Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Митридат I (Михрдат I немесе Михрдат I; Mihrdāt), сондай-ақ Митридат I Ұлы деп белгілі, б.з.д. 165 жылдан б.з.д. 132 жылға дейін Парф империясының патшасы болды. Оның билігі тұсында Парфия кішкентай патшалықтан ежелгі Шығыстағы маңызды саяси күшке айналды, бұл оның жаулауларының нәтижесінде болды. Ол б.з.д. 163–155 жылдар аралығында Грек-Бактриядан Ария, Маргиана және Батыс Бактрияны бірінші болып жаулап алды, содан кейін Селевкид империясымен соғысып, б.з.д. 148/7 жылы Медия мен Атропатенені бағындырды. Б.з.д. 141 жылы ол Вавилонияны жаулап алып, Селевкияда ресми тағы тағу рәсімін өткізді. Ұзақ өтпей Элимаис және Харакена патшалықтары Парфтың бағыныштылары болды. Шамамен б.з.д. 140 жылы Митридат шығыста көшпелі сактармен шайқасқанда, Селевкид патшасы Деметрий II Никатор жоғалған жерлерді қайтаруға тырысты; бастапқыда сәттілікке жеткенімен, ол б.з.д. 138 жылы жеңіліп, тұтқындалды және көп ұзамай Митридат I-нің Гирканиядағы сарайларының біріне жіберілді. Митридат I Деметрийге көмектескені үшін Элимаисты жазалады және Персиді Парфтың бағыныштысы етті. Митридат I Парф патшаларының арасында ежелгі Ахеменид атағы – «Патшалар патшасы» деген атақты алған алғашқы патша болды. Оның жетістіктеріне байланысты, ол Ахеменид империясын құрған Ұлы Кирмен салыстырылды. Митридат I б.з.д. 132 жылы қайтыс болды, оның орнын ұлы Фраат II иеленді.
Mithridates I (also spelled Mithradates I or Mihrdad I; Mihrdāt), also known as Mithridates I the Great, was king of the Parthian Empire from 165 BC to 132 BC. During his reign, Parthia was transformed from a small kingdom into a major political power in the Ancient East as a result of his conquests. He first conquered Aria, Margiana and western Bactria from the Greco Bactrians sometime in 163–155 BC, and then waged war with the Seleucid Empire, conquering Media and Atropatene in 148/7 BC. In 141 BC, he conquered Babylonia and held an official investiture ceremony in Seleucia. The kingdoms of Elymais and Characene shortly afterwards became Parthian vassals. In c. 140 BC, while Mithridates was fighting the nomadic Saka in the east, the Seleucid king Demetrius II Nicator attempted to regain the lost territories; initially successful, he was defeated and captured in 138 BC, and shortly afterwards sent to one of Mithridates I's palaces in Hyrcania. Mithridates I then punished Elymais for aiding Demetrius, and made Persis a Parthian vassal. Mithridates I was the first Parthian king to assume the ancient Achaemenid title of King of Kings. Due to his accomplishments, he has been compared to Cyrus the Great , the founder of the Achaemenid Empire. Mithridates I died in 132 BC, and was succeeded by his son Phraates II.
Атауы
"Митридат" – бұл ирандық Михрдат есімінің грек тіліндегі жазбасы, яғни "Митраның сыйы", ежелгі ирандық күн құдайының аты. Митра – зороастриялық көздерде маңызды тұлға, онда ол кхаренахтың, яғни патшалық мәртебе мен даңқтың қамқоршысы рөлін атқарады. Митра кеш ирандық Әхеменид империясы кезінде маңызды рөл атқарды және грек Селевкидтер кезеңінде одан әрі дамыды, сол кезде ол грек құдайлары Аполлон немесе Гелиос, немесе вавилондық құдай Набумен байланысты болды. Митраның ықпалы парфяндықтар тұсында ең жоғары шаққа жетті, қазіргі заманғы тарихшы Марек Ян Олбрихттің пікірінше, "бұл грек дәуірінде шетелдік діндердің таралуына қарсы зороастриялық күрестің нәтижесі болған сияқты".
