Кіріспе
Галит (HALyte, HAYlyte), әдетте тау тұзы деп аталады, натрий хлоридінің (NaCl) минералды (табиғи) түрі. Галит изометриялық кристалдар түзеді. Минерал әдетте түссіз немесе ақ, бірақ басқа материалдардың, қоспалардың және кристалдардың құрылымдық немесе изотоптық аномалияларының болуына байланысты ашық көк, қою көк, күлгін, қызғылт, қызыл, сары немесе сұр түсті болуы мүмкін. Ол көбінесе сульфаттар, галоидтар және бораттар сияқты басқа булану шөгінді минералдарымен бірге кездеседі. Галит атауы ежелгі грек тіліндегі "тұз" деген мағына беретін ἅλς (háls) сөзінен шыққан. Галит бүгінде ашық жер бетінде, булану мөлшері жауын-шашын мөлшерінен артық аймақтардағы тұзды далаларда кездеседі, мысалы, Өлім аңғары ұлттық паркіндегі Бадвотер бассейнінің тұзды жазықтықтарында. АҚШ пен Канадада кең жатқан жер асты кеңістіктері Нью-Йорк штатының батысындағы Аппалачи бассейнінен басталып, Онтарионың бір бөлігі арқылы және Мичиган бассейнінің көп бөлігіне дейін созылады. Басқа кен орындары Огайо, Канзас, Нью-Мексико, Нова-Скотия және Саскачеван штаттарында орналасқан. Кхьюра тұз кені Пакистанның Исламабад қаласының жанындағы галиттің ірі кен орыны болып табылады. Тұз күмбездері – тік диапирлер немесе құбыр тәрізді тұз массалары, олар үстіндегі тау жыныстарының салмағынан туындаған қозғалыс нәтижесінде төмендегі тұз қабаттарынан "сығылып шығарылған". Тұз күмбездері галит пен сильвиттен басқа ангидрит, гипс және табиғи күкірттен тұрады. Олар Техас және Луизиана штаттарының жағалау аймақтарында жиі кездеседі және көбінесе мұнай кен орындарымен байланысты. Германия, Испания, Нидерланды, Дания, Румыния және Иранда да тұз күмбездері бар. Құрғақ Иранда тұз мұздықтары бар, онда тұз жоғары биіктікте жер бетін бұзып, төмен қарай ағып жатыр. Мұндай жағдайларда галит реид сияқты қасиет көрсетеді. Францияда және басқа да кейбір жерлерде ерекше, қызғылт түсті, талшықты венаны толтыратын галит кездеседі. Галит кристалдары, "бүршік кристалдары" деп аталатындар, әдеттегі кубтардың "қаңқасы" сияқты көрінеді, шеттері сақталған және әр кристалл бетінде немесе оның ішінде баспалдақ тәрізді ойыстар болады. Тезірек кристалдану ортасында кубтардың шеттері ортасынан жылдам өседі. Галит кристалдары кейбір тез буланатын көлдерде өте жылдам түзіледі, нәтижесінде галит кристалдарымен қапталған немесе инкрустацияланған заманауи артефакттар пайда болады. Галит гүлдері – Австралияның Нулларбор жазығындағы құрғақ үңгірлерде кездесетін, иілген галит талшықтарынан тұратын сирек кездесетін сталактиттер. Галит сталактиттері мен инкрустациялары Мичиган штатының Ханкок қаласындағы Куинси табиғи мыс кенінен де хабарланған.
Halite ('/h//æ//l//aɪ//t//, /'/h//eɪ//l//aɪ//t/ HALyte, HAYlyte), commonly known as rock salt, is a type of salt, the mineral (natural) form of sodium chloride (NaCl). Halite forms isometric crystals. The mineral is typically colorless or white, but may also be light blue, dark blue, purple, pink, red, orange, yellow or gray depending on inclusion of other materials, impurities, and structural or isotopic abnormalities in the crystals. It commonly occurs with other evaporite deposit minerals such as several of the sulfates, halides, and borates. The name halite is derived from the Ancient Greek word for "salt", ἅλς (háls). Halite occurs at the surface today in playas in regions where evaporation exceeds precipitation such as in the salt flats of Badwater Basin in Death Valley National Park. In the United States and Canada extensive underground beds extend from the Appalachian basin of western New York through parts of Ontario and under much of the Michigan Basin. Other deposits are in Ohio, Kansas, New Mexico, Nova Scotia and Saskatchewan. The Khewra salt mine is a massive deposit of halite near Islamabad, Pakistan. Salt domes are vertical diapirs or pipe like masses of salt that have been essentially "squeezed up" from underlying salt beds by mobilization due to the weight of the overlying rock. Salt domes contain anhydrite, gypsum, and native sulfur, in addition to halite and sylvite. They are common along the Gulf coasts of Texas and Louisiana and are often associated with petroleum deposits. Germany, Spain, the Netherlands, Denmark, Romania and Iran also have salt domes. Salt glaciers exist in arid Iran where the salt has broken through the surface at high elevation and flows downhill. In these cases, halite is said to be behaving like a rheid. Unusual, purple, fibrous vein filling halite is found in France and a few other localities. Halite crystals termed hopper crystals appear to be "skeletons" of the typical cubes, with the edges present and stairstep depressions on, or rather in, each crystal face. In a rapidly crystallizing environment, the edges of the cubes simply grow faster than the centers. Halite crystals form very quickly in some rapidly evaporating lakes resulting in modern artifacts with a coating or encrustation of halite crystals. Halite flowers are rare stalactites of curling fibers of halite that are found in certain arid caves of Australia's Nullarbor Plain. Halite stalactites and encrustations are also reported in the Quincy native copper mine of Hancock, Michigan.
