Кіріспе

Галит (HALyte, HAYlyte), әдетте тау тұзы деп аталады, натрий хлоридінің (NaCl) минералды (табиғи) түрі. Галит изометриялық кристалдар түзеді. Минерал әдетте түссіз немесе ақ, бірақ басқа материалдардың, қоспалардың және кристалдардың құрылымдық немесе изотоптық аномалияларының болуына байланысты ашық көк, қою көк, күлгін, қызғылт, қызыл, сары немесе сұр түсті болуы мүмкін. Ол көбінесе сульфаттар, галоидтар және бораттар сияқты басқа булану шөгінді минералдарымен бірге кездеседі. Галит атауы ежелгі грек тіліндегі "тұз" деген мағына беретін ἅλς (háls) сөзінен шыққан. Галит бүгінде ашық жер бетінде, булану мөлшері жауын-шашын мөлшерінен артық аймақтардағы тұзды далаларда кездеседі, мысалы, Өлім аңғары ұлттық паркіндегі Бадвотер бассейнінің тұзды жазықтықтарында. АҚШ пен Канадада кең жатқан жер асты кеңістіктері Нью-Йорк штатының батысындағы Аппалачи бассейнінен басталып, Онтарионың бір бөлігі арқылы және Мичиган бассейнінің көп бөлігіне дейін созылады. Басқа кен орындары Огайо, Канзас, Нью-Мексико, Нова-Скотия және Саскачеван штаттарында орналасқан. Кхьюра тұз кені Пакистанның Исламабад қаласының жанындағы галиттің ірі кен орыны болып табылады. Тұз күмбездері – тік диапирлер немесе құбыр тәрізді тұз массалары, олар үстіндегі тау жыныстарының салмағынан туындаған қозғалыс нәтижесінде төмендегі тұз қабаттарынан "сығылып шығарылған". Тұз күмбездері галит пен сильвиттен басқа ангидрит, гипс және табиғи күкірттен тұрады. Олар Техас және Луизиана штаттарының жағалау аймақтарында жиі кездеседі және көбінесе мұнай кен орындарымен байланысты. Германия, Испания, Нидерланды, Дания, Румыния және Иранда да тұз күмбездері бар. Құрғақ Иранда тұз мұздықтары бар, онда тұз жоғары биіктікте жер бетін бұзып, төмен қарай ағып жатыр. Мұндай жағдайларда галит реид сияқты қасиет көрсетеді. Францияда және басқа да кейбір жерлерде ерекше, қызғылт түсті, талшықты венаны толтыратын галит кездеседі. Галит кристалдары, "бүршік кристалдары" деп аталатындар, әдеттегі кубтардың "қаңқасы" сияқты көрінеді, шеттері сақталған және әр кристалл бетінде немесе оның ішінде баспалдақ тәрізді ойыстар болады. Тезірек кристалдану ортасында кубтардың шеттері ортасынан жылдам өседі. Галит кристалдары кейбір тез буланатын көлдерде өте жылдам түзіледі, нәтижесінде галит кристалдарымен қапталған немесе инкрустацияланған заманауи артефакттар пайда болады. Галит гүлдері – Австралияның Нулларбор жазығындағы құрғақ үңгірлерде кездесетін, иілген галит талшықтарынан тұратын сирек кездесетін сталактиттер. Галит сталактиттері мен инкрустациялары Мичиган штатының Ханкок қаласындағы Куинси табиғи мыс кенінен де хабарланған.

Тау-кен өндірісі

Әлемдегі ең үлкен жер асты тұз кені – Сифто тұз кенісі. Ол бөлме және тірек әдісін қолдана отырып, жылына 7 миллион тоннадан астам тас тұз өндіреді. Ол Канаданың Онтарио провинциясында, Хьюрон көлінің түбінде, жарты шақырым тереңдікте орналасқан. Ұлыбританияда үш кен бар, олардың ең ірісі Чеширдегі Уинсфордта орналасқан және жылына шамамен бір миллион тонна тұз өндіреді.

Қолданылуы

Тұз тамақ дайындауда дәмді күшейту үшін және бекон, балық сияқты көптеген тағамдарды консервілеу үшін кеңінен қолданылады. Әртүрлі мәдениеттерде тағамды сақтау әдістерінде жиі пайдаланылады. Ірі кристалдарды тұз үйкегіште ұнтақтап немесе тамаққа аяқтап салу үшін тұз сегіштен шашып қолдануға болады. Галит тұрғын үйлерде де, қалалық жерлерде де мұзды басқаруға жиі қолданылады. Тұз ерітіндісінің (су мен тұздың қоспасының) қату температурасы таза судан төмен болғандықтан, мұздың үстіне тұз немесе тұзды су құю оның еруіне себеп болады – бұл құбылыс қату температурасының төмендеуі деп аталады. Суық климатта тұратын үй иелері қардан кейін тротуарлары мен көлік кіреберістеріне тұз шашып, мұзды еруге көмектеседі. Мұзды толығымен еріту үшін көп тұз қолданудың қажеті жоқ, керісінше, аз мөлшерде тұз мұзды әлсіретіп, оны басқа тәсілдермен оңай алып тастауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, көптеген қалалар қар жауған кезде және одан кейін жолдарға құм мен тұз қоспасын себіп, көлік құралдарының жолмен жақсы қозғалуын қамтамасыз етеді. Тұз ерітіндісін қолдану құрғақ тұз шашудан тиімді, себебі қату температурасының төмендеуі үшін ылғал қажет, ал ылғал тұз жолға жақсы жабысады. Әйтпесе, тұз көліктердің өтуінен шайылып кетеді. Мұзды ерітуден басқа, тас тұзы ауыл шаруашылығында да қолданылады. Мысалы, шөп өндірісінде бір жылдық бадақтардың өсуін тежеу үшін тұз стрессін тудыруға болады. Тағы бір мысал – арамшөптерді тұзды суға ұшыратып, оларды құрғатып, өлтіру арқылы басқа өсімдіктерге зиян келтірмейтіндей ету. Тұз шаруашылықта да қолданылады. Оның кедір-бүдырлы құрылымы майды, майлылықты кетіруге, дақтарды жоюға және жабысқақ төгілгендерді кептіріп, тазалауды жеңілдетуге мүмкіндік береді. Кейбір мәдениеттерде, әсіресе Африка мен Бразилияда, әртүрлі тағамдарға әртүрлі тау тұздарын пайдалануды жақсы көреді. Таза тұзды болдырмауға тырысады, себебі тұздың әртүрлі түсі әртүрлі қоспалардың бар екенін көрсетеді. Көптеген рецепттерде нақты бір тау тұзының түрі талап етіледі, ал импортталған таза тұзға жергілікті талғамға сәйкес қоспалар қосылады. Тарихи тұрғыдан алғанда, тұз айырбас жүйесінде ақша құралы ретінде қолданылған және оны билік органдары мен олардың тағайындаған адамдары ғана бақылаған. Кейбір ежелгі цивилизацияларда жеңілген жаудың жерін құнарсыз және жарамсыз ету үшін жерді тұздау практикасы қолданылған. Осыған қатысты Киелі кітаптағы мысал – Жоғарғы сот 9:45: «Ол қаладағы халықты өлтіріп, қамалдың қабырғасын бұзды және оның орнына тұз септі». Полигалит, минералды тыңайтқыш, NaCl полимері емес, гидратталған K2Ca2Mg сульфаты болып табылады. Доңғалақты оқ-дәрілерде металл оқтардың орнына тас тұзы қолданылады, бұл оларды аз зиянды етеді.