастыру бастамасы Ирландиялық республикалық бауырластығынан (IRB) шықты. Республикалық скауттар Фианна Эйреннің негізін қалаушысы және Ирландиялық республикалық бауырластығының мүшесі Булмер Хобсон, IRB-нің «Ольстер еріктілерінің» құрылуын «Ирландиялық ерікті күшін құруға халықты көндіруге тырысу үшін» сылтау ретінде пайдалануы керек деп санады. IRB өздері ерікті күш бағытында қозғала алмады, себебі физикалық күш қолдануды жақтаушылардың мұндай әрекеттері басып тасталар еді, тіпті «Ольстер еріктілері» жасаған прецедентке қарамастан. Сондықтан олар ұлтшылдардың да Ирландияны қорғау үшін ерікті күштерді ұйымдастыруы керек деген пікірді қолдаумен шектелді. 1913 жылдың шілдесінен бастап Дублинде осы пікірдің қалыптасуын бақылайтын шағын комитет үнемі жинала бастады. Алайда, олар «конституциялық» жақтан бастама күтіп, Ольстердегі прецедент орнағанша ешқандай әрекет жасаудан аулақ болды. Оқу-жаттығуларын Стрич Фианна Эйрен мүшелерімен бірлесіп жүргізді. Олар Гарри Боланд басқаратын Дублин гельдік спорт қауымдастығымен байланысты аз санды IRB мүшелерін жаттығудан бастады.

"Солтүстік басталды"

IRB олардың бақылауының шынайылығын жасыратын, көпшілік алдындағы беделді тұлға қажет екенін білді. IRB Дублин университетінің колледжінде ерте және ортағасырлық тарих профессоры Эойн МакНиллді идеалды кандидат деп тапты. МакНиллдің академиялық біліктілігі мен адалдық және саяси ұстамдылыққа беделділігі кеңінен танымал болды. Гейл лигасының An Claidheamh Soluis газетінің редакторының көмекшісі және таралым менеджері О’Райли МакНиллге газетке арналған жаңа мақалалар сериясының бірінші саны үшін мақала жазуға шақырды. О’Райли МакНиллге тек галликалық ізденістермен ғана шектелмей, кең тақырыпты қарастыруды ұсынды. Осы ұсыныс "The North Began" (Солтүстік басталды) атты мақаланың тууына себеп болды, ол Ирландиялық еріктілерге қоғамдық бастама берді. 1 қарашада МакНиллдің Ирландиялық еріктілер күшін құруды ұсынған мақаласы жарияланды. МакНилл былай деп жазды: «Ирландияны «Империя үшін» ұстап тұру үшін қалған 28 округтің азаматтық күш шақыруына ештеңе кедергі келтірмейді». Дәл осы мақсатпен 1782 жылғы еріктілер тіркелді және олар Ирландияның өзін-өзі басқаруын құру құралына айналды. Мақала жарияланғаннан кейін Хобсон О’Райлиден МакНиллмен кездесіп, жаңа қозғалысты ресми түрде бастау үшін келісімдер жасау үшін конференция шақыруды ұсынуын сұрады. Бұл мақала «ұлтшылдарды Ольстер одағының көрсеткен жолымен ілесуге шақырды». МакНилл фондық егжей-тегжейлі жоспарлар туралы хабарсыз болды, бірақ Хобсонның саяси көзқарастарын білді. Ол не үшін таңдалғанын білді, бірақ ол құыршаққа айналуға бел буған жоқ.