Тау-кен өндірісі
Әлемдегі ең үлкен жер асты тұз кені – Сифто тұз кенісі. Ол бөлме және тірек әдісін қолдана отырып, жылына 7 миллион тоннадан астам тас тұз өндіреді. Ол Канаданың Онтарио провинциясында, Хьюрон көлінің түбінде, жарты шақырым тереңдікте орналасқан. Ұлыбританияда үш кен бар, олардың ең ірісі Чеширдегі Уинсфордта орналасқан және жылына шамамен бір миллион тонна тұз өндіреді.
Қолданылуы
Тұз тамақ дайындауда дәмді күшейту үшін және бекон, балық сияқты көптеген тағамдарды консервілеу үшін кеңінен қолданылады. Әртүрлі мәдениеттерде тағамды сақтау әдістерінде жиі пайдаланылады. Ірі кристалдарды тұз үйкегіште ұнтақтап немесе тамаққа аяқтап салу үшін тұз сегіштен шашып қолдануға болады. Галит тұрғын үйлерде де, қалалық жерлерде де мұзды басқаруға жиі қолданылады. Тұз ерітіндісінің (су мен тұздың қоспасының) қату температурасы таза судан төмен болғандықтан, мұздың үстіне тұз немесе тұзды су құю оның еруіне себеп болады – бұл құбылыс қату температурасының төмендеуі деп аталады. Суық климатта тұратын үй иелері қардан кейін тротуарлары мен көлік кіреберістеріне тұз шашып, мұзды еруге көмектеседі. Мұзды толығымен еріту үшін көп тұз қолданудың қажеті жоқ, керісінше, аз мөлшерде тұз мұзды әлсіретіп, оны басқа тәсілдермен оңай алып тастауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, көптеген қалалар қар жауған кезде және одан кейін жолдарға құм мен тұз қоспасын себіп, көлік құралдарының жолмен жақсы қозғалуын қамтамасыз етеді. Тұз ерітіндісін қолдану құрғақ тұз шашудан тиімді, себебі қату температурасының төмендеуі үшін ылғал қажет, ал ылғал тұз жолға жақсы жабысады. Әйтпесе, тұз көліктердің өтуінен шайылып кетеді. Мұзды ерітуден басқа, тас тұзы ауыл шаруашылығында да қолданылады. Мысалы, шөп өндірісінде бір жылдық бадақтардың өсуін тежеу үшін тұз стрессін тудыруға болады. Тағы бір мысал – арамшөптерді тұзды суға ұшыратып, оларды құрғатып, өлтіру арқылы басқа өсімдіктерге зиян келтірмейтіндей ету. Тұз шаруашылықта да қолданылады. Оның кедір-бүдырлы құрылымы майды, майлылықты кетіруге, дақтарды жоюға және жабысқақ төгілгендерді кептіріп, тазалауды жеңілдетуге мүмкіндік береді. Кейбір мәдениеттерде, әсіресе Африка мен Бразилияда, әртүрлі тағамдарға әртүрлі тау тұздарын пайдалануды жақсы көреді. Таза тұзды болдырмауға тырысады, себебі тұздың әртүрлі түсі әртүрлі қоспалардың бар екенін көрсетеді. Көптеген рецепттерде нақты бір тау тұзының түрі талап етіледі, ал импортталған таза тұзға жергілікті талғамға сәйкес қоспалар қосылады. Тарихи тұрғыдан алғанда, тұз айырбас жүйесінде ақша құралы ретінде қолданылған және оны билік органдары мен олардың тағайындаған адамдары ғана бақылаған. Кейбір ежелгі цивилизацияларда жеңілген жаудың жерін құнарсыз және жарамсыз ету үшін жерді тұздау практикасы қолданылған. Осыған қатысты Киелі кітаптағы мысал – Жоғарғы сот 9:45: «Ол қаладағы халықты өлтіріп, қамалдың қабырғасын бұзды және оның орнына тұз септі». Полигалит, минералды тыңайтқыш, NaCl полимері емес, гидратталған K2Ca2Mg сульфаты болып табылады. Доңғалақты оқ-дәрілерде металл оқтардың орнына тас тұзы қолданылады, бұл оларды аз зиянды етеді.