Хань әулетінің Хуань императоры

Кіріспе

Қытай Хан әулетінің императоры 146–168 жылдары. Хан императоры Хуан (132 – 25 қаңтар 168) – хан әулетінің 27-ші императоры, ол 146 жылдың 1 тамызында император жесір және оның ағасы Лян Цзи тарапынан таққа отырғызылды. Ол император Чжанның немересі еді. Ол Шығыс Хан әулетінің 11-ші императоры. 146 жылы шілдеде император Чжиді күшті Лиан Цзи уланғаннан кейін, Лиан Цзи өз қарындасын, регент император жесір Лианды, 14 жасар Лю Цзиді, Лиу маркизін, олардың қарындасы Лян Нюйингке (梁女瑩) үйлендіруге келісімін алған император етуге көндірді. Жылдар өте келе, Лиан Цзидің авторитарлық және зорлық-зомбылық табиғатына наразы болған император Хуан евнухтардың көмегімен Лян отбасын жоюға бел буды. Император Хуан 159 жылы қыркүйекте Лян Цзиді құлатуға қол жеткізді, бірақ бұл тек осы евнухтардың үкіметтің барлық саласына ықпалын күшейтті. Осы кезеңде жемқорлық шегіне жетті. 166 жылы университет студенттері үкіметке қарсы көтеріліп, император Хуаннан барлық жемқор шенеуніктерді жоюды талап етті. Император Хуан тыңдаудың орнына, қатысы бар барлық студенттерді тұтқындауға бұйрық берді. Император Хуан көбінесе интеллектуалдық қабілеттері болған, бірақ империясын басқаруда даналығы жетпеген император ретінде қарастырылады, ал оның билігі Шығыс Хан әулетінің құлдырауына үлкен үлес қосты. Хоу Ханшу (Соңғы Хан кітабы) 166 жылы Рим елшісінің (мүмкін император Марк Аврелий жіберген) Қытайдың астанасы Луоянға келгенін және император Хуан тарапынан қарсы алынғанын айтады. Император Хуан 21 жылдан астам билік еткеннен кейін 168 жылы қаңтарда 36 жасында қайтыс болды. Оның орнын Хан императоры Лин басты.

Отбасылық тарихы және жоғарылау

Лю Цзи 132 жылы Лю И (劉翼) Лиу маркизі мен оның кәнизагы Ян Мин (匽明) отбасында дүниеге келді. Лю И – Лю Кайдың (劉開) ұлы, Хэцзяңның князі Сяо (осылайша император Чжанның немересі), және ол бастапқыда Пиньюань князі болған. Император әйелдері Дэн Суйдың (鄧遂) ықпалымен, император Анның қабілетіне риза болғандықтан, Лю И-ге оның туысы Лю Шэннің (劉勝) мұрагері ретінде осы атақ берілді. Бұл оқиғадан кейін император Дэн император Анды, Лю И-дің туысын, өз орнына алмастыруды жоспарлап отыр деген қауесет тарады. 121 жылы сәуірде император жесір Дэн қайтыс болғаннан кейін, император Ан ханзада И-ге наразылық білдіріп, оны Дуцзян маркизі дәрежесіне төмендетіп, әкесінің билігіне жер аударды. Император Шуң билік құрған кезде ханзада Кай өз билігінің бір бөлігін – Лиу округін ұлына беруге рұқсат беруді өтінді, ал император Шуң оған рұқсат берді. Осылайша, маркиз И Лиу маркизі атанды. 146 жылы Лю Цзи әкесінің атағын мұра етіп, императорлық ханыша Лиан Наның және оның қатыгез және жемқор ағасы, бас маршал Лиан Цзидің кіші қарындасы Лиан Нюйингке құда түсті. Сол жылы Лян Цзи сегіз жасар император Цзиге «қасарыс генерал» деп айтқаны үшін кек сақтап, жас императорды умен өлтірді. Чиновниктердің көпшілігі император Цзидің туысы Лю Суанды (劉蒜) Цинхэ князі ретінде тағайындауды қолдады, ол салтанатты және адал адам ретінде сипатталды. Суан князінің жасы тарихта көрсетілмеген, бірақ ол сол кезде ересек болған сияқты. Дегенмен, Лян Цзи қабілетті императорға билікті беруге құлшынбады. Маркиз Цзи оның әпкесіне құда болғандықтан және жас болғандықтан, Лян Цзи оны бақылауға болатынын сезініп, оны император етуге талап етті. Маркиз Цзи сол жылы император Хуан ретінде таққа отырды.