Іске қосу

МакНилл қатысуға дайын болғандықтан, О'Райли мен Хобсон 11 қарашада Дублиннің Эбби-стриттегі Уинн қонақ үйінде өткен алғашқы жиынға шақырулар жіберді. Хобсонның өзі бұл жиынға қатыспады, өйткені оның "радикал ұлтшыл" репутациясы қиындық тудыруы мүмкін деп ойлады. Көп ұзамай бірнеше жиын өтті, көрнекті ұлтшылдар МакНилл басшылығымен Волонтерлер ұйымын құруды жоспарлады. IRB барлық тараптарды шақырған бұл жиынды ұйымдастырды және тарату үшін 5000 тізім бланкысын әкелді, олар әрбір стюардқа жүзден кітапшалар түрінде берілді. Стюардтар мен шенеуніктердің барлығы лапелінде ортасы ақ, бір жағы жасыл, екінші жағы қызғылт сары түсті кішкентай жібек лента тағып жүрді, бұл түстер Ирландия Республикалық Бауырластығының ұлттық туы ретінде ұзақ жылдар бойы танылған еді. Зал 4000 адамға дейін толып, тағы 3000 адам сыртқа ағылды. Митингте МакНилл, Патрик Пирс және Жер лигасының сол аттас негізін қалаушысының ұлы Майкл Дэвитт сөз сөйледі. Келесі айларда бұл қозғалыс ел бойынша тарады, әр апта сайын мыңдаған жаңа адамдар қосылды.

Джон Редмонд және Ирландия парламенттік партиясы

ИЖБ еріктілерді құруда маңызды рөл атқарғанымен, олар ешқашан ұйымды толық бақылауға ала алмады. Бұл, Ирландия парламенттік партиясының жетекшісі Джон Редмондтың белсенді түрде араласуынан кейін одан әрі күшейді. Редмондтың бірқатар белгілі жақтастары еріктілер қатарына қосылса да, Редмонд пен партияның көзқарасы көбінесе қарсылықты білдірді. Алайда 1914 жылдың жазында ИПП-ның еріктілерді бақылауға алу қажеттігі анық болды, әйтпесе олар партияның беделіне қауіп төндіретін еді. IV мүшелерінің көпшілігі, жалпы ұлт сияқты, Редмондты қолдады (бірақ бұл ұйым жетекшілеріне қатысты емес еді), және осы мәліметті пайдаланып, Редмонд ИПП-ның ықпалын, тіпті еріктілерді толық бақылауға алмаса да, күшейтуге тырысты. МакНейл мен Редмондтың оның болашақ рөлі туралы келіссөздері бірнеше апта бойы нәтижесіз аяқталды. 9 маусымда Редмонд баспасөз арқылы ультиматум жариялап, Уақытша комитеттен 25 ИПП кандидаттарын қосуды талап етті. Комитетте бұдан бұрыннан ИПП мүшелері мен олардың жақтастары болғандықтан, бұл оларға көпшілік орындарды және тиімді бақылауды беретін еді. Еріктілердің Уақытша комитетінің орташа мүшелері бұл идеяны және оның ұсынылу жолын ұнатпады, бірақ Редмондтың қарсы ұйым құруына жол бермеу үшін оған келісуге дайын болды, себебі бұл олардың көптеген қолдаушыларын тартып алатын еді. IRB