Кіріспе

Нормандиядағы жартыарал, Франция.

Котентин жартыаралы (/US/, /k//oʊ//t//ɒ̃/'/t//æ̃/, kɔtɑ̃tɛ̃;), сондай-ақ Шербург жартыаралы деп те аталады, Нормандиядағы жартыарал, Францияның солтүстік-батыс жағалауының бір бөлігін құрайды. Ол солтүстік-батысқа қарай Англия жоғалауына қарай созылады, Ұлыбританияға қарайтын бағытта. Батысында Сен-Мало шығанағы және Норманд аралдары жатыр, ал оңтүстік-батысында Бретань түбегі орналасқан. Жартыарал толығымен Нормандия аймағындағы Манш департаментінің құрамында.

География

Котентин түбегі Армарикан массивінің бөлігі (Париж бассейніндегі жазықтықтан басқа) және Вир өзенінің сағасы мен Мон-Сен-Мишель шығанағы арасында орналасқан. Ол үш аймаққа бөлінеді: Кап-де-ла-Хейг мүйісі, Котентин асуы (Жазық) және Сайр өзенінің аңғары (Валь-де-Сайр). Ол Манш департаментінің басым бөлігін құрайды. Оның оңтүстік бөлігі, "le Marais" (Батақты жерлер) деп белгілі, Сен-Лоның солтүстік-батысынан және Лессейдің шығысынан шығыстан батысқа қарай созылып, Манш департаментінің қалған бөлігімен табиғи шекараны белгілейді. Түбектегі ең ірі қала – Шербург-ан-Котентин, солтүстік жағалаудағы маңызды теңіз порты, халқы шамамен 120 000 адамды құрайды. Түбектің жалпы халқы шамамен 250 000 адамды құрайды. Түбектің батыс жағалауы, "Côte des Îles" ("Аралдар жағалауы") деп аталады, ол Ла-Манш аралдарына қарап жатыр. Дилетттен Картеретке, сондай-ақ Джерси, Гернси және Альдерни аралдарына паром қатынасы бар. Түбектің шығыс жағалауында Татиу аралы мен Сент-Маркуф аралдары орналасқан. Франциядағы ең көне тас Кап-де-ла-Гаг мүйісінің жағалауындағы жартастарда табылды. Котентин бір кезде дерлік арал болған. Лессейдің құмды даласындағы шағын жер тіліме ғана түбек құрлықпен байланысқан. Батыс жағалауда және шығыс жағалаудағы Baie des Veys шығанағында салынған, тасқын кезінде жабылып, қайта су тартылғанда ашылатын "portes à flot" (fr) жүйесінің арқасында Котентин түбекке айналды. Коут-де-Хавр Картере мүйісі мен Гранвиль мүйісі аралығында орналасқан. Солтүстік-батысында екі құмдық жүйе бар: біреуі Сиувиль-Хейг пен Вовиль аралығында, екіншісі Картере мүйісі мен Баубигни аралығында жатыр.

Римдік арморика

Бұл жарым аралы Римнің Арморика географиялық аймағының бір бөлігі болды. Бүгінде Кутанс деп аталатын қала, галл тайпасы Унеллидің астанасы, 298 жылы Рим императоры Констанций Хлордың билігінде Констанция деген атқа ие болды. Латын тілінде pagus Constantinus деп аталған жарым аралдың түбі, солтүстікке қарай Шербургтің төңірегіндегі pagus Coriovallensis-пен бірігіп, кейін Cotentin деп аталды. Каролингтер кезінде оны Сент-Саувер әулетінің мүшелері кезекпен басқарған виконттар басқарды, олардың резиденциясы Дуведегі Сент-Сауверде орналасқан.

Ортағасырлық тарих

Бриттанияның Ұлы королі Алан (907 ж. қайтыс болды) скандинавтарға қарсы сәтті соғыс жүргізді. Оның жеңістерінің нәтижесінде Котентин түбегі Франктар королімен жасалған Компиень келісімінен (867) кейін теориялық түрде Бриттания Корольдігінің құрамына енді. Бриттания патшалары скандинавтардың үздіксіз шапқындары мен нормандықтардың шабуылдарына ұшырады, және Бриттания саяси үстемдік құрған 70 жылдан кейін Котентин түбегінен (және жақын орналасқан Авраншинен) айырылды. Осы аралықта, викингтер 9-10 ғасырларда Котентинде қоныстанды. Тоғызыншы ғасырға қарай кит аулау өнеркәсібінің пайда болғанына қатысты мәліметтер бар, оны скандинавтар енгізген болуы мүмкін. Олардан кейін ағылшын-норвегтер мен ағылшын-даниялықтар келіп, фермерлер болып қоныстанды. Котентин 10 ғасырдың басында Нормандияның бір бөлігіне айналды. Көптеген жер аттары сол жерде скандинав тілінен алынған. Мысалы, Ла-Хейг, "болын" немесе "қоршалған жер" мағынасын беретін "хаги" сөзінен, ал Ла-Хуг, "төбе" немесе "құрған" мағынасындағы "хаугр" сөзінен туындаған. Басқа атаулар да тән: "тот" (Quettetot) қосымшасымен аяқталатындары "үй орны" (қазіргі "toft") мағынасындағы "topt" сөзінен, ал "бек" (Bricquebec, Houlbec) "ағыс", "өзен" мағынасындағы "bekkr" сөзінен шыққан. 1088 жылы Нормандия герцогы Роберт Куртоз Котентин түбегін өзінің інісі Генриге сыйлады, ол кейін Англия королі болды. Генрих, Котентин графы ретінде, өзінің алғашқы билік ошағын сол жерде және оңтүстікке қарай, Тар өзенінен әрі орналасқан Авраншиде құрды. Жүз жылдық соғыс кезінде Англия королі Эдуард III Ла-Хуг шығанағына қонды, содан кейін Валь-де-Сайрдегі Кветеху шіркеуіне барды. Сонда Эдуард III өзінің ұлы, Қара ханзада Эдуардты рыцарь атады. Алтарьдың жанында естелік тақта орнатылған.