"Mithridates" is the Greek attestation of the Iranian name Mihrdāt, meaning "given by Mithra", the name of the ancient Iranian sun god. The name itself is derived from Old Iranian Miθra dāta Mithra is a prominent figure in Zoroastrian sources, where he plays the role of the patron of khvarenah, i. e. kingly glory. Mithra played an important role under the late Iranian Achaemenid Empire, and continued to grow throughout the Greek Seleucid period, where he was associated with the Greek gods Apollo or Helios, or the Babylonian god Nabu. The role of Mithra peaked under the Parthians, which according to the modern historian Marek Jan Olbrycht, "seems to have been due to Zoroastrian struggles against the spread of foreign faiths in the Hellenistic period."
Өмірбаян
Митридат – Приапатийдің ұлы, Арсакидтер әулетінің алғашқы патшасы Арсак I-нің шөбере інісі. Митридаттың Артабан және одан үлкен ағасы Фраат I сияқты бірнеше бауырлары болды, соңғысы 176 ж. әкесінен кейін Парфия патшасы болды. Парфяндық дәстүр бойынша, билеуші патшаның орнын өз ұлы мұраға алуға тиіс болған. Алайда Фраат I дәстүрді бұзып, өзінің бауыры Митридатты мұрагер етіп тағайындады. 2-ғасыр римдік тарихшысы Юстин айтуынша, Фраат I Митридаттың айқын қабілеттерін байқағаннан кейін осы шешімге келді.
Mithridates was the son of Priapatius, the great nephew of the first Arsacid king, Arsaces I Mithridates had several brothers, including Artabanus and his older brother Phraates I, the latter succeeding their father in 176 BC as the Parthian king. According to Parthian custom, the reigning ruler had to be succeeded by his own son. However, Phraates I broke tradition and appointed his own brother Mithridates as his successor. According to the 2nd century Roman historian Justin, Phraates I had made his decision after noticing Mithridates' remarkable competence.
Билік
Митридаттың б.з.д. 165 жылы мұраға алған патшалығы, Селевкидтер империясының әлсіреуімен немесе оның шекараларында пайда болған көптеген орташа күшті мемлекеттердің бірі еді. Басқа патшалықтар: Грек-Бактрия, Каппадокия, Медия Атропатена және Армения. Митридат I-нің иеліктері қазіргі Хорасан облысын, Гирканияны, Солтүстік Иранды және қазіргі Түркменстанның оңтүстік бөлігін қамтыды.
The kingdom that Mithridates inherited in 165 BC was one of the many medium sized powers that had risen with the decline of Seleucid Empire or had appeared on its borders. Other kingdoms were Greco Bactria, Cappadocia, Media Atropatene, and Armenia. Mithridates I's domains encompassed present day Khorasan Province, Hyrcania, northern Iran, and the southern part of present day Turkmenistan.
Шығыс соғыстары
