Кіріспе
Органикалық көгалдандыру, органикалық газон күтімі, органикалық жерді күту немесе органикалық ландшафтты жоспарлау – синтетикалық пестицидтер немесе жасанды тыңайтқыштар сияқты өндірілген материалдарды қолданбай, органикалық егіншілік қағидаттарын пайдалана отырып, спорттық газонды немесе бақты және ландшафтті құру және күту тәсілі. Бұл – тұрақты бау-бақша шаруашылығы мен органикалық егіншіліктің қағидаттары мен әдістерін газон мен бақтарды күтуге бейімдейтін экологиялық таза жерді күту және экологиялық таза тұрақты ландшафтты жақсартудың бір бөлігі.
Organic lawn management or organic turf management or organic land care or organic landscaping is the practice of establishing and caring for an athletic turf field or garden lawn and landscape using organic horticulture, without the use of manufactured inputs such as synthetic pesticides or artificial fertilizers. It is a component of organic land care and organic sustainable landscaping which adapt the principles and methods of sustainable gardening and organic farming to the care of lawns and gardens.
Техникалар
Органикалық газонды күтудің басты элементі – тыңайтқышқа деген қажеттілікті азайту және зиянкестерге төзімді болуына жағдай жасайтын, сау топырақты дамыту үшін компост пен компост шайын қолдану. Екінші элемент – шөпті 3-4 дюйм биіктікте қыру арқылы қамысты басу, терең тамыр жүйесін қалыптