Кіріспе

Митридат I (Михрдат I немесе Михрдат I; Mihrdāt), сондай-ақ Митридат I Ұлы деп белгілі, б.з.д. 165 жылдан б.з.д. 132 жылға дейін Парф империясының патшасы болды. Оның билігі тұсында Парфия кішкентай патшалықтан ежелгі Шығыстағы маңызды саяси күшке айналды, бұл оның жаулауларының нәтижесінде болды. Ол б.з.д. 163–155 жылдар аралығында Грек-Бактриядан Ария, Маргиана және Батыс Бактрияны бірінші болып жаулап алды, содан кейін Селевкид империясымен соғысып, б.з.д. 148/7 жылы Медия мен Атропатенені бағындырды. Б.з.д. 141 жылы ол Вавилонияны жаулап алып, Селевкияда ресми тағы тағу рәсімін өткізді. Ұзақ өтпей Элимаис және Харакена патшалықтары Парфтың бағыныштылары болды. Шамамен б.з.д. 140 жылы Митридат шығыста көшпелі сактармен шайқасқанда, Селевкид патшасы Деметрий II Никатор жоғалған жерлерді қайтаруға тырысты; бастапқыда сәттілікке жеткенімен, ол б.з.д. 138 жылы жеңіліп, тұтқындалды және көп ұзамай Митридат I-нің Гирканиядағы сарайларының біріне жіберілді. Митридат I Деметрийге көмектескені үшін Элимаисты жазалады және Персиді Парфтың бағыныштысы етті. Митридат I Парф патшаларының арасында ежелгі Ахеменид атағы – «Патшалар патшасы» деген атақты алған алғашқы патша болды. Оның жетістіктеріне байланысты, ол Ахеменид империясын құрған Ұлы Кирмен салыстырылды. Митридат I б.з.д. 132 жылы қайтыс болды, оның орнын ұлы Фраат II иеленді.

Атауы

"Митридат" – бұл ирандық Михрдат есімінің грек тіліндегі жазбасы, яғни "Митраның сыйы", ежелгі ирандық күн құдайының аты. Митра – зороастриялық көздерде маңызды тұлға, онда ол кхаренахтың, яғни патшалық мәртебе мен даңқтың қамқоршысы рөлін атқарады. Митра кеш ирандық Әхеменид империясы кезінде маңызды рөл атқарды және грек Селевкидтер кезеңінде одан әрі дамыды, сол кезде ол грек құдайлары Аполлон немесе Гелиос, немесе вавилондық құдай Набумен байланысты болды. Митраның ықпалы парфяндықтар тұсында ең жоғары шаққа жетті, қазіргі заманғы тарихшы Марек Ян Олбрихттің пікірінше, "бұл грек дәуірінде шетелдік діндердің таралуына қарсы зороастриялық күрестің нәтижесі болған сияқты".

Өмірбаян

Митридат – Приапатийдің ұлы, Арсакидтер әулетінің алғашқы патшасы Арсак I-нің шөбере інісі. Митридаттың Артабан және одан үлкен ағасы Фраат I сияқты бірнеше бауырлары болды, соңғысы 176 ж. әкесінен кейін Парфия патшасы болды. Парфяндық дәстүр бойынша, билеуші патшаның орнын өз ұлы мұраға алуға тиіс болған. Алайда Фраат I дәстүрді бұзып, өзінің бауыры Митридатты мұрагер етіп тағайындады. 2-ғасыр римдік тарихшысы Юстин айтуынша, Фраат I Митридаттың айқын қабілеттерін байқағаннан кейін осы шешімге келді.

Билік

Митридаттың б.з.д. 165 жылы мұраға алған патшалығы, Селевкидтер империясының әлсіреуімен немесе оның шекараларында пайда болған көптеген орташа күшті мемлекеттердің бірі еді. Басқа патшалықтар: Грек-Бактрия, Каппадокия, Медия Атропатена және Армения. Митридат I-нің иеліктері қазіргі Хорасан облысын, Гирканияны, Солтүстік Иранды және қазіргі Түркменстанның оңтүстік бөлігін қамтыды.

