Кіріспе
Лазарильо де Тормес пен оның бақыты мен қиындықтары (испан тілінде: La vida de Lazarillo de Tormes y sus fortunas y adversidades) – испанша повесть, дін қызметкерлерін сынаған мазмұны үшін авторсыз жарияланған. Ол 1554 жылы үш қалада бірдей – Алкала-де-Энарес, Бургос және Антверпенде шығарылды. Алкала-де-Энарес басылымында екінші автор жазған қосымша эпизодтар бар. Бұл кітап пикарескалық сатирикалық роман стилін қалыптастырғанымен әйгілі.
The Life of Lazarillo de Tormes and of His Fortunes and Adversities (lang es la ˈβiða ðe laθaˈɾiʎo ðe ˈtoɾmes i ðe sus foɾˈtunas jaðβeɾsiˈðaðes) is a Spanish novella, published anonymously because of its anticlerical content. It was published simultaneously in three cities in 1554: Alcalá de Henares, Burgos and Antwerp. The Alcalá de Henares edition adds some episodes which were most likely written by a second author. It is most famous as the book establishing the style of the picaresque satirical novel.
Новелл ретінде маңыздылығы
Алтын ғасырдағы испан әдебиетіндегі маңыздылығынан бөлек, "Лазарильо де Тормес" испан тіліндегі "pícaro" сөзінен (яғни "алаяқ" немесе "көреген") туындаған пикареск роман жанрының негізін қалаушы деп есептеледі. Осы жанрдағы романдарда пикароның басынан өткен оқиғалар әділетсіздікті аңғарғанмен, оқырманды ойынға салады. Бұл кең таралған жанрға Сервантестің "Ринконет и Кортадилло" және "Иттердің әңгімесі", Генри Филдингтің "Том Джонс" және Марк Твеннің "Хаклберри Финннің шытырман оқиғалары" кіреді. Оның ықпалы ХХ ғасыр романдарына, драмаларына және "антигерой" кейіпкерлері бар фильмдерге де тарады.
Тыйым салу
Лазарильо де Тормес испан монархиясы тарапынан тыйым салынды және испан инквизициясының тыйым салынған кітаптар тізіміне енгізілді; бұл, кем дегенде, кітаптың дін қызметкерлеріне қарсы көзқарасымен байланысты болды. 1573 жылы монархия 4-ші және 5-ші тарауларын, сондай-ақ кітаптың басқа бөлімдерінен таңдап алынған абзацтарды алып тастаған нұсқаның таралуына рұқсат берді. Испанияда толық нұсқасы он тоғызыншы ғасырға дейін жарияланбады. Еуропа бойынша Антверпен нұсқасы тарады, ол француз тіліне (1560), ағылшын тіліне (1576), голланд тіліне (1579 жылы Испанияға қарсы көтерілген Солтүстік, көбінесе протестанттық жеті провинциядан кейін), неміс тіліне (1617) және итальян тіліне (1622) аударылды.
Әлеуметтік сын
Автор өзінің кітабында көптеген ұйымдар мен топтарды сынап, ең бастысы католик шіркеуі мен испан аристократиясын баяндайды. Лазарильо қызмет ететін түрлі қожайындар арқылы осы екі топқа айқын сын айтылады. Дін қызметкері, монах, кешірім сатушы, дін бастығы және архиепископ сияқты кейіпкерлердің әрқайсысының мінезінде немесе жеке басында кемшіліктер бар. Өзінше қуанып жүретін дін қызметкері тек өзін тамақтандыруға бейім, ал ол Лазарильоға "үстелден қалғандарды" беруді шешкенде, "тома, кел, триумфа, para tí es el mundo" – "ал, же, жеңіске жетесің, әлем сенікі" дейді, бұл қасиетті тағайынның айқын пародиісі. Соңғы тарауда Лазарильо бас діни қызметкердің шаруасымен үйленуін ұйымдастырған бас діни қызметкерге қызмет етеді. Лазарильоның әйелі бас діни қызметкермен опасыздық жасайтыны және барлық қалыңдық серттері ұмытылғаны анық көрінеді. 3-тарауда Лазарильо дворянның қызметшісі болады. Дворян өзін тамақтандыра алмай тұрып, өзінің байлығымен мақтанады, тіпті Лазароны айтпағанда. Бұл ақсүйектер арасындағы беделді болу маңыздылығын пародилеу.