Лиан ханның тұсында және Лиан Цзидің көлеңкесі астында болған

Император Хуан 14 жасында таққа отырғанда, император жесір Лианг регенттік қызметін жалғастырды. Бірақ, оның інісі Лян Цзи одан да көп билікке ие болды. Император Хуан қайтыс болғаннан кейін әкесі мен атасын императорлар деп құрметтеді, бірақ император жесір регент болғандықтан, анасы Ян Мингті император жесір деп құрметтемеді, оған императорлық жұбайы атағы берілді. Оның әкесінің әйелі, Леди Ма да 148 жылы императорлық жұбайы ретінде кейіннен құрметке ие болды. 147 жылы ол Лян Цзидің қарындасы Лян Нюйингке үйленді, оны императрица етіп жариялады. Лян әулеті билікте болғанда, император Хуан толыққанды қуыршақ емес екені байқалды. Керісінше, болашақтағы жаман оқиғалардың белгісі ретінде, ол шешім қабылдауда евнухтарға сенді. Сол жылы Лян Цзи, Тан Хен (唐衡) және Цуо Гуан (左) евнухтарымен бірігіп, бірақ император Хуанның келісімімен, адал шенеуніктер Ли Гу (李固) және Ду Цзяо (杜喬) император Хуанды құлату үшін және оны принц Суанмен алмастыру үшін сөз байласты деген жалған айып тақты. Ли мен Ду өлім жазасына кесілді, ал принц Суан маркиз дәрежесіне төмендетіліп, өз-өзіне қол жұмсады. 150 жылы император жесір Лианг зейнетке шығып, императорлық билікті император Хуанға қайтарып беретінін жариялады. Сол жылы ол қайтыс болды. Содан кейін Хуан императоры анасын император жесір деп құрметтеді. Бірақ, Лян Цзидің күшін тежеуге бауыры жетпегендіктен, ол бұрынғыдан да қуатты болды. Оның зорлық-зомбылығы мен сыбайлас жемқорлығы күшейді және ол өліммен қорқытып, барлық наразылықты басып тастады. Ол тіпті қарапайым және бейбітшілік сүйгіш інісі Лян Буйиді (梁不疑) үкіметтен қуды. 152 жылы мамыр айында император жесір Ян қайтыс болды. Император Хуан таққа туысқандық желімен келгендіктен, оған аза тұтуға рұқсат етілмеді. Оның орнына, Пиньюань князі Лю Ши (劉石) бас аза тұрушы болып тағайындалды. 153 жылы биліктегі шенеунік пен қуатты евнух арасындағы алғашқы ірі қақтығыс болды, бұл осыған ұқсас көптеген оқиғалардың алдын ала хабарламасы болды. Цзи провинциясының (қазіргі Орталық және Солтүстік Хэбэй) губернаторы Чжу Му (朱穆) күшті евнух Чжао Чжунның (趙忠) әкесінің императорлық ханзадаларға ғана арналған жасыл жакетпен дұрыс жерленбегенін анықтады. Ол тергеу жүргізуге бұйрық берді: Чжаоның әкесінің денесі қазылып алынып, жадетті жакеті тартып алынды, бұл Чжао мен император Хуанды ашуландырды. Чжу тек қызметінен ғана емес, сонымен қатар қатаң еңбекке кесілді.