Ол ең алдымен көрші соғдилер, дрангиандар және үндістерге қарсы соғыстарының нәтижесінде едәуір әлсіреген Грек-Бактрия патшалығына көңіл бөлді. Митридат I кейіннен өзінің бауыры Багазисті аймақтың әкімі етіп тағайындады. Осы жеңістен кейін парфяндар Медия Атропатенені жаулап алды. Б.з.д. 141 жылы Митридат I Месопотамиядағы Вавилонияны басып алды, онда Селеукияда монеталар соғылды және ресми қабылдау рәсімі өтті. Міне осы жерде Митридат I Бабылда Жаңа жыл тойын енгізді, онда Есагила ғибадатханасынан алып келінген Мардук құдайының мүсіні Иштар құдайының қолын ұстап, салтанатты шерумен әкелінді. Месопотамия парфяндардың қолына тиген соң, империяның әкімшілік орталығы шығыс Иранның орнына осы жаққа көшті. Митридат I көп ұзамай Гирканияға тартылып, оның әскерлері Елимаис пен Карацен патшалықтарын бағындырып, Сузаны басып алды. Геккатомпил парфяндардың алғашқы астанасы болғанмен, Митридат I Селеукияда, Экбатанада, Ктесифонда және жаңадан құрылған Митрадаткертте (Ниса) патшалық резиденцияларын орнатып, Арсакидтер әулетінің қабірлерін салдырып, күткендікте сақтады. Экбатана Арсакидтер әулетінің негізгі жазғы резиденциясына айналды – бұл қала мидиялықтардың астанасы және Ахеменид империясының жазғы астанасы болған еді. Митридат I Ктесифонды өзінің кеңейтілген империясының жаңа астанасы етіп бекіткен болуы мүмкін. Селевкидтер дереу қарсы шараларға баруға мүмкіндік таппады, себебі генерал Диодот Трифон б.з.д. 142 жылы астана Антиохияда көтеріліс ұйымдастырды. Алайда, Селевкидтерге қарсы шабуыл жасау мүмкіндігі б.з.д. 140 жылы туды, Митридат I сактардың шапқыншылығын тоқтату үшін шығысқа аттануға мәжбүр болды. Селевкидтердің билеушісі Деметрий II Никатор Вавилонияны қайта басып алуға алғашқыда сәттілікке жетті, бірақ Селевкидтер ақырында жеңіліске ұшырады, ал Деметрийдің өзі б.з.д. 138 жылы парфян әскерлеріне тұтқынға түсті. Ол кейіннен Медия мен Месопотамияның гректері алдынан шерумен өтіп, оларды парфян билігін қабылдауға мәжбүрлеу мақсатында болды. Содан кейін Митридат Деметрийді Гирканиядағы сарайларының біріне жіберді. Ол жерде Митридат I тұтқынға алған адамдарына жомарттықпен қарады, тіпті қызы Родогунаны Деметрийге ұзатты. Юстин айтуынша, Митридат I Сирияға қатысты жоспарлары болған және Деметрийді жаңа Селевкид билеушісі Антиох VII Сидетке қарсы құралы ретінде пайдалануды көздеген. Родогунаға үйленуінің шынайы себебі Митридат I-нің Селевкид жерлерін кеңейіп келе жатқан Парфия мемлекетіне қосуға жасаған әрекеті еді. Митридат I Селевкидтерге көмектескені үшін Парфияның Елимаис патшалығын жазалады – ол аймақты тағы бір рет басып алып, олардың екі ірі қаласын жаулады. Осы кезеңде Митридат I Иранның оңтүстік-батыс бөлігіндегі Персиді басып алып, Вадфрадад II-ні оның фратаракасы етіп тағайындады, Парфия империясы сактармен, селевкидтермен және месендермен үнемі қақтығыста болғандықтан, Персимен жақсы қарым-қатынас орнату үшін оған көбірек тәуелсіздік берді. Ол Персидің істеріне әсер еткен Парфия монархы болған көрінеді. Вадфрадад II-нің монеталары Митридат I тұсында соғылған монеталардың ықпалын көрсетеді. Митридат I б.з.д. 132 жылы қайтыс болды, оның орнына ұлы Фраат II отырды.
He first turned his sights on the Greco Bactrian Kingdom which had been considerably weakened as a result of its wars against the neighbouring Sogdians, Drangianans and Indians. Mithridates I afterwards appointed his brother Bagasis as the governor of the area. This victory was followed by the Parthian conquest of Media Atropatene. In 141 BC, Mithridates I captured Babylonia in Mesopotamia, where he had coins minted at Seleucia and held an official investiture ceremony. There Mithridates I appears to have introduced a parade of the New Year festival in Babylon, by which a statue of the ancient Mesopotamian god Marduk was led along parade way from the Esagila temple by holding the hands of the goddess Ishtar. With Mesopotamia now in Parthian hands, the administrative focus of the empire relocated towards there instead of eastern Iran. Mithridates I shortly afterwards retired to Hyrcania, whilst his forces subdued the kingdoms of Elymais and Characene and occupied Susa. Whereas Hecatompylos had served as the first Parthian capital, Mithridates I established royal residences at Seleucia, Ecbatana, Ctesiphon and his newly founded city, Mithradatkert (Nisa), where the tombs of the Arsacid kings were built and maintained. Ecbatana became the main summertime residence for the Arsacid royalty — the same city which had served as the capital of the Medes and as summer capital of the Achaemenid Empire. Mithridates I may have made Ctesiphon the new capital of his enlarged empire. The Seleucids were unable to retaliate immediately as general Diodotus Tryphon led a rebellion at the capital Antioch in 142 BC. However, an opportunity for counter invasion arose for the Seleucids in c. 140 BC when Mithridates I was forced to leave for the east to contain an invasion by the Saka. The Seleucid ruler Demetrius II Nicator was at first successful in his efforts to reconquer Babylonia, however, the Seleucids were eventually defeated and Demetrius himself was captured by Parthian forces in 138 BC. He was afterwards paraded in front of the Greeks of Media and Mesopotamia with the intention of making them to accept Parthian rule. Afterwards, Mithridates I had Demetrius sent to one of his palaces in Hyrcania. There Mithridates I treated his captive with great hospitality; he even married his daughter Rhodogune to Demetrius. According to Justin, Mithridates I had plans for Syria, and planned to use Demetrius as his instrument against the new Seleucid ruler Antiochus VII Sidetes His marriage to Rhodogune was in reality an attempt by Mithridates I to incorporate the Seleucid lands into the expanding Parthian realm. Mithridates I then punished the Parthian vassal kingdom of Elymais for aiding the Seleucids–he invaded the region once more and captured two of their major cities. Around the same period, Mithridates I conquered the southwestern Iranian region of Persis and installed Wadfradad II as its frataraka; he granted him more autonomy, most likely in an effort to maintain healthy relations with Persis as the Parthian Empire was under constant conflict with the Saka, Seleucids, and the Mesenians. He was seemingly the first Parthian monarch to have an influence on the affairs of Persis. The coinage of Wadfradad II shows influence from the coins minted under Mithridates I. Mithridates I died in c. 132 BC, and was succeeded by his son Phraates II.
Ақша және императорлық идеология
Б.з.д. 2 ғасырдың басынан бастап Арсакидтер өздерінің династиялық идеологиясына нақты белгілер қосуды бастады, осы арқылы ежелгі Ахеменид империясының мұрасымен байланыстарын күшейтті. Мұндай белгілердің мысалдары ретінде, алғашқы Арсакид патшасы Арсак I-нің Ахеменидтер патшасы Артаксеркс II-нің ұрпағы болған деген ойдан туған талаптарды келтіруге болады. Арсакидтер Ахеменидтердің дәрежелерін де қабылдады; Митридат I – «Патшалар патшасы» деген бұрынғы Ахеменид атағын қабылдаған алғашқы Арсакид билеушісі болды. Митридат I бұл атақты қайта қабылдағанмен, ол Парфия патшалары арасында оның жүргізушісі және аттасы Митридат II билік еткенге дейін, шамамен б.з.д. 109/8 жылдан бастап кеңінен қолданылмады. Митридат I-ге дейінгі Арсакид монархтары монеталарының бет жағында «башлық» деп аталатын жұмсақ бас киіммен бейнеленген, оны Ахеменид сатраптары да киген. Монетаның сырт жағында ирандық салт аттылық киімін киген садақшы бейнеленген. Митридат I-нің ең алғашқы монеталарында ол осы бас киімді киген күйі бейнеленген, бірақ оның билігінің соңғы кезеңіндегі монеталарда ол алғаш рет патшалық эллинистік диадема кигені көрінеді. Ол осылайша эллинистік монархтың бейнесін қабылдады, бірақ ирандық дәстүрге сәйкес сақалмен көрінуді жөн көрді. Митридат I сонымен қатар монеталарында өзін «филеллен» («гректердің досы») деп атады, бұл жаңа бағындырылған грек халқымен достық қарым-қатынас орнату және олардың элитасымен ынтымақтастық орнату мақсатында жасалған саяси қадам болды. Оның жаңа монеталарының сырт жағында грек құдай Геракл бейнеленген, сол қолында таяқ, оң қолында тостаған ұстап тұр. Парфия дәуірінде ирандықтар өздерінің құдайлық бейнелерін бейнелеу үшін эллинистік иконографияны пайдаланды, сондықтан Геракл Авестадағы Веретрагнаның бейнесі ретінде қарастырылды. Митридат I монеталарында қолданған тағы бір атақ – «Арсактан», кейін ол «Арсак патшасынан» және ақырында «Ұлы Арсак патшасынан» деп өзгертілді. Арсакидтердің алғашқы билеушісі Арсак I-нің есімі оның жетістіктеріне деген құрметтен Арсакид монархтары арасында патшалық құрметті атауға айналды. Митридаттың монеталарында қолданылған тағы бір атақ – «әкесі құдай», бұл атақты оның ұлы Фраат II де қолданды.