Авторлығы
Лазарильоның авторы кім екені шамамен төрт жүз жылдан бері жұмбақ болып келеді. Лазарильоның көтерілісшіл сипаты мен Католик шіркеуін ашық сынауы ескерілгенде, автор діни қуғын-сүргіннен сескенгендіктен аты-жөнін жасыруды жөн санаған болуы мүмкін. Автордың кім екені, алғаш рет еңбек қай күні және қай жерде жарық көргені белгісіз. Ол анонимді түрде жарияланды; 1605 жылға дейін оған ешқандай автор аты тағайындалмады, сонда иеронимдік монах Хосе де Сигуенса оның авторы ретінде Фрай Хуан де Ортеганы атады. Екі жыл өткен соң, бельгиялық Валер Андре оны Диего Хуртадо де Мендосаға жатқызды. 1608 жылы Андре Шот бұл пікірді қайталады, бірақ одан да аз сеніммен. Ең ертегі басылымдар – Алькала-де-Энарес, Антверпен, Медина-дель-Кампо және Бургос қалаларында 1554 жылы жарық көрді. Екі жалғасы (немесе екінші бөлімдері) пайда болды – біреуі 1555 жылы анонимді түрде, ал екіншісі 1620 жылы Х. Лунаға жатқызылды. Кейбір болжамдар бойынша, автордің тегі еврей болған, бірақ 1492 жылы Испаниядан қуылмау үшін католицизмге өтуге мәжбүр болған; кітаптағы Католик шіркеуіне деген ашу-ызаны осымен түсіндіруге болады. Бұл гипотезаның уақытша қиындықтарынан басқа, Католик дін қызметкерлеріне, тіпті Папаға қатысты Католиктердің сыны әрі ұзақ, әрі беделді дәстүрге ие болды, оны танымал католик жазушыларының еңбектерінде көруге болады. 2010 жылы испан палеографы Мерседес Агулло тапқан құжаттар автордың шын мәнінде Диего Хуртадо де Мендоса болғанын көрсетеді. 2023 жылы зерттеушілер Мариано Кальво мен Хосе Мария Мартинес «Эль Лазарильо» еңбегінің ең ықтимал авторы Хуан де Вальдес болуы мүмкін екенін ұсынды және оны құжаттады. Олар өздерінің гипотезаларын «Эль Лазарильо» мен Вальдестің шығармалары арасындағы өмірбаяндық, тарихи және тілдік үлгілерде, әсіресе Вальдестің «Diálogo de la lengua» еңбегінде тапты.
Жалғасы
1555 жылы, кітаптың алғашқы басылымы жарықтанғаннан кейін бір жыл өткен соң, Төмен елдердегі Антверпен қаласында басылып шыққан нұсқада Лазарильоның түпнұсқасына тағы бір белгісіз автордың жалғасы қосылды. Бұл жалғас «Эль Лазарильо де Амбер» деп аталады, Амбер – Антверпеннің испан тіліндегі атауы. Лазаро әйелі мен баласын Толедодағы дін қызметкеріне тастап, испан әскеріне морилерге қарсы жорыққа қатысады. Әскерді тасымалдаған кеме батып кетеді, бірақ одан бұрын Лазаро көбінесе шарап ішіп алады. Оның денесі шарапқа толып, су кіре алмайды, соның арқасында ол теңіз астында аман қалады. Ондегі тунец балықтарының қаупіне тап болған Лазаро мейірімділік тілеп дұға етеді және ақырында өзі тунецке айналады. Кітаптың көп бөлігі Лазароның тунецтер қоғамында өз орнын табуға тырысқанын баяндайды. 1620 жылы Парижде Хуан де Лунаның тағы бір жалғасы жарық көрді. Кіріспе сөзде баяндаушы (Лазароның өзі емес, бірақ Лазароның жазбаларының көшірмесі бар екенін айтатын адам) оқырманға Лазароның басынан өткен оқиғалардың екінші бөлігін жариялауға себеп болғанын, бұрынғы бір кітапта Лазароның тунецке айналғаны туралы жалған мәлімдеме жасалғанын естігенін айтады (әрине, «Лазарильо де Амбер» туралы келеңсіз пікір).
Әдебиетке жатпайтын әсері
Лазарильоның алғашқы оқиғаларының нәтижесінде, испан тіліндегі "лазарильо" сөзі соқыр адамға жетекшілік ететін адамды білдіретін "жетекші" мағынасын алды. Осылайша, испан тілінде бағыт беруші итті әлі күнге дейін бейресми түрде "перо лазарилло" деп атайды, бұл "перо гиа" жиі қолданылатын болғанға дейін қолданылып келген атау.