Кіріспе
Еуразия мен Африкадағы Ескі әлемге тән құс. Еуразиялық қара шапан (Sylvia atricapilla), көбінесе қара шапан деп аталады, – кең таралған және көптеп кездесетін типтік шапан. Оның жоғарғы жағы зәйтүн сұр, ал астыңғы жағы ақшыл сұр, бес түршесі арасындағы айырмашылықтар шамалы. Екеуінің де басында айқын түсті қап бар, еркегінде қара, ал месінде қызғылт қоңыр. Еркегінің әдеттегі әні – бай, әуенді ән, көбінесе жоғары, дауысты крещендомен аяқталады, бірақ Альп тауларындағы аңғарлар сияқты кейбір оқшауланған жерлерде қарапайым ән орындалады. Қара шапанның ең жақын туысы – бақша шапаны, ол сырттан мүлдем өзгеше көрінеді, бірақ әні ұқсас. Қара шапан Еуропаның көп бөлігінде, Батыс Азияда және Солтүстік-Батыс Африкада көбейеді, ал оның сүйікті ортасы – жапырақты тоғайлар. Жұптасу кезінде еркек өз аумағын қорғайды, ол бақша шапандарынан және басқа қара шапандардан қорғалады. Ұясы – таза тостаған тәрізді, бұталардың төменгі жағында салынған, әдетте 4–6, көбінесе сары жұмыртқадан тұрады, олар шамамен 11 күнде шығады. Балапандар 11–12 күнде ұядан ұшып кетеді, бірақ оларды екі ата-анасы ұядан шыққаннан кейін де біраз уақыт күтіп бағады. Қара шапан – жартылай көшпелі құс; оның таралу аймағының суық аймақтарындағы құстар қыс айларында Солтүстік-Батыс Еуропадағы бұталар мен ағаштарда, Жерорта теңізі маңында және тропикалық Африкада қыстайды. Германия мен Батыс Еуропадан келген кейбір құстар Ұлыбритания мен Ирландиядағы бақшаларда қыстауға бейімделген. Жұптасу маусымында жәндіктер негізгі тамақ болып табылады, бірақ жылдың қалған уақытында қара шапандар негізінен кішкентай жемістермен қоректенеді. Бақшадағы құстар қыста нан, май және жержаңғақтарды да жейді. Жерорта теңізі елдерінде кең аулау жүргізілгеніне және жыртқыштар мен аурулардың табиғи қауіп-қатерлеріне қарамастан, қара шапан бірнеше онжылдықтан бері ареалын кеңейтіп келеді және Халықаралық табиғатты қорғау одағы оны алаңдатуға жатқызады. Оның бай және әртүрлі әні оны «жалған бұлбұл» деп сипаттауға себеп болды және ол әдебиетте, фильмдерде және музыкада кездеседі. Мессьеннің «Ассиздік Франсуа» операсында әулие қара шапан әнінің мотивтерімен бейнеленген.
The Eurasian blackcap (Sylvia atricapilla), usually known simply as the blackcap, is a common and widespread typical warbler. It has mainly olive grey upperparts and pale grey underparts, and differences across the five subspecies are small. Both sexes have a neat coloured cap to the head, black in the male and reddish brown in the female. The male's typical song is a rich musical warbling, often ending in a loud high pitched crescendo, but a simpler song is given in some isolated areas, such as valleys in the Alps. The blackcap's closest relative is the garden warbler, which looks quite different but has a similar song. The blackcap breeds in much of Europe, western Asia and northwestern Africa, and its preferred habitat is mature deciduous woodland. The male holds a territory when breeding, which is defended against garden warblers as well as other blackcaps. The nest is a neat cup, built low in brambles or scrub, and the clutch is typically 4–6 mainly buff eggs, which hatch in about 11 days. The chicks fledge in 11–12 days, but are cared for by both adults for some time after leaving the nest. The blackcap is a partial migrant; birds from the colder areas of its range winter in scrub or trees in northwestern Europe, around the Mediterranean and in tropical Africa. Some birds from Germany and western continental Europe have adapted to spending the winter in gardens in Great Britain and Ireland. Insects are the main food in the breeding season, but, for the rest of the year, blackcaps survive primarily on small fruit. Garden birds also eat bread, fat and peanuts in winter. Despite extensive hunting in Mediterranean countries and the natural hazards of predation and disease, the blackcap has been extending its range for several decades, and is classified by the International Union for Conservation of Nature as least concern. Its rich and varied song has led to it being described as the "mock nightingale" and it has featured in literature, films and music. In Messiaen's opera Saint François d'Assise, the saint is represented by themes based on the blackcap's song.