Since the early 2nd century BC, the Arsacids had begun adding obvious signals in their dynastic ideology, which emphasized their association with the heritage of the ancient Achaemenid Empire. Examples of these signs included a fictitious claim that the first Arsacid king, Arsaces I was a descendant of the Achaemenid King of Kings, Artaxerxes II Achaemenid titles were also assumed by the Arsacids; Mithridates I was the first Arsacid ruler who adopted the former Achaemenid title of "King of Kings". Though Mithridates I was the first to readopt the title, it was not commonly used among Parthian rulers until the reign of his nephew and namesake Mithridates II, from c. 109/8 BC onwards. The Arsacid monarchs preceding Mithridates I are depicted on the obverse of their coins with a soft cap, known as the bashlyk, which had also been worn by Achaemenid satraps. On the reverse, there is a seated archer, dressed in an Iranian riding costume. The earliest coins of Mithridates I show him wearing the soft cap as well, however coins from the later part of his reign show him for the first time wearing the royal Hellenistic diadem. He thus embraces the image of a Hellenistic monarch, yet chooses to appear bearded in the traditional Iranian custom. Mithridates I also titled himself Philhellene ("friend of the Greeks") on his coins, which was a political act done in order to establish friendly relations with his newly conquered Greek subjects and cooperate with its elite. On the reverse of his new coins, the Greek divine hero Heracles is depicted, holding a club in his left hand and a cup in his right hand. In the Parthian era, Iranians used Hellenistic iconography to portray their divine figures, thus Heracles was seen as a representation of the Avestan Verethragna. The other titles that Mithridates I used in his coinage was "of Arsaces", which was later changed into "of King Arsaces", and eventually, "of the Great King Arsaces." The name of the first Arsacid ruler Arsaces I had become a royal honorific among the Arsacid monarchs out of admiration for his achievements. Another title used in Mithridates' coinage was "whose father is a god", which was also later used by his son, Phraates II.
Құрылыс қызметі
Митридат I тұсында Арсакидтердің патшалық резиденциясы болған Ниса қаласы түгелдей өзгертілді. "Митридат бекінісі" деген мағына беретін Митрадаткерт деп аталған қала, Арсакид әулетіне табынуды кеңейтуге арналған діни орталыққа айналды. Митрадаткерттен табылған, сақалы бар және айқын ирандық сырт көрінісіне ие адамды бейнелейтін үлкен мүсіннің сынған басы, Митридат I-нің портреті болуы мүмкін. Оның билігі тұсында Тигр өзенінің жанында, Селеукияға жақын Ктесифон қаласы салынды. Страбонның сөзіне қарағанда, қала парфян әскерлерінің лагері ретінде құрылған, себебі Арсакидтер оларды Селеукияға жіберуге ыңғайлы деп санамады. Бірақ Плиний Ескісі Ктесифонды Селеукия тұрғындарын қаладан шығару мақсатымен салынғанын айтады.
Under Mithridates I, the city of Nisa, which served as a royal residence of the Arsacids, was completely transformed. Renamed Mithradatkert ("Mithridates' fortress"), the city was made into a religious hub that was dedicated to promote the worship of Arsacid family. A sculpted head broken off from a larger statue from Mithradatkert, depicting a bearded man with noticeably Iranian facial characteristics, may be a portrait of Mithridates I. Ctesiphon, a city on the Tigris next to Seleucia, was founded during his reign. According to Strabo, the city was established as a camp for the Parthian troops, due to Arsacids not finding it suitable to send them into Seleucia. Pliny the Elder, however, states that Ctesiphon was founded in order to lure the inhabitants of Seleucia out of their city.