Редмондтың талаптарына толығымен қарсы болды, өйткені бұл олардың еріктілерді бақылау мүмкіндігін жоятын еді. IRB және еріктілер екеуінің де басшылық қызметтерін атқаратын Хобсон, Редмондтың талаптарына қарсылық білдірген IRB мүшелерінің бірі болды, бұл IRB басшыларымен, әсіресе Том Кларкпен келіспеушілікке әкелді. Ақырында Комитет Редмондтың талаптарын 18 дауысқа 9 қарсы қабылдады, көптеген қарсы дауыстар IRB мүшелерінен болды. Комитетке жаңадан қосылған ИПП мүшелеріне депутат Джозеф Девлин және Редмондтың ұлы Уильям кірді, бірақ олардың көпшілігі маңызды емес тұлғалардан тұрды, олар партиялық адалдығы үшін марапат ретінде тағайындалған деп есептелді. Олардың саны көп болғанымен, олар ұйымды бақылауға ала алмады, ол негізінен бұрынғы лауазымдарында қалды. Қаржы толығымен қазынашы О'Рахили, оның көмекшісі Эамонн Ценнт және төрағалық лауазымын сақтап қалған МакНиллдің өзінің қолында болды, бұл ИПП-ның ықпалын одан әрі азайтты. 1914 жылдың сәуір айында Ольстер еріктілері Ларн қару-жарақ әкелу іс-шарасында 24 000 мылтық сәтті әкелді. Ирландия еріктілері де олардың қатарына қосылуы керек екенін түсінді, егер оларды күшті күш ретінде қарастыруға ниеттенсе. Шын мәнінде, сол кездегі көптеген бақылаушылар "лоялды" ульстерліктердің қаруланып, британ үкіметіне күшпен қарсы тұруға қауіптенгенінің ирониясына назар аударды. Патрик Пирс "Қолында мылтығы бар оранжман, қарусыз ұлтшылдан гөрі күлкілі емес" деп атақты түрде жауап берді. Осылайша О'Рахили, сэр Роджер Касмент және Булмер Хобсон Дублиннің солтүстігіндегі Хаутқа күндізгі қару-жарақ әкелу экспедициясын үйлестіру үшін бірлесіп жұмыс істеді. Жоспар сәтті аяқталды, 26 шілдеде Эрскин Чайлдерс Германиядан сатып алынған 1000-ға жуық мылтықты гаваньға әкеліп, күтіп тұрған еріктілерге биліктің араласуынсыз таратты. Германиядан Ирландия еріктілері үшін контрабандалық жолмен әкелінген қарудың қалған бөлігін бір аптадан кейін сэр Томас Майлс Килкулге түсірді. Алайда еріктілер Хауттан Дублинге қайтып бара жатқанда, Дублин қалалық полициясының және Корольдің Шотландия шекарашыларының үлкен патрулімен кездесті. Еріктілер көп зардап шекпестен қашып кетті, бірақ шекарашылар Дублинге оралғанда, Бакалаврлар аллеясында оларды ұнатпаған қарусыз азаматтар тобымен қақтығысқа түсті. Бұйрық берілмесе де, солдаттар бейбіт тұрғындарға оқ атып, 4 адамды өлтіріп, 37-сін жарақаттады. Бұл халықты ашуландырып, еріктілер қатарына жазылулар күрт өсті.