After Emperor Huan's ascension at age 14, Empress Dowager Liang continued to serve as regent. However, her brother Liang Ji came to take on more and more control, even more than the empress dowager. Emperor Huan posthumously honored his grandfather and father as emperors but, because the empress dowager was regent, did not honor his mother Yan Ming as an empress dowager; rather, she was given the title of an imperial consort. His father's wife, Lady Ma, was belatedly honored as an imperial consort as well in 148. In 147, he married Empress Dowager Liang and Liang Ji's sister Liang Nüying, making her empress. It appeared that, while the Liangs were in control, Emperor Huan was not a complete puppet. Instead, as a sign of bad things to come, he trusted eunuchs in his decision making. That same year, Liang Ji, in conjunction with the eunuchs Tang Heng (唐衡) and Zuo Guan (左悺), but with Emperor Huan's clear approval, falsely accused the honest officials Li Gu (李固) and Du Qiao (杜喬) of conspiring to overthrow Emperor Huan and replace him with Prince Suan. Li and Du were executed, while Prince Suan was demoted to marquess status and committed suicide. In 150, Empress Dowager Liang announced that she was retiring and returning imperial authority to Emperor Huan. Later that year, she died. Emperor Huan then honored his mother as an empress dowager. However, without his sister to curb his power, Liang Ji came to be even more powerful than before. His violence and corruption increased and he stamped out all dissent with threats of death. He even threw his humble and peace loving brother Liang Buyi (梁不疑) out of the government. In May 152, Empress Dowager Yan died. Because Emperor Huan had inherited the throne through a collateral line, he was not permitted by customs to be the mourner. Instead, his brother Liu Shi (劉石) the Prince of Pingyuan served as chief mourner. In 153, the first major public confrontation between an official and a powerful eunuch occurred—foreshadowing many to come. Zhu Mu (朱穆), the governor of Ji Province (modern central and northern Hebei) had found out that the father of the powerful eunuch Zhao Zhong (趙忠) had been improperly buried in a jade vest, an honor that was reserved to imperial princes. He ordered an investigation: Zhao's father was exhumed and the jade vest was stripped away, an act that angered Zhao and Emperor Huan. Zhu was not only removed from his post but was sentenced to hard labor.

Лян Цзиге қарсы төңкеріс

Жылдар өте келе император Хуан Лян Цзидің үкіметке деген бақылауына көңілі тоймады және император Лиангтың мінез-құлқына ашуланды. Император Лианг Лианның жесір императрицасы және Лян Цзидің әпкесі болғандықтан, ол өзінің сән-салтанатты өмірінде ысырапшылдыққа бой берді, бұрынғы кез келген императрицадан әлдеқайда асып түсті және өте қызғанышпен қарады. Оның ұлы болмады, сондықтан басқа императорлық әйелдердің ұлдары болғанын қаламай, жүкті әйелдерді өлтірудің жолын іздеді. Император Хуан Лян Цзидің күшіне байланысты оған қарсы тұруға батылы бармады, бірақ онымен жақындыққа түспеді. 159 жылы күйеуінің құрметінен айырылғандықтан ашуланып, қайғыға батып, император Лианг қайтыс болды. Бұл оқиға Лян Цзидің сол жылы құлдырауына әкелген оқиғалар тізбегін бастады. Лян, император Хуанды бақылауын жалғастыру үшін, әйелінің әдемі туысын (оның інісі Лян Цзидің (梁紀) өгей қызы, бірдей аталуына қарамастан әр түрлі иероглифтермен жазылған) өзінің қызы ретінде қабылдады, оның тегін Лян деп өзгертті. Ол Суньмен бірге Лян Мэннуды император Хуанға императорлық әйел ретінде сыйлады. Император Лиангтың өлімінен кейін, олар оның болашақта императрица болатынына үміттенді. Лян Цзи оның анасы Сюань ханымды (宣) өлтіруді жоспарлады: ол оған қарсы кісі өлтірушілерді жіберді, бірақ Сюань ханымның көршісі, қуатты евнух Юань Шэ (袁赦) оның жолын кесті. Сюань ханым император Хуанға кісі өлтіру әрекеті туралы хабарлады, ол қатты ашуланды. Ол Тан Хенг, Цуо Гуан, Шан Чао (單超), Сю Хуан (徐璜), Жю Юань (具瑗) евнухтарымен бірге Лянды құлату үшін құпия келісім жасады – олар Данның қолынан жара алдырып, қанымен ант берді. Лян Цзи император Хуан мен евнухтардың не істеп жатқанына күмәнданып, тергеу бастады. Бес евнух тез әрекет етті. Олар император Хуанды Лян Цзиден билікті қайтарып алу туралы жария етті және Лянның қарсы шабуылына қарсы сарайды қорғау үшін императорлық сақшыларды жұмылдырды. Олар Лянның үйін қоршап алып, оны бағынуға мәжбүр етті. Лян мен Сунь жауап бере алмады және өз-өзіне қол жұмсады. Лян және Сунь тайпаларының барлығы (Лян Цзидің ағалары Лян Буйи мен Лян Мэннен басқа, олар бұрын қайтыс болған) тұтқындалып, жазаланды. Лянмен тығыз байланыста болған көптеген шенеуніктер өлім жазасына кесілді немесе қызметтен алынды, сондықтан үкімет біраз уақыт бойы тиімді жұмыс істей алмады. Лян мен Суньнің мүлкін императорлық қазына тәркіледі, бұл салықтарды бір жылға 50 пайызға төмендетуге мүмкіндік берді. Халық Лян Цзидің өлімін қуана қарсы алды.