Шығыс соғыстары

Ол ең алдымен көрші соғдилер, дрангиандар және үндістерге қарсы соғыстарының нәтижесінде едәуір әлсіреген Грек-Бактрия патшалығына көңіл бөлді. Митридат I кейіннен өзінің бауыры Багазисті аймақтың әкімі етіп тағайындады. Осы жеңістен кейін парфяндар Медия Атропатенені жаулап алды. Б.з.д. 141 жылы Митридат I Месопотамиядағы Вавилонияны басып алды, онда Селеукияда монеталар соғылды және ресми қабылдау рәсімі өтті. Міне осы жерде Митридат I Бабылда Жаңа жыл тойын енгізді, онда Есагила ғибадатханасынан алып келінген Мардук құдайының мүсіні Иштар құдайының қолын ұстап, салтанатты шерумен әкелінді. Месопотамия парфяндардың қолына тиген соң, империяның әкімшілік орталығы шығыс Иранның орнына осы жаққа көшті. Митридат I көп ұзамай Гирканияға тартылып, оның әскерлері Елимаис пен Карацен патшалықтарын бағындырып, Сузаны басып алды. Геккатомпил парфяндардың алғашқы астанасы болғанмен, Митридат I Селеукияда, Экбатанада, Ктесифонда және жаңадан құрылған Митрадаткертте (Ниса) патшалық резиденцияларын орнатып, Арсакидтер әулетінің қабірлерін салдырып, күткендікте сақтады. Экбатана Арсакидтер әулетінің негізгі жазғы резиденциясына айналды – бұл қала мидиялықтардың астанасы және Ахеменид империясының жазғы астанасы болған еді. Митридат I Ктесифонды өзінің кеңейтілген империясының жаңа астанасы етіп бекіткен болуы мүмкін. Селевкидтер дереу қарсы шараларға баруға мүмкіндік таппады, себебі генерал Диодот Трифон б.з.д. 142 жылы астана Антиохияда көтеріліс ұйымдастырды. Алайда, Селевкидтерге қарсы шабуыл жасау мүмкіндігі б.з.д. 140 жылы туды, Митридат I сактардың шапқыншылығын тоқтату үшін шығысқа аттануға мәжбүр болды. Селевкидтердің билеушісі Деметрий II Никатор Вавилонияны қайта басып алуға алғашқыда сәттілікке жетті, бірақ Селевкидтер ақырында жеңіліске ұшырады, ал Деметрийдің өзі б.з.д. 138 жылы парфян әскерлеріне тұтқынға түсті. Ол кейіннен Медия мен Месопотамияның гректері алдынан шерумен өтіп, оларды парфян билігін қабылдауға мәжбүрлеу мақсатында болды. Содан кейін Митридат Деметрийді Гирканиядағы сарайларының біріне жіберді. Ол жерде Митридат I тұтқынға алған адамдарына жомарттықпен қарады, тіпті қызы Родогунаны Деметрийге ұзатты. Юстин айтуынша, Митридат I Сирияға қатысты жоспарлары болған және Деметрийді жаңа Селевкид билеушісі Антиох VII Сидетке қарсы құралы ретінде пайдалануды көздеген. Родогунаға үйленуінің шынайы себебі Митридат I-нің Селевкид жерлерін кеңейіп келе жатқан Парфия мемлекетіне қосуға жасаған әрекеті еді. Митридат I Селевкидтерге көмектескені үшін Парфияның Елимаис патшалығын жазалады – ол аймақты тағы бір рет басып алып, олардың екі ірі қаласын жаулады. Осы кезеңде Митридат I Иранның оңтүстік-батыс бөлігіндегі Персиді басып алып, Вадфрадад II-ні оның фратаракасы етіп тағайындады, Парфия империясы сактармен, селевкидтермен және месендермен үнемі қақтығыста болғандықтан, Персимен жақсы қарым-қатынас орнату үшін оған көбірек тәуелсіздік берді. Ол Персидің істеріне әсер еткен Парфия монархы болған көрінеді. Вадфрадад II-нің монеталары Митридат I тұсында соғылған монеталардың ықпалын көрсетеді. Митридат I б.з.д. 132 жылы қайтыс болды, оның орнына ұлы Фраат II отырды.

Ақша және императорлық идеология

Б.з.д. 2 ғасырдың басынан бастап Арсакидтер өздерінің династиялық идеологиясына нақты белгілер қосуды бастады, осы арқылы ежелгі Ахеменид империясының мұрасымен байланыстарын күшейтті. Мұндай белгілердің мысалдары ретінде, алғашқы Арсакид патшасы Арсак I-нің Ахеменидтер патшасы Артаксеркс II-нің ұрпағы болған деген ойдан туған талаптарды келтіруге болады. Арсакидтер Ахеменидтердің дәрежелерін де қабылдады; Митридат I – «Патшалар патшасы» деген бұрынғы Ахеменид атағын қабылдаған алғашқы Арсакид билеушісі болды. Митридат I бұл атақты қайта қабылдағанмен, ол Парфия патшалары арасында оның жүргізушісі және аттасы Митридат II билік еткенге дейін, шамамен б.з.д. 109/8 жылдан бастап кеңінен қолданылмады. Митридат I-ге дейінгі Арсакид монархтары монеталарының бет жағында «башлық» деп аталатын жұмсақ бас киіммен бейнеленген, оны Ахеменид сатраптары да киген. Монетаның сырт жағында ирандық салт аттылық киімін киген садақшы бейнеленген. Митридат I-нің ең алғашқы монеталарында ол осы бас киімді киген күйі бейнеленген, бірақ оның билігінің соңғы кезеңіндегі монеталарда ол алғаш рет патшалық эллинистік диадема кигені көрінеді. Ол осылайша эллинистік монархтың бейнесін қабылдады, бірақ ирандық дәстүрге сәйкес сақалмен көрінуді жөн көрді. Митридат I сонымен қатар монеталарында өзін «филеллен» («гректердің досы») деп атады, бұл жаңа бағындырылған грек халқымен достық қарым-қатынас орнату және олардың элитасымен ынтымақтастық орнату мақсатында жасалған саяси қадам болды. Оның жаңа монеталарының сырт жағында грек құдай Геракл бейнеленген, сол қолында таяқ, оң қолында тостаған ұстап тұр. Парфия дәуірінде ирандықтар өздерінің құдайлық бейнелерін бейнелеу үшін эллинистік иконографияны пайдаланды, сондықтан Геракл Авестадағы Веретрагнаның бейнесі ретінде қарастырылды. Митридат I монеталарында қолданған тағы бір атақ – «Арсактан», кейін ол «Арсак патшасынан» және ақырында «Ұлы Арсак патшасынан» деп өзгертілді. Арсакидтердің алғашқы билеушісі Арсак I-нің есімі оның жетістіктеріне деген құрметтен Арсакид монархтары арасында патшалық құрметті атауға айналды. Митридаттың монеталарында қолданылған тағы бір атақ – «әкесі құдай», бұл атақты оның ұлы Фраат II де қолданды.

Құрылыс қызметі

Митридат I тұсында Арсакидтердің патшалық резиденциясы болған Ниса қаласы түгелдей өзгертілді. "Митридат бекінісі" деген мағына беретін Митрадаткерт деп аталған қала, Арсакид әулетіне табынуды кеңейтуге арналған діни орталыққа айналды. Митрадаткерттен табылған, сақалы бар және айқын ирандық сырт көрінісіне ие адамды бейнелейтін үлкен мүсіннің сынған басы, Митридат I-нің портреті болуы мүмкін. Оның билігі тұсында Тигр өзенінің жанында, Селеукияға жақын Ктесифон қаласы салынды. Страбонның сөзіне қарағанда, қала парфян әскерлерінің лагері ретінде құрылған, себебі Арсакидтер оларды Селеукияға жіберуге ыңғайлы деп санамады. Бірақ Плиний Ескісі Ктесифонды Селеукия тұрғындарын қаладан шығару мақсатымен салынғанын айтады.

Хонг-э Норузи рельефі

Парфяндық ең танымал рельефтердің бірі – Хузестанның Хонг-э-Норузи қаласында алты адам бейнеленген сахна. Суреттің ортасында басты кейіпкер парфяндық киімде, бетке қарай қарап тұр. Оң жақта үш кішкентайрақ ер адам бар. Сол жақта – жылқыда отырған салт атты. Сурет профильде бейнеленген. Салт аттының артында тағы бір адам тұр, ол да профильде. Аттылардың эллинистік стилі мен қалған кейіпкерлердің парфяндық стилі арасындағы айырмашылық оң жақтағы төрт адам кейінірек қосылған деген жорамалға әкелді. Салт атты адам патшаны бейнелейтін болса керек, ол б.з.д. 140/139 жылдары Елимайсты бағындырған Митридат I ретінде танылған. Осылайша, рельеф оның жеңісін тойлайды. Бұл түсіндірме бұрын көптеген ғалымдар тарапынан қабылданып келді. Алайда, соңғы кезде бұл көзқарасқа күмән туырады және басқа теориялар ұсынылды, соның ішінде, бұл атты Элимайстың жергілікті билеушісі болуы мүмкін деген пікір де бар. Заманауи тарихшы Труди С. Кавами бұл суретті Селевкилерден тәуелсіздік жариялаған Элимайстың екінші билеушісі Камнаскир II Никефор болуы мүмкін деп ұсынды.

Мұра

Митридаттың барлық еңбектерінің ішіндегі ең үлкені – Парфияны шағын мемлекеттен Ежелгі Шығыстағы маңызды саяси күшке айналдыру болды. Оның батыстағы жаулаулары Сирияға жетіп, осы арқылы Парфияның Жерорта теңізіне қол жеткізу мақсатындағы жоспарға негізделген сияқты. Қазіргі заманғы тарихшы Клаус Шипманн бұл туралы айта келе: "Әрине, Митридат І-нің ерліктерін енді қарақшылық пен олжа алу мақсатындағы шабуылдар сериясы ретінде қарастыруға болмайды" дейді. Ирантанушы Хома Катузян Митридат І-ді Ахеменид империясын құрған Ұлы Кирмен салыстырды.

Ежелгі шығармалар

Страбон, География. Юстин, Помпей Трогустың Филипп тарихының қысқашасы.