Қазіргі тарих

1692 жылы Ла-Хог теңіз шайқасы Барфлер маңындағы Сент-Васт-ла-Хог тұсында өтті. Валонь қаласы Француз революциясына дейін аристократияның провинциялық әлеуметтік ортасы болды, оны Нормандияның Версалі деп атады. Бұл ортаны Жюль Барби д’Оревилли (1808–1889) (өзі Котентиннен шыққан) өзінің романдары арқылы сипаттаған. Қазірде бұл жердегі әсем үйлер мен қамалдардың көп бөлігі жойылды, олар Екінші дүниежүзілік соғыстағы Нормандия шайқасы кезінде қирады. D күні шабуылдың батыс бөлігі жартыаралдың оңтүстік-шығыс жағалауындағы Юта-Бичте болды, одан кейін жартыаралды басып алып, Шербургты алу науқаны жүргізілді. Лестер университеті Нормандиядағы скандинавиялық тектің дәрежесін анықтау мақсатында Котентин түбегінің қазіргі тұрғындарының генетикалық тарихын зерттеп жатыр.

Экономика

Жарым аралдың негізгі экономикалық ресурсы – ауыл шаруашылығы. Сүт және көкөніс шаруашылығы, сондай-ақ жағалау бойындағы устрица мен мидия өсіру, балық шаруашылығы дамыған. Жергілікті өсірілген алма мен алмұрттан сидр мен кальвадос жасалады. Аймақта екі маңызды ядролық электр станциясы бар. Фламанвиллде ядролық электр станциясы орналасқан, ал Ла-Хейг ядролық қайта өңдеу зауыты солтүстікке қарай бірнеше шақырым жерде, Бомонт-Хейгте орналасқан. Бұл нысанда Францияның ядролық бағдарламасының барлық жоғары деңгейдегі радиоактивті қалдықтары бір үлкен сақтау камерасында жинақталған. Ядролық өнеркәсіп аймақтағы жұмыс орындарының үлкен бөлігін қамтамасыз етеді. Ядролық қалдықтарды тасымалдауға қолданылатын жолдарды бұрын Greenpeace экологиялық ұйымы бірнеше рет тосқан. Жергілікті экологиялық топтар осы екі ядролық нысандағы салқындату суының радиоактивтілігі деңгейіне алаңдаушылық білдірді, ол Vauville шығанағына құйылады; бірақ шығарылатын радиоактивтілік табиғи фондық деңгейден әлдеқайда төмен және ешқандай қауіп тудырмайды. Шербургте екі ірі теңіз кеме жасаушылығы бар. Мемлекеттік Naval Group компаниясы 1960 жылдан бері француз ядролық су асты кемелерін жасап келеді. Жеке меншіктегі CMN компаниясы фрегаттар мен патрульдік кемелерді түрлі мемлекеттерге, көбінесе Таяу Шығыстан салады. Туризм де осы аймақтағы маңызды экономикалық қызмет болып табылады. Көптеген туристер Д-күні шабуыл жасалған жағажайларды, соның ішінде Котиндеги Юта жағажайын аралайды. Жағалаудан бірнеше шақырым қашықтықтағы Сент-Мер-Эглис қаласында 82-ші және 101-ші әуе десант дивизияларының ерлігін еске алатын мұражай бар. Шербургтегі Cité de la Mer мұхит және теңіз асты тақырыбына арналған мұражай. Басты көрнекілігі – 1967 жылы суға түсірілген алғашқы француз ядролық су асты кемесі Редутабл.

Мәдениет

Саяси өмірден кеткеннен кейін саяси ойшыл Алексис де Токвиль (1805–1859) Токвиль отбасының мүлігіне шегініп, көптеген еңбектерін сол жерде жазды. Географиялық оқшаулығының арқасында, жарым аралы – норман тілінің сақталған негізгі ошақтарының бірі, ал жергілікті диалекті Cotentinais деп аталады. Норман тіліндегі ақын Котис Капель (1915–1986) жарым аралының табиғатын суреттесе, француз тіліндегі ақын Жак Превер Омонвилл-ла-Петтитте мекен еткен. Суретші Жан Франсуа Милле (1814–1875) де осы жарым аралда дүниеге келген. Шербур қаласында туған норман тілінде жазатын автор көптеген әндер жазды, олар аймақтың мәдени мұрасының бір бөлігін құрайды. Россельдің "Sus la mé" ("теңізде") әні жиі аймақтық патриоттық ән ретінде орындалады.

Басқа дереккөздер

Рено, Жан: Викингтер мен Нормандия (Батыс Франция. 2002 ж.)
Рено, Жан: Викингтердің құдайлары (Батыс Франция. 2002 ж.)