Таксономия
Сильвия туысы, типтік сойқылар, Ескі әлем сойқыларының ірі тұқымдасы – Сильвидалардың бір бөлігін құрайды. Қара шапан және оның ең жақын туысы – бақ сойқысы – 12-16 миллион жыл бұрын туыстың қалған бөлігінен ерте бөлінген ежелгі түрлер жұбы. Уақыт өте келе, бұл екі түрдің айырмашылығы соншалыққа жетті, олар бөлек кіші туыстарға жатқызылды: қара шапан – Сильвия кіші туысына, ал бақ сойқысы – Epilais кіші туысына. Бұл бауырлас түрлердің көбею ареалы, аққұйрық сойқысы мен қарапайым аққұйрық сойқысын қоспағанда, барлық басқа Сильвия түрлеріне қарағанда солтүстік-шығысқа қарай кеңірек таралған. Бақ сойқысының бауырлас топтан тысғы ең жақын туыстары – Африка тау сойқысы мен Дохрн сойқысы болып саналады, оларды қазіргі туыстары Pseudoalcippe және Horizorhinus орнына, Сільвия туысына жатқызу керек. Қара шапан – Карл Линнейдің 1758 жылғы «Systema Naturae» еңбегінің 10-шы басылымында Motacilla atricapilla деп сипаттаған көптеген құс түрлерінің бірі. Қазіргі туыс атауы – қазіргі латын тіліндегі silvia, орман рухы, silva – орман сөзімен байланысты. Түрдің атауы, ағылшынша атауы сияқты, еркектің қара бас киіміне сілтеме жасайды. Atricapilla латын тілінен аударғанда ater – «қара», capillus – «бас шашы» деген мағынаны білдіреді. Қара шапанның қазбалары мен субқазбалары Еуропаның бірнеше елінен табылған; ең көнесі, 1,2–1,0 миллион жыл бұрынғы Болгарияның ерте плейстоцен кезеңіне жатады. Франциядан табылған қазбалар Сильвия туысының кем дегенде 20 миллион жыл бұрын пайда болғанын көрсетеді.
Кіші түрлер
Ішкі түр Ішкі түрлер Авторлық құқық Таралуы Ескертулер S. a. atricapilla Linnaeus, 1758 Еуропа (Жер орталық аймағын қоспағанда), Солтүстік-Батыс Азия; Солтүстік-Батыс Еуропадан оңтүстікке қарай тропикалық Батыс Африкаға дейін қыстайды. Бастапқы ішкі түр. S. a. gularis (син. S. a. atlantis) Alexander, 1898 Азор аралдарында және Кабо-Вердеде көбейеді және қыстайды. Бастапқы ішкі түрге қарағанда қанаттары сәл қысқа, төменгі жағы мен мойны сұрғылт. S. a. heineken (син. S. a. obscura) (Jardine, 1830) Мадейра, Канар аралдары, Иберияның оңтүстік-батысы, мүмкін Марокко, Алжирде көбейеді және қыстайды. Еркектердің үсті бастапқы ішкі түрге қарағанда қоңыр, ал аналықтары жоғары жағы қызғылт, төменгі жағы зәйтүн түсті. S. a. pauluccii Arrigoni degli Oddi, 1902 Шығыс Иберия, Италия, Батыс Жерорта теңізі аралдары және мүмкін Тунисде көбейеді және қыстайды. Бастапқы ішкі түрге ұқсас, бірақ жоғары жағы сұр, төменгі жағы қара, іштің ортасы ғана ақ. S. a. dammholzi Stresemann, 1928 Оңтүстік-Батыс Азияда көбейеді және тропикалық Шығыс Африкада қыстайды. Бастапқы ішкі түрге ұқсас, бірақ қанаттары ұзын және ашық түсті. Ішкі түрлер арасындағы айырмашылықтар шағын, сондықтан ішкі түр шекараларын анықтау қиын, ал S. a. heineken-нің нақты таралуы белгісіз, себебі Солтүстік-Батыс Африкадан келген құстар осы түрге жатуы мүмкін. Мадейра және Азор аралдарындағы қара шашақты еркектердің шамамен 2%-ы меланистік, бүкіл басы мен жоғарғы кеудесінде қара түк болады. Меланистік аналықтар сирек кездеседі және сұр қоңыр түсті төменгі жағымен сипатталады. Бұл қараңғы морф Канар аралдарында да тіркелген, бірақ Кабо-Вердеде жоқ. Меланистік құстар бұрын кейде S. a. obscura ішкі түрінің бөлігі деп есептелген.