As the years went by, Emperor Huan became increasingly disgruntled at Liang Ji's control of the government and was also angered by Empress Liang's behavior. Because of her position as Empress Dowager Liang and Liang Ji's sister, Empress Liang was wasteful in her luxurious living, far exceeding any past empress, and was exceedingly jealous. She did not have a son and, because she did not want any other imperial consorts to have sons, she would find some way to murder pregnant consorts. Emperor Huan did not dare to react to her due to Liang Ji's power, but rarely had sexual relations with her. In 159, angry and depressed that she had lost her husband's favor, Empress Liang died. This death started a chain of events that led to Liang Ji's downfall later that year. Liang, in order to continue to control Emperor Huan, had adopted his wife's beautiful cousin (the stepdaughter of her uncle Liang Ji (梁紀—note different characters despite the same pronunciation)), Deng Mengnü (鄧猛女), as his own daughter, changing her family name to Liang. He and Sun gave Liang Mengnü to Emperor Huan as an imperial consort. After Empress Liang's death, they hoped that she would eventually be made empress. To completely control her, Liang Ji planned to have her mother, Lady Xuan (宣), killed: he sent assassins against her but the assassination was foiled by the powerful eunuch Yuan She (袁赦), a neighbor of Lady Xuan. Lady Xuan reported the assassination attempt to Emperor Huan, who was greatly angered. He entered into a conspiracy with eunuchs Tang Heng, Zuo Guan, Shan Chao (單超), Xu Huang (徐璜), and Ju Yuan (具瑗) to overthrow Liang—sealing the oath by biting open Dan's arm and swearing by his blood. Liang Ji had some suspicions about what Emperor Huan and the eunuchs were up to, and began an investigation. The five eunuchs quickly reacted. They had Emperor Huan openly announce that he was taking back power from Liang Ji and mobilized the imperial guards to defend the palace against a counterattack by Liang. They surrounded Liang's house and forced him to surrender. Liang and Sun were unable to respond and committed suicide. The entire Liang and Sun clans (except for Liang Ji's brothers Liang Buyi and Liang Meng [梁蒙], who had previously already died) were arrested and slaughtered. A large number of officials were executed or deposed for close association with Liang—so many that the government was almost unable to function for some time. Liang and Sun's properties were confiscated by the imperial treasury, which allowed the taxes to be reduced by 50% for one year. The people greatly celebrated Liang Ji's death.