Хонг-э Норузи рельефі
Парфяндық ең танымал рельефтердің бірі – Хузестанның Хонг-э-Норузи қаласында алты адам бейнеленген сахна. Суреттің ортасында басты кейіпкер парфяндық киімде, бетке қарай қарап тұр. Оң жақта үш кішкентайрақ ер адам бар. Сол жақта – жылқыда отырған салт атты. Сурет профильде бейнеленген. Салт аттының артында тағы бір адам тұр, ол да профильде. Аттылардың эллинистік стилі мен қалған кейіпкерлердің парфяндық стилі арасындағы айырмашылық оң жақтағы төрт адам кейінірек қосылған деген жорамалға әкелді. Салт атты адам патшаны бейнелейтін болса керек, ол б.з.д. 140/139 жылдары Елимайсты бағындырған Митридат I ретінде танылған. Осылайша, рельеф оның жеңісін тойлайды. Бұл түсіндірме бұрын көптеген ғалымдар тарапынан қабылданып келді. Алайда, соңғы кезде бұл көзқарасқа күмән туырады және басқа теориялар ұсынылды, соның ішінде, бұл атты Элимайстың жергілікті билеушісі болуы мүмкін деген пікір де бар. Заманауи тарихшы Труди С. Кавами бұл суретті Селевкилерден тәуелсіздік жариялаған Элимайстың екінші билеушісі Камнаскир II Никефор болуы мүмкін деп ұсынды.
One of the most famous Parthian reliefs is a scene with six men at Xong e Noruzi in Khuzestan. In the middle of the figure, the main character is in frontal view in Parthian costume. To the right are three other slightly smaller men. On the left is a rider on a horse. The figure is shown in profile. Behind the rider is another man, also in profile. The stylistic difference between the Hellenistic style of the riders and the Parthian style of the other characters led to the assumption that the four men on the right side were added later. The rider probably represents a king, and has been identified as Mithridates I, who conquered Elymais in 140/139 BC. Accordingly, the relief is celebrating his victory. This interpretation was originally accepted by many scholars. However, more recently this view has been challenged and other theories have been proposed, including one that the rider is a local ruler of the Elymais. The modern historian Trudy S. Kawami has suggested the figure might be Kamnaskires II Nikephoros, the second ruler of Elymais, who declared independence from the Seleucids.
Мұра
Митридаттың барлық еңбектерінің ішіндегі ең үлкені – Парфияны шағын мемлекеттен Ежелгі Шығыстағы маңызды саяси күшке айналдыру болды. Оның батыстағы жаулаулары Сирияға жетіп, осы арқылы Парфияның Жерорта теңізіне қол жеткізу мақсатындағы жоспарға негізделген сияқты. Қазіргі заманғы тарихшы Клаус Шипманн бұл туралы айта келе: "Әрине, Митридат І-нің ерліктерін енді қарақшылық пен олжа алу мақсатындағы шабуылдар сериясы ретінде қарастыруға болмайды" дейді. Ирантанушы Хома Катузян Митридат І-ді Ахеменид империясын құрған Ұлы Кирмен салыстырды.
Of all Mithridates' accomplishments, his greatest one was to transform Parthia from a small kingdom into a major political power in the Ancient East. His conquests in the west seem to have been based on a plan to reach Syria and, thereby, gain Parthian access to the Mediterranean Sea. The modern historian Klaus Schippmann emphasises this, stating "Certainly, the exploits of Mithridates I can no longer simply be classified as a series of raids for the purpose of pillaging and capturing booty." The Iranologist Homa Katouzian has compared Mithridates I to Cyrus the Great , the founder of the Achaemenid Empire.
Ежелгі шығармалар
Страбон, География. Юстин, Помпей Трогустың Филипп тарихының қысқашасы.
Strabo, Geographica. Justin, Epitome of the Philippic History of Pompeius Trogus.