Сипаттама
Қара шапан – еркек және әйелдерінің қауырсыны ерекшеленетін, көбінесе сұр түсті сайрақ. Номинативті түрінің ұзындығы шамамен алғанда, қанат ұзындығымен бірдей. Қара шапандар көшуге дейін тамыз және қыркүйек айларында көбею аймақтарында толық қауырсын алмастырады. Ал кейбір құстар, әсіресе ұзақ қашықтыққа көшетіндері, желтоқсан мен наурыз аралығында қосымша жартылай қауырсын алмастыруға ұшырайды. Жас құстар дене қауырсындарын ересектердің қауырсындарымен ауыстырады, бұл процесс ересектерге қарағанда ертерек басталады, бірақ толық аяқталуына көбірек уақыт керек. Қара шапанның солтүстік ареалда көбейтін түрлерінің жас қауырсын алмасуы оңтүстікке қарағанда ертерек және қысқарақ, ал тұтқындағы құстардың будандастырылуы осы процестің генетикалық бақыланатынын көрсетеді.
Дауыс
Аталықтың әні музыкаға толы, әдетте 30 секундқа дейін созылатын қатты, жоғары перделі күшеюмен аяқталады. Ән екі жарым минутқа жуық қайталанады, әр қайталанудың алдында қысқа үзіліс болады. Географиялық тұрғыдан оқшауланған кейбір аймақтарда, мысалы, Альп тауларындағы аралдар, мүйістер және аңғарларда, қарапайым флейтаға ұқсас ән пайда болады, оны алғаш сипаттаған неміс орнитологтары «Лейерн» (созылған) әні деп атады. Әннің кіріспесі басқа қара шапшықтарға ұқсас, бірақ соңғы әуенді бөлігі үлкен тиіттей құстың шақыруындағыдай екі нотаның қарапайым алмасуынан тұрады, бірақ одан да флейтаға жақын. Басты ән бақ құстың әнімен шатасуы мүмкін, бірақ ол сол түрге қарағанда сәл жоғарырақ, дискретті ән сегменттеріне бөлінген және азырақ жұмсақ. Екі түрдің де тыныш әндері бар, толық әннің бұрыштылған нұсқасы, оны ажырату одан да қиын. Қара шапшық кейде басқа құстардың әнін қайталайды, ең көп көшірілетіндері – бақ құсы және қара жаңқа. Басты шақыруы – қатты «так так», бір-біріне соғылған тастарға ұқсас. Африкада қыстайтын құстар бастапқыда тыныш, бірақ солтүстікке қайтуларына дейін қаңтар немесе ақпан айында ән айта бастайды.