Билік етудің соңғы кезеңдері: евнуктердің өкілеттігі

Лиан Цзи қайтыс болғаннан кейін император Хуан Лиан Мэннуны император етті. Бірақ ол оның тегін ұнатпай, оған Бо (薄) тегін алуын бұйырды. Кейін ол оның түпкі тегінің Дэн екенін біліп, оны қалпына келтірді. Лян Цзи қайтыс болғаннан кейін халық император Хуанның басқаруынан үлкен үміт күтті. Алайда, бес евнуктің көмегінсіз Лян Цзиді құлатуға келмейтін болғандықтан, император Хуан оларды және төңкеріске қатысқан басқа евнуктерді маркиздер етіп, үлкен билік беретін лауазымдарға тағайындады. Бес евнух маркизі ашық сыбайлас жемқорлыққа батып, император Хуанның келісімімен зор байлыққа ие болды. Дан қайтыс болғаннан кейін қалған төрт евнух маркизі туралы жазылған әнде олар былай сипатталды: Зуо аспанның шешімін өзгерте алады. Джу жалғыз отырады, теңдесі жоқ. Сюй – жалған қасқыр. Танның күші жаңбырдай мол. Император Хуанның өзі де жемқорлыққа бой алдырып, ешқандай сынды қабылдағысы келмеді. 159 жылы адал округ судьясы Ли Юн (李雲) евнуктердің билігін шектеу туралы петиция ұсынғанда, император Хуан «Император соқыр болып бара ма?» деген сөзіне қатты ренжіді. Көптеген шенеуніктер мен тіпті адал евнуктер араша түссе де, Ли мен оның досы Ду Чжун (杜眾) өлім жазасына кесілді. 161 жылы, Цян тайпасының көтерілісі мен жаңа аграрлық көтерілістерге байланысты шығындарға байланысты, император Хуан шағын лауазымдарды сату туралы жарлық шығарды, соның ішінде императорлық гвардия офицері лауазымдарын да. Бұл жаман үрдіс болды және император Хуанның мұрагері, император Линг тұсында одан да кеңінен таралды. Император Хуан көтерілістерді басуға немесе көтерілісшілерді бағынуға көндіруге қабілетті генералдарды таба білді, бірақ жемқорлықтың өрбуі бұрынғылары басылғаннан кейін жаңа көтерілістерге әкелді. 165 жылы, евнуктердің шектен тыс әрекеттеріне шыдамы түгенбеген император Хуан бес евнуктің ішіндегі жалғыз қалған Джуды төмендетті. Басқа да бірнеше жемқор евнуктер лауазымдарынан алынып, қуылды. Бірақ көп ұзамай евнуктердің билігі қайта қалпына келді. Император Хуанның билігінің қалған бөлігінде евнуктердің билігі шенеуніктермен қақтығыстардан кейін көтеріліп, құлдырап отыратын цикл жалғасты, бірақ евнуктер бұрынғыдан да күшті болып қайта оралатын. Бұл цикл император Линг билігіне дейін жалғасты, онда регент Хэ Цзин және қуатты дворяндар Юань Шао мен Юань Шу Луоян императорлық астанасына кіріп, евнуктерді таңсық қылды. Сол жылы император Дэннен жалыққан император Хуан оны сүйікті әйелі, Гуоменмен болған дауға байланысты қуғынға салып, түрмеге қамады. Ол ашумен қайтыс болды, оның бірнеше туыстары өлім жазасына кесілді. Ол тағы бір әйелін, Тянь Шенгті (田聖) император етіп тағайындағысы келді, бірақ шенеуніктер оның қарапайым тегіне қарсы болды. Олар оған Конфуцийшіл ғалым және Шығыс Хань әулетінің құрылуына үлкен үлес қосқан Ду Ронгтың ұрпағы Ду Вудың қызы Ду Миаоны (竇妙) император етіп тағайындауды ұсынды. Ду ханшайымына деген ықыласы болмаса да, император Хуан қысымға көніп, оны император етіп тағайындады. 166 жылы университет студенттері мен евнуктер арасындағы үлкен қақтығыс үлкен оқиғаға айналды. Елорда провинциясының (қазіргі Батыс Хэнань және Орталық Шэньси) губернаторы Ли Ин, өзінің ұлына жалпы кешірім болатынын болжап, бір адамды өлтірген Чжан Ченг (張成) есімді жұлдыз жорамалдаушыны тұтқындап, өлім жазасына кесті. Ли тұтқындалды, 200-ге жуық университет студенті оның босатылуын талап ететін петицияға қол қойды. Бұл император Хуанның ашуын оятып, студенттерді тұтқындатты. Ли мен университет студенттері шамамен бір жылдан кейін және Ду Вуның араласуынан кейін ғана босатылды, бірақ олардың барлығы азаматтық құқықтарынан айырылды. Бұл оқиға кейін Партизандық тыйым салудың бірінші апаты ретінде белгілі болды. 168 жылдың қаңтарында император Хуан ұлы болмай қайтыс болды. Императрица Ду оның Тянь ханшайымына деген ықыласына қызғанып, оны дереу өлімге жіберді. Ол императорлық кланның мүшелері арасында сауалнама жүргізіп, 11 жасар Лю Хунды (劉宏), Цзиэдутинг маркизін таңдады, ол содан кейін император Линг ретінде таққа отырды. 168 жылдың 9 наурызында император Хуан жерленді және «Вейцзун» атағы берілді, бірақ бұл атақ 190 жылы Хан императоры Сян тұсында жойылды.

