Кіріспе

Рим дәуірі британ тайпасы

Ицени (/aɪ/'s//iː//n//aɪ/ eyeSEENeye, ) немесе Эцени – темір дәуірі мен ерте рим дәуірінде Шығыс Британияның ежелгі тайпасы. Олардың жері қазіргі Норфолк және Саффолк пен Кембриджширдің бір бөлігін қамтыды, батысында Кориелтауви, оңтүстігінде Катувеллауни және Триновант тайпаларымен шектес болды. Рим кезеңінде олардың астанасы қазіргі Каистор-Сент-Эдмунд қаласы орналасқан Вента Иценорум болды. Юлий Цезарь б.з.д. 55 және 54 жылдары Британияға жасаған жорықтары туралы ескертпелерінде Ицени тайпасын атамайды, бірақ олар Ценимагни тайпасымен байланысты болуы мүмкін, олар Цезарь сол кезде Темза өзенінің солтүстігінде мекендегенін жазған. Иценилер б.з. 43 жылы Клавдийдің Британияны бағындыру кезінде Шығыс Британиядағы маңызды күш болды, одан кейін Риммен одақтасты. Олардың істеріне римдіктердің күшейе берген ықпалы б.з. 47 жылы көтеріліске әкелді, бірақ олар б.з. 60 жылы қайтыс болғанға дейін король Прасутагтың басшылығымен номиналды түрде тәуелсіздіктерін сақтап қалды. Прасутагтың өлімінен кейін римдіктердің басып кіруі оның әйелі Будиканы б.з. 60-61 жылдары ірі көтеріліс ұйымдастыруға итермеледі. Будиканың көтерілісі Римнің Британиядағы үстемдігіне қауіп төндірді және Лондиниум мен басқа қалалардың өртелуіне әкелді. Римдіктер ақырында көтерілісті басып тастады, ал Ицени тайпасы рим провинциясының құрамына толық енді. Д.Ф. Алленнің «Ицени монеталары» атты мақаласында ECE және ECEN жазулары бар монеталардың айырмашылығы талқыланады. Алленнің пікірінше, бұл айырмашылық археологтар мен тарихшыларға Прасутагтың билікке келген уақытын анықтауға көмектеседі, өйткені монеталарда тайпаның аты б.з. 47 жылынан кейін ғана пайда бола бастады. Алленнің сөзіне сүйенсек, Антидий Иценидің патшасы болған кезде монеталарда тайпаның аты емес, оның билеушісінің аты жазылған. Ол: «Егер осылай болса, монеталар Прасутагтың билікке келуі 47 жылғы оқиғалардан кейін ғана басталғанын көрсетеді» дейді. 1832 жылғы Оуэн Пугге этимологиялық сөздігінде келтірілгендей, валли тіліндегі эчен сөзі «тегі, бастауы, тайпа» деген мағынаны білдіреді. Қазіргі валли тілінің сөздігі echen сөзін «туысқандық, әулет, отбасы, тайпа, бастау, шығу тегі, табиғат» деп анықтайды және ол корн тіліндегі eghen сөзімен байланысты. Роберт Генри (1771) бритондық ychen сөзінен алынған атау туралы болжам айтады. Ych (жекеше) және Ychen (көпше) сөздері бүгінгі валли тілінде де қолданылады. Соңғы «i» әрпі – екі буынды тайпалық атауға латын тіліндегі көпше жақ сапары қосылған нұсқасы.

Римдіктердің басып кіруі

Тацит Иценидің 43 жылы Клавдийдің шабуылы кезінде жеңілмегені туралы жазған. Иценилердің британдық қарсылық күштерінің құрамына кіргені белгісіз. Римдіктерге қарсы соғысты Катувеллаундықтар бастады, олар өздері Иценидің оңтүстік көршілері Триновантты көп бұрын бағындырмады; тарихта Иценилер римдіктерді қауіпті жау ретінде қарастырғаны немесе, мүмкін, Катувеллаундықтардың кеңеюіне қарсы тепе-теңдік ретінде қарастырғаны туралы мәлімет жоқ. Иценилер Камулодун қаласында Клавдийге бағынған "он бір патшаның" арасында болды. Осы кезде Ицени клиенттік патшалық ретінде тәуелсіздігін сақтады. 47 жылы Иценилер губернаторы Публий Осторий Скапула оларға және басқа да британдық клиенттік патшалықтарға қарусыздануды бұйырғаннан кейін көтерілді. Иценилерді Осторий қорғандалған жерде болған қатал шайқаста жеңді, бұл шайқастың ең белгілі үміткері Кембриджширдегі Стоун лагерінде болды. Дегенмен, Ицениге өз тәуелсіздігін сақтауға рұқсат етілді. 61 жылы екінші және одан да маңызды көтеріліс болды. Прасутаг, Римге жақын Ицения патшасы, Оксфордтың ұлттық өмірбаян сөздігінде "Римдік Британия, британдық басшылар" деп аталатын бөлімде 43 және 50 жылдар аралығында Иценияның басшысы болды (Тод 4) қайтыс болды. Римдік клиент патшасы өлгеннен кейін өз патшалығын Римге қалдыруды әдеттегідей санаған, бірақ Прасутаг өзінің патшалығын сақтап қалуға тырысты. Ол Бреклендте, Норвичке жақын орналасқан деп есептеді. Римдіктер бұған мән бермеді, ал прокуратор Катус Дециан оның барлық мүлкін тартып алды. Прасутагтың жесірі Будика қамшымен жазаланды, ал оның қыздары зорланды. Сол кезде римдік қаржыгерлер қарыздарын талап етті. Губернатор Гай Суетоний Паулин Уэльсте науқан жүргізіп жатқанда Будика Ицени мен көршілес Тринованттарды кең ауқымды көтеріліске бастады:

Британияда қорқынышты апат болды. Екі қала тоналып, римдіктер мен олардың одақтастарының сексен мыңға жуық адам қаза тауып, арал Римге жотылды. Бұл бүліктердің бәрін римдіктерге әйел әкелді, бұл оларға үлкен ұят болды. Бірақ жергілікті тұрғындарды қоздырып, оларды римдіктерге қарсы күресуге көндірген, олардың көшбасшысы болуға лайық деп саналған және бүкіл соғысты басқарған Будуика, патша отбасынан шыққан британдық әйел, әдеттегідей әйелдерге қарағанда ақылдырақ болды. Ол өте бойлы, қорқынышты келбетті, қатал көзді және дауысы қатаң еді; иығына түсетін сары шашы көп болды; мойнында үлкен алтын әшекей болды; әртүрлі түсті тоңды киіп, үстінен брошьпен бекітілген қалың плащ жапты. Ол осылай киінетін. Көтеріліс Камулодун (Колчестер), Лондиниум (Лондон) және Веруламиум (Сент-Олбанс) қалаларын қиратып, тонауға әкелді, содан кейін оларды Суетоний Паулин мен оның легиондары жеңді. Британиялықтардың саны римдіктерден әлдеқайда көп болғанымен, олар римдіктерге шешуші жеңіске жету үшін қажетті жоғары тәртіп пен тактикадан мүресіз болды. Шабуыл белгісіз жерде, мүмкін Уэст-Мидлендсте, Уотлинг көшесі бойында болды. Бүгінде Лондонның Темза өзенінің солтүстік жағалауында, Вестминстер көпірінің жанында, семсер ұстап, күймеге шабуылдайтын Будика мен оның қыздарының үлкен мүсінін көруге болады.

Көтерілістен кейін

Көтерілістен кейін Ицен тайпасының тағдыры толыққанды жазылмаған. Көтерілісші британдықтарды Суетоний Паулин қатаң жазалау шараларына салды, бірақ ол қайтарылып алынып, оның орнына келісімшілдікке басымдық беретін басқа билеуші тағайындалды. Рим тарихшылары британдықтардың егістіктерін және дақылдарын ұмытқанын, соның салдарынан аштыққа ұшырағанын жазды. Птолемейдің "Географиясында" 2,3,21 бөлімінде грек тілінде Σιμενοι деп аталатын халықтар айтылады, бірақ бұл Ικενοι (Ицен тайпасы) деген сөздің көшіру қатесі болуы мүмкін, себебі олардың қаласы Вента деп есептеледі. Вента, сондай-ақ Равенна космографиясында және Антониндік саяхат жоспарында да еске алынған, қазіргі Норвичтен оңтүстікке қарай 8 шақырым (5 миль), ал Армингхоллдағы қола дәуірінің Хенджінен 2 шақырым (1,5 миль) қашықтықта орналасқан Кейстор Сент-Эдмунд ауылының жанында орналасқан. Вента Иценорум көтерілістен кейін Ицен тайпасының civitas астанасы болған болуы мүмкін.

Римнен кейінгі кезең

Кен Дарк 4-ғасырда Ицени тайпасының отанында халық азайып кеткенін айтады. Осыдан кейін, 5-ғасырдың басында континенттен герман тілінде сөйлейтін адамдардың қоныстануы тез басталды. Тоби Мартин бұл аймақты осы жаңа келгендердің жаппай көшіп келуі мүмкін болған жер ретінде анықтады; Шығыс Англияның көп бөлігінде кельттік топонимдер өте сирек кездеседі. Ицени тайпасының ұрпақтары Фенде одан әрі ұзақ өмір сүрген деген пікірлер бар. Сент Гутлақтың өмірбаянында – 8-ғасырдың басында Фенлендта тұрған Шығыс Англияның усаты – Сент Гутлаққа сол кезде Фенде тұратын бриттон тілінде сөйлейтін шайтандар бірнеше рет шабуыл жасағаны айтылады. Бертрам Колгрейв пен Линди Брейди бұл мәтінді әдебиеттік тұрғысынан қабылдау керек деп санайды, себебі бұл "британдықтар" Гутлақтың қиялындағы образ болған, нағыз адамдар емес. Дегенмен, бірнеше жер аттары бұл аймақта бриттондықтардың ұзақ уақыт болғанын көрсетеді. Оларға Чаттерис, Четтишам және Кингс-Линн кіреді, олардың барлығында бриттондық элементтер бар сияқты. Сонымен қатар, жоғалған бірқатар жер аттары (мысалы, Бреттлонд және Уэлькорофт) бұл жерлердің англосаксон дәуіріне дейін бриттондықтардың иелігінде болғанын көрсетеді.