Кіріспе
Өсімдіктер тағылымдамасы мен бағбандалықта партенокарпия – жұмыртқашаларды ұрықтандырмастан, табиғи немесе жасанды түрде жеміс өндіру, нәтижесінде жеміс тұқымсыз болады. Бұл құбылыс ежелгі заманнан бері белгілі, бірақ алғаш рет 1902 жылы неміс ботанигі Фриц Ноль ғылыми тұрғыдан сипаттаған. Стеноспермокарпия да сырттай тұқымсыз жеміс бере алады, бірақ тұқымдар өте кішкентай кезінде тоқтатылады. Партенокарпия (немесе стеноспермокарпия) кейде табиғатта мутация ретінде кездеседі; егер ол барлық гүлдерге әсер етсе, өсімдік жыныстық жолмен көбейе алмайды, бірақ апомиксис немесе вегетативтік жолмен көбейе алады. Мысалы, цитрус түрлерінің көптеген сорттары тек жыныстық көбеюдің орнына ядролық эмбриондану арқылы көбейеді және тұқымсыз жеміс бере алады.
In botany and horticulture, parthenocarpy is the natural or artificially induced production of fruit without fertilisation of ovules, which makes the fruit seedless. The phenomenon has been observed since ancient times but was first scientifically described by German botanist Fritz Noll in 1902. Stenospermocarpy may also produce apparently seedless fruit, but the seeds are actually aborted while they are still small. Parthenocarpy (or stenospermocarpy) occasionally occurs as a mutation in nature; if it affects every flower, the plant can no longer sexually reproduce but might be able to propagate by apomixis or by vegetative means. Examples of this include many citrus varieties that undergo nucellar embryony for reproduction, instead of solely sexual reproduction, and can yield seedless fruits.
Экологиялық маңызы
Өсімдіктегі кейбір жемістердің партенокарпиясы пайдалы болуы мүмкін. Жабайы паршипа жемісінің 20%-ға дейін партенокарпты болады. Тұқымсыз жабайы паршипа жемісін кейбір шөпқоректілер артық жақсы көреді, сондықтан ол тұқым жеуден қорғаныс шарасы ретінде қызмет етеді. Ютаның шаған ағашы да құстардың жеміс жеуіне қарсы ұқсас қорғанысқа ие. Өсімдік тозаңданудан сәтсіз болған кезде тұқымсыз жеміс бере алу қабілеті өсімдік үшін артықшылық болуы мүмкін, себебі ол өсімдіктің тұқымын таратушыларына тамақ береді. Егер жеміс болмаса, тұқым таратушы жануарлар ашығып немесе көшіп кетуі мүмкін. Кейбір өсімдіктерде партенокарпия үшін тозаңдану немесе басқа да стимуляция қажет, мұндай жағдай стимулятивтік партенокарпия деп аталады. Егер партенокарпты жеміс беру үшін тозаңдану немесе басқа да стимуляция қажет болмаса, онда өсімдік вегетативтік партенокарпияға ие. Тұқымсыз қияр вегетативтік партенокарпияның мысалы, ал тұқымсыз қарбыз – стеноспермокарпияның мысалы, себебі оларда дамымай қалған (абортталған) тұқымдар болады. Әлемнің бір аймағынан екінші аймағына көшірілген өсімдіктер әрқашан өз тозаңдаушы серіктерімен бірге бола бермейді, ал тозаңдаушылардың жетіспеуі адамдардың партенокарпты сорттарды өсіруіне себеп болды.
Коммерциялық маңызы
Тұқымсыздық банан, ананас, апельсин және грейпфрут сияқты қатты тұқымдары бар жемістерде қажетті қасиет ретінде қарастырылады. Партенокарпия сондай-ақ тозаңдату немесе ұрықтандыру қиын жеміс дақылдарында да пайдалы, мысалы, інжір, помидор және жазғы қабақ. Екі жынысты түрлерде, мысалы, парсимонде, партенокарпия жеміс өндірімін арттырады, себебі тозаң үшін аталық ағаштар отырғызу қажет болмайды. Партенокарпия жаңғақ дақылдарында, мысалы, фисташкада тиімсіз, себебі оның тұқымы жеуге жарамды бөлігі болып табылады. Бағбандар банан, інжір, кактус (Opuntia), нан жемісі және баклажан сияқты көптеген өсімдіктердің партенокарпиялық сорттарын таңдап, көбейтті. Ананас сияқты кейбір өсімдіктер бір сорт өсіргенде тұқымсыз жеміс береді, себебі олар өзіне-өзі тозаңдануға жарамсыз. Кейбір қиярлар тозаңдаушылар болмағанда тұқымсыз жеміс береді. Тұқымсыз қарбыз өсімдіктері шындығында тұқымнан өсіріледі. Тұқымдар диплоидты аналық ата-ананы тетраплоидты аналық ата-анамен будандастыру арқылы триплоидты тұқымдарды тудырады. Кейбір партенокарпиялық сорттардың тарихы көне заманға дейін жетеді. Ең ежелгі өсірілген өсімдік – партенокарпиялық інжір, ол кем дегенде 11 200 жыл бұрын өсірілген. Кейбір климаттарда, әдетте тұқымды алма сорттары тозаңданудың жетіспеуінен басым көптеген тұқымсыз жемістер береді. Гүлдерге шашылғанда, гибберелин, ауксин және цитокинин сияқты өсімдік гормондарының кез келгені партенокарпиялық жемістердің дамуын ынталандыра алады. Бұл жасанды партенокарпия деп аталады. Өсімдік гормондары партенокарпиялық жемістерді өндіру үшін коммерциялық мақсатта сирек қолданылады. Үй шаруашылықтарындағы бағбандар кейде помидорларына ауксин шашып, жеміс беруін қамтамасыз етеді. Кейбір партенокарпиялық сорттар генетикалық түрлендірілген организмдер ретінде жасалған.
Қате түсініктер
Көптеген коммерциялық тұқымсыз жүзім сорттары, мысалы "Томпсон тұқымсыз", партенокарпия емес, стеноспермокарпия нәтижесінде тұқымсыз болады. Партенокарпия кейде жануарлардағы партеногенезбен шатастырылады. Бұл қате, себебі партеногенез - ұрықтандырусыз эмбрион қалыптасатын жыныссыз көбею тәсілі, ал партенокарпия - тұқым пайда болмайтын жеміс қалыптасуы. Партеногенездің өсімдіктердегі аналогы - апомиксис.