After Liang Ji's death, Emperor Huan made Liang Mengnü empress. However, he disliked her family name and therefore ordered her to take the family name Bo (薄). He later found out that her original family name was actually Deng, and therefore had her family name restored. The people had great expectations for Emperor Huan's administration after the death of Liang Ji. However, having been unable to overthrow Liang Ji without the five eunuchs' help, Emperor Huan greatly rewarded them, making them and several other eunuchs who participated in the coup d'état marquesses and further giving them governmental posts that conferred tremendous power. Further, the five eunuch marquesses openly engaged in massive corruption and became extremely wealthy with Emperor Huan's approval. A song written about the four remaining eunuch marquesses following Dan's death described them in this way:

Zuo can reverse heaven's decision. Ju sits by himself without match. Xu is a lying wolf. Tang's power is as prevalent as the falling rain. Emperor Huan himself was also corrupt and unwilling to accept any criticism. In 159, when the honest county magistrate Li Yun (李雲) submitted a petition urging him to curb the power of the eunuchs, Emperor Huan was deeply offended that he included the phrase, "Is the emperor turning blind? "; despite intercessions by a number of officials and even some fair minded eunuchs, had Li and his friend Du Zhong (杜眾) both executed. In 161, apparently in reaction to spending due to renewed Qiang rebellions and new agrarian revolts, Emperor Huan issued an edict offering minor offices for sale—including imperial guard officer positions. This practice set a bad precedent and would become even more prevalent and problematic under Emperor Huan's successor, Emperor Ling. While Emperor Huan actually was able to find competent generals to suppress the rebellions or to persuade the rebels to surrender, the rampant corruption came to cause new rebellions as soon as the old ones are quelled. In 165, perhaps finally fed up with the eunuchs' excess, Emperor Huan demoted Ju, the only eunuch remaining of the original five. Several other corrupt eunuchs were also demoted or deposed. However, soon thereafter, the eunuchs' powers were restored again. For the rest of Emperor Huan's reign, there would be a cycle of rise and fall of power of the eunuchs after conflicts with officials, but inexorably the eunuchs would return, becoming more powerful than before. This cycle would continue until the reign of Emperor Ling, when an army led by the regent He Jin and the powerful noblemen Yuan Shao and Yuan Shu marched into the imperial capitol of Luoyang and massacred the eunuchs. Later that year, apparently tired of Empress Deng and sick of her disputes with a favorite consort of his, Consort Guo, Emperor Huan deposed and imprisoned her. She died in anger, and several of her family members were executed. He wanted to make another consort, Tian Sheng (田聖) empress, but officials opposed this on the basis that she was of lowly birth. They recommended that he make Consort Dou Miao (竇妙), the daughter of Dou Wu (竇武), a Confucian scholar and a descendant of Dou Rong (竇融), who had contributed much to the establishment of the Eastern Han dynasty, empress. Even though he did not favor Consort Dou, Emperor Huan gave in to pressure and made her empress. In 166, a major public confrontation between university students and eunuchs evolved into a major incident. The governor of the capital province (modern western Henan and central Shaanxi), Li Ying, had arrested and executed a fortuneteller named Zhang Cheng (張成), who had had his son kill a man, having predicted that a general pardon was coming. Li was arrested and 200 some university students signed a petition requesting his release. This further angered Emperor Huan, who had the students arrested. Only after about a year and Dou Wu's intercession were Li and the university students released, but all of them had their citizenship rights stripped. This incident was later known as the first Disaster of Partisan Prohibition. In January 168, Emperor Huan died without a son. Empress Dou, jealous of how he favored Consort Tian, had her immediately put to death. She conducted a survey among the members of the imperial clan and decided on the 11 year old Liu Hong (劉宏), the Marquess of Jieduting, who then ascended the throne as Emperor Ling. On 9 March 168, Emperor Huan was buried and given the temple name "Weizong", but this temple name was later revoked in 190 during the reign of Emperor Xian of Han.