Бөлік

1914 жылдың тамызында Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, ұйымдағы күрт жікке бөліну орын алды. Редмонд, 1914 жылғы «Үй билігі туралы» заңның қабылдануын қамтамасыз ету мақсатында, еріктілерді британдықтар мен одақтастардың соғысқа қатысуын қолдауға және британдық жаңа армия дивизияларының ирландтық полктеріне қосылуға ынталандырды. Бұл әрекет ұйымды құрған мүшелерді ашуландырды. Соғыс қысқа болады деген кең пікірге байланысты, көпшілік соғыс күшін қолдады және Еуропа құрлығында «кіші ұлттардың бостандығын» қалпына келтіруге шақырылды. Олар Ұлттық еріктілерді құру үшін кетіп қалды, олардың кейбіреуі 10-шы және 16-шы (ирландтық) дивизияларда, 36-шы (Ульстер) дивизиясының Ульстер еріктілерімен бірге шайқасты. Азғын топ одақтастардың соғыс себептерін ақтау үшін қолданылған принциптерді ең алдымен бір кішкентай елге еркіндікті қайтару үшін қолдануға болатынына сенді. Олар «Ирландиялық еріктілер» деген атауын сақтап, МакНилл басшылығымен ирландтық бейтараптықты жариялады. Ұлттық еріктілер шамамен 175 000 мүшесін сақтап қалды, ал Ирландиялық еріктілерде шамамен 13 500 адам қалды. Алайда Ұлттық еріктілер тез төмендеді және қалған мүшелері 1917 жылдың қазан айында Ирландиялық еріктілермен қайта бірікті. Бұл жік IRB-ге тиімді болды, ол енді ұйымды бақылауға мүмкіндік алды. Бөлінуден кейін Ирландиялық еріктілердің қалдықтары жиі, және дұрыс емес, «Sinn Féin еріктілері» деп, ал британдық баспасөз Артур Гриффиттің саяси ұйымы Sinn Féin-нен кейін оларды қынжырлы түрде «Шиннерлер» деп атады. Екі ұйымның мүшелерінің арасында кейбір ортақ белгілер болғанымен, Гриффиттің сол кездегі орташа Sinn Féin мен еріктілер арасында ресми байланыс болған жоқ. Қалған еріктілердің саяси ұстанымы әрдайым қолдау тапқан жоқ, ал Пирс басқарылған 1000 адамнан тұратын шеру 1915 жылғы Уит жексенбісінде Лимерик қаласының гарнизоны арқылы өткен кезде жаушыл халық тарапынан қоқыспен лақтырылды. Пирс 1915 жылдың мамырында жаңа күш құру себебін былай түсіндірді: Егер Ирландияға әскери міндеттілік күштеп енгізілсе не болады? Егер британдық министрлік немесе коалициялық үкімет «Үй билігі туралы» заңнан бас тартса не болады? Егер Ирландияны бөлуге бел буса не болады? Болашақта осы және басқа да мүмкіндіктер көп. Редмонд пен оның жақтастары кеткеннен кейін еріктілер конституцияны қабылдады, оны бұрынғы уақытша комитет әзірлеген және 1914 жылдың 25 қазанында 160 делегаттан тұратын съезде бекітілген. Онда ай сайын отыратын 50 мүшеден тұратын бас кеңес, сондай-ақ президенттен және сегіз сайланған мүшеден тұратын басқару органы қарастырылды. Желтоқсан айында штаб басшылығы тағайындалды, оның құрамында Эойн МакНилл – штаб бастығы, О’Рахили – қару-жарақ директоры, Томас МакДонаг – оқу директоры, Патрик Пирс – әскери ұйым директоры, Булмер Хобсон – квартирмейстер және Джозеф Планкетт – әскери операциялар директоры болды. Келесі жылы оларға Эамонн Ценнт – байланыс директоры және Дж. Дж. О’Коннелл – инспекция бастығы қосылды. Бұл қайта ұйымдастыру IRB-ді күшейте түсті, өйткені төрт маңызды әскери лауазымды (оқу директоры, әскери ұйым директоры, әскери операциялар директоры және байланыс директоры) IRB-нің мүшелері болған немесе жақын арада мүше болатын адамдар, ал кейіннен Пасхалық жариянамаға қол қойған жеті адамның төртеуі атқаратын болды. (Хобсон да IRB мүшесі болды, бірақ ол Редмондтың уақытша кеңеске тағайындалғандарын қолдағаннан кейін басшылықпен келіспей қалды, сондықтан ол IRB-де аз рөл атқарды.)

1916 жылғы Пасхалық көтеріліс

Ирландиялық еріктілердің ресми ұстанымы бойынша, егер Дублин қамалының әкімшілігі еріктілерді қарусыздандыруға, олардың басшыларын тұтқындауға немесе Ирландияға әскери шақыруды енгізуге тырысса ғана іс-қимылға көшілетін еді. Алайда, IRB Ұлыбритания Бірінші дүниежүзілік соғыспен айналысқанда еріктілерді шабуылдық мақсатта пайдалануға бейім болды. Олардың жоспары МакНиллдің бұйрығын айналып өтіп, көтеріліс бастап, көтеріліс фактісіне айналғаннан кейін МакНиллді оған қосу болды. Пирс үш күндік шерулер мен жаттығулар туралы бұйрық берді, бұл жасырын түрде жалпы көтеріліс бұйрығы еді. МакНилл бұйрықтардың нағыз мақсатын біліп, еріктілердің барлық әрекеттерін тоқтатуға тырысты. Ол көтерілісті бір күнге кейінге шегерді және оны Дублиндегі шамамен 1000 белсенді қатысушымен және басқа жерлердегі өте шектеулі әрекеттермен шектеуге қол жеткізді. Соғыс әрекеттерінің басым бөлігі Дублинде болды, бірақ еріктілер Мит округіндегі Ашборн қаласындағы RIC бекеттеріне шабуылдарға қатысты. Ирландиялық азамат армиясы Дублин науқаны үшін 200-ден астам адамды ұсынды.