Тарату
Қара шапшаңның континентальдық көбейетін аймағы 14-30° шілде изотермалары арасында орналасқан және оны атап айтылған түрлері алып жатыр, ал қалған түрлері Кавказ және Шығыс Ибериядағы аралдар мен шеткі аймақтармен шектеледі. Еуропада 10-11° шығыс бойлықта көші-қонның бөліну сызығы бар. Бұл сызықтың батысындағы құстар оңтүстік-батысқа қарай Иберияға немесе Батыс Африкаға ұшады, ал шығысындағы популяциялар Жерорта теңізінің шығысына және Шығыс Африкаға көшеді. Канар аралдарындағы тұрғын құстарды Германиядан келген көшпенді қара шапшаңдармен тұтқындықта шағылыстыру, көші-қонға деген құштарлықтың генетикалық түрде бақыланатынын көрсетті, нәтижесінде ұрпақ көші-қон уақытында белсенділік деңгейінің аралық сипаттарын көрсетті. Осыған ұқсас тәжірибелерде Оңтүстік Германия мен Шығыс Австриядан алынған құстар, көші-қонның бағыты да генетикалық тұрғыдан анықталатынын көрсетті. Климаттың өзгеруі бау-бақша құсқұйрығы мен қара шапшаңның көші-қон үлгісіне әсер ететіндей. Екеуі де Еуропаға бұрынғыдан ертерек келіп жатыр, ал қара шапшаңдар мен жас (бірақ ересек емес) бау-бақша құсқұйрықтары 1980 жылдармен салыстырғанда шамамен екі аптаға кешіккен күйде ұшып кетеді. Екі түрдің де құстары бұрынғыға қарағанда қанаты ұзын және жеңіл, бұл көбейетін аймақтың солтүстікке қарай кеңеюін көрсетеді. [[Файл:Қыста қара шапшаң.jpg|thumb|Сол жақтағы график қара шапшаңның бақшада көрілу мүмкіндігінің күнтізбелік күндерге, оң жақтағы график ауа температурасына қарай өзгеруін көрсетеді. Бұл қара шапшаңның бұрын тек жазғы қонақ ретінде ғана таныс болған жері. Британдық климат оңтайлы болмаса да, толыққанды тамақ қолжетімділігі (әсіресе құстарға арналған үстелдерден), қысқарақ көші-қон қашықтығы және Альпі мен Сахара шөлінен қашу сияқты өтемақы факторлары бар. Қазіргі уақытта Ұлыбританияда қыстайтын құстардың көп бөлігі Франциядан келеді, ал кейбіреулері Испания мен Польшадан да келеді. Бақшалардағы тұрақты қысқы тамақ испандық көбейетін құстарға өздерінің табиғи ортасымен салыстырғанда тез салмақ қосуға мүмкіндік береді. 2021 жылғы зерттеуде Ұлыбритания мен Ирландияда қыстаған қара шапшаңдар, әсіресе ересектер, дәстүрлі қыстау орындарында қыстаған қара шапшаңдардан айырмашылығы, жоғары орналасқан жерге адаптация және қыстау орындары арасында аз қозғалыс көрсетті. Бақшаға жиі келетін ересектердің дене жағдайы жақсы, май қоры азайған, тұмсығы ұзын және қанат ұштары дөңгелек болды. Тұмсық пен қанат ұшының пішіні дәстүрлі қыстау орындарындағы құстарға қарағанда көбірек жалпыланған диетаға сәйкес келді. Қара шапшаңдар тек бақшада ғана тамақтанбайды; олардың келуі нашар ауа-райымен байланысты. Құстар көктемгі көші-қонға дейін бақшаларда қалады, ал қосымша тамақтандыру қыста аман қалуға көмектеседі. Көші-қонға дайындалған кезде, қосымша тамақтың көп болуы қара шапшаңдардың дене жағдайын жақсартуға және ертерек және сәтті көбеюге мүмкіндік береді.
Тіршілік ету ортасы
Жапырақты орман – көбеюге арналған қолайлы орта. |thumb|alt=Ормандық алаң
Қарақалпақтың негізгі көбею ортасы – жақсы бұталы өсімдіктермен жабдықталған, ересе жапырақты орман. Парктер, үлкен бақтар және қалыңдаған қырқалар да, егер олар ән салып тұруға арналған биік ағаштар мен жақсы қалыптасқан төменгі қабаттың қажетті талаптарына сай келсе, пайдаланылады. Басқа Сильвия сойқышықтары да көбейетін жерлерде, қарақалпақтар туыстарына қарағанда биік ағаштарды пайдалануға бейім, әсіресе жақсы жапырақ шатыры бар, мысалы, жалпақ жапырақты емен сияқты ағаштарды. Ең қолайлы ортада көбею тығыздығы Солтүстік Еуропада шаршы километрге 100–200 жұпқа (250–500 жұп), ал Италияда шаршы километрге 500–900 жұпқа (1,250–2,250 жұп) жетеді. Қарағайлы орман сияқты нашар орталарда тығыздық әлдеқайда төмен. Еуропада көбею биіктігі ... дейін жетеді.
The blackcap's main breeding habitat is mature deciduous woodland, with good scrub cover below the trees. Other habitats, such as parks, large gardens and overgrown hedges, are used as long as they meet the essential requirements of tall trees for songposts and an established understory. Where other Sylvia warblers also breed, blackcaps tend to use taller trees than their relatives, preferably those with a good canopy, such as pedunculate oak. In prime habitat, breeding densities reach 100–200 pairs per square kilometre (250–500 pairs per square mile) in northern Europe, and 500–900 pairs per square kilometre (1,250–2,250 pairs per square mile) in Italy. Densities are much lower in poorer habitats such as conifer forests. Breeding occurs in Europe at altitudes up to .
Аумағы
Жұмыртқалар, Висбаден қалалық мұражай коллекциясы, Германия. Еркек қара шапандар көбейетін жерлеріне оралғанда, аумақ белгілейді. Бұрын көбейген ересектер өткен жазда пайдаланған жерлеріне қайта оралады, ал тәжірибесіз құстар қолайлы аймақты тапқанша немесе көршілердің қысымымен кішірейтілген өте үлкен бастапқы аумақты құрғанша көшіп-қонып жүреді. Аумақ шекарасы еркек басы жоғары көтеріліп, құйрығы жайылған және қанаттары баяу соғылып, биік дауыста ән шырқау арқылы белгіленеді. Бұл көрсетілім қажет болған жағдайда қууға, көбінесе төбелес тудыруға әкеледі. Француздық зерттеудегі аумақтың орташа көлемі 0,8 м болды, бірақ Гибралтардағы жәндіктерге толы биік макилерде орташа көрсеткіш 0,8 м құрады. Ішкі қабық тәрізді ұяға әдетте екі жұмыртқа салады. Сильвия құстар өздерінің аумағын өздерінің туысқандарына да, сондай-ақ басқа түрлеріне де қарсы белсенді түрде қорғайды. Қара шапан мен бақ құсқұйрығы бір орманды мекендегенімен, бірдей мінез-құлықтарға ие, бірақ агрессивті өзара әрекеттесулер олардың аумақтары ешқашан қабаттаспауына себеп болады. Сильвия құстарының тобына тән ерекшелік – ұқсас әндер, және бұл түрлер арасындағы бәсекелестікті күшейтеді және туысқан түрлердің аумақтарын бөліп алуға көмектеседі деп есептеледі. Бірақ кейінгі зерттеулер қара шапан мен бақ құсқұйрығынан басқа, бірге тіршілік ететін түрлердің бөлінуі түрлер арасындағы агрессияға емес, мекендеу ортасының жіңішке айырмашылықтарына байланысты болуы мүмкін екенін көрсетеді.
When male blackcaps return to their breeding areas, they establish a territory. Adults that have previously bred return to the site they have used in previous summers, whereas inexperienced birds either wander until they find a suitable area, or establish a very large initial territory which contracts under pressure from neighbours. Territorial boundaries are established initially by loud singing, performed while the male displays with his crown raised, tail fanned and slow wingbeats. This display is followed, if necessary, by a chase, often leading to a fight. The typical territory size in a French study was , but in insect rich tall maquis in Gibraltar, the average was only Females feed within a home range which may overlap other blackcap territories, and covers up to six times the area of the defended zone. thumb|upright=0.75|The eggs normally take about 11 days to hatch.|alt=Two eggs in a cup shaped nest
Sylvia warblers are unusual in that they vigorously defend their territories against other members of their genus as well as conspecifics. Blackcaps and garden warblers use identical habits in the same wood, yet aggressive interactions mean that their territories never overlap. Similar songs are a feature of the Sylvia warblers as a group, and it has been suggested that this promotes interspecific competition and helps to segregate territories between related species. It appears more likely from later studies that segregation of sympatric species, other than the blackcap and garden warbler, is due to subtle habitat preferences rather than interspecies aggression.
Мәдениетте
Аристотель өзінің "Жануарлар тарихы" атты еңбегінде бақша құсқұйрығының ақырында қарақұйрыққа айналатынын айтқан. Қарақұйрықтың әні оны "жалған бұлбұл" немесе "ауыл бұлбұл" деп сипаттауға әкелді, ал Джон Клэр "Наурыз бұлбұл" атты шығармасында тыңдаушының сирек кездесетін түрдің ертерек келгеніне сенетінін жазады. "Ол өзінің әнін тоқтатып, бұлбұл ай санасын жаңылысқан деп ойлайды". Ән итальян ақыны Джованни Пасколидің "La Capinera" [Қарақұйрық] поэмасының тақырыбы болып табылады. Джованни Верганың 1871 жылғы "Storia di una capinera" романы, автордың айтуынша, балалар ұстап, қылып қойған қарақұйрық туралы оқиғадан шабыттанды. Құс үнсіз, жоғалған азаттығына сағынып, соңында өледі. Романның ішінде холерадан монастырынан эвакуацияланған монах қыз отбасының досымен ғашық болады, бірақ ауру басылғанда қайтадан қамауға оралуға мәжбүр болады. Роман 1917, 1943 және 1993 жылдары сол атпен фильм түрінде бейімделді. Соңғы нұсқасын Франко Зефирелли түсірді, ал оның ағылшын тіліндегі нұсқасы "Sparrow" деп аталды. Мессьеннің "Ассиздік Франциск" операсында оркестрлік қойылым құстардың әндеріне негізделген. Әйгілі Францисктің өзі қарақұйрық түрінде бейнеленген. Халық арасында қарақұйрықтың атаулары көбінесе оның ең айқын қауырсынына (қара бас пегги, Король Гарридің қара шапағы және көмірлік қалпақ) немесе әніне қатысты айтылады, сияқты жоғарыдағы "бұлбұл" атаулары. Басқа ескі атаулары ұя салу үшін таңдалған материалға байланысты (Джек Стро, шаян құс, шаян чат және шаян Джек). Корольдік теңіз күштерінің әуе күштері базаларына құстардың есімдері берілу дәстүрі бар. Чеширдегі Стреттонның жанындағы бұрынғы база HMS Blackcap деп аталды.
Aristotle, in his History of Animals, considered that the garden warbler eventually metamorphosed into a blackcap. The blackcap's song has led to it being described as the "mock nightingale" or "country nightingale", and John Clare, in "The March Nightingale" describes the listener as believing that the rarer species has arrived prematurely. "He stops his own and thinks the nightingale/Hath of her monthly reckoning counted wrong". The song is also the topic of Italian poet Giovanni Pascoli's "La Capinera" [The Blackcap]. Giovanni Verga's 1871 novel Storia di una capinera, according to its author, was inspired by a story of a blackcap trapped and caged by children. The bird, silent and pining for its lost freedom, eventually dies. In the book, a nun evacuated from her convent by cholera falls in love with a family friend, only to have to return to her confinement when the disease wanes. The novel was adapted as films of the same name in 1917, 1943 and 1993. The last version was directed by Franco Zeffirelli, and its English language version was retitled as Sparrow. In Saint François d'Assise, an opera by Messiaen, the orchestration is based on bird song. St Francis himself is represented by the blackcap. Folk names for the blackcap often refer to its most obvious plumage feature (black headed peggy, King Harry black cap and coal hoodie) or to its song, as in the "nightingale" names above. Other old names are based on its choice of nesting material (Jack Straw, hay bird, hay chat and hay Jack). There is a tradition of the Royal Navy's Fleet Air Arm bases being named for birds. A former base near Stretton in Cheshire was called HMS Blackcap.
Мәртебе
Қара шапанның таралу аймағы өте кең, және оның Еуропадағы популяциясы 41–65 миллион көбелек жұбы деп есептеледі. Африка мен Азияда көбейетін құстарды да ескерсек, жалпы саны 101–161 миллион жеке құсқа жетеді. Осылайша, Халықаралық табиғатты қорғау одағы оны қорғауға аса қатысты емес түр деп санайды.