Қайта ұйымдастыру

1917 жылы ирландиялық еріктілерді қайта ұйымдастыру шаралары қабылданды және 1917 жылдың 27 қазанында Дублинде съезд өтті. Бұл съезд «Синн Фэйн» партиясының конференциясымен бірге ұйымдастырылды. Съездге 250-ге жуық адам қатысты, ал тағы көптеген адамдар қамауға алынуына байланысты қатыса алмады. Корольдік ирландия полициясы (RIC) елде 162 еріктілер тобының белсенді екенін хабарлады, бірақ басқа дереккөздер 390-ды көрсетіп тұр. Шараға өткен күні «Синн Фэйн» партиясының президенті болып сайланған Эмон де Валера төрағалық етті. Сондай-ақ, платформада Катал Бруга және соңғы бірнеше айда еріктілерді қайта ұйымдастыруда көзге түскен көптеген адамдар болды, олардың көпшілігі бұрынғы тұтқындар еді. Де Валера президент болып сайланды. Сонымен қатар, елдің барлық аймақтарынан өкілдер құрамына ие ұлттық атқару комитеті сайланды. Бұдан өзге, IRA-ның түрлі бөлімдерін басқаруға бірнеше директор сайланды. Сайланғандар: Майкл Коллинз (Ұйымдастыру директоры); Ричард Малкахи (Оқу директоры); Диармуид Линч (Байланыс директоры); Майкл Стейнс (Жеткізу директоры); Рори О’Коннор (Инженерлік директор). Сеан МакГарри бас хатшы болып сайланды, ал Катал Бруга тұрақты атқару комитетінің төрағасы болды, ол, тиісінше, Бас штаб бастығы қызметін атқарды. Басқа сайланған мүшелер: М. У. О’Райли (Дублин); Остин Стак (Керри); Кон Коллинз (Лимерик); Сеан МакЭнти (Белфаст); Джозеф О’Доэрти (Донегал); Пол Галлиган (Каван); Эойн О’Дуффи (Монахан); Сеамус Дойл (Вексфорд); Педар Брэкен (Оффали); Ларри Ларднер (Галвей); Ричард Уолш (Майо) және Коннахттан тағы бір мүше. Директорлар өздерінің қатарынан тағайындалған кезде толық құрамын құрайтын алты қосымша мүше болды. Бұл алты мүше де дублиндер: Эамонн Дуган; Гейройд О’Салливан; Финтан Мерфи; Диармуид О’Хегарти; Дик Макки және Пэдди Райан. Сайланған 26 адамның 6-сы «Синн Фэйн» партиясының Ұлттық атқару комитетінің мүшелері болды, ал Эмон де Валера екеуінің де президенті болды. 26 сайланғанның 11-і 1918 жылғы жалпы сайлауда Teachta Dála (Дэйлдің мүшесі) болып сайланды, ал 13-і 1921 жылғы мамыр айындағы сайлауда сайланды.

Мұра

Өздерін IRA деп атаған барлық ұйымдар, сондай-ақ Ирландия қорғаныс күштері Ирландиялық еріктілерден бастау алады. Еріктілердің ирландша атауы, Óglaigh na hÉireann, ағылшынша атауы өзгергенде сақталды және Қорғаныс күштерінің, сондай-ақ түрлі IRA-лардың ресми ирландша атауы болып табылады. 1928 жылы құрылған және Үндістанда британдық үстемдікке қарсы күрескен Бенгал еріктілері атты үнді революциялық ұйымының аты осы ирландтық ұйымнан шабыттанған болуы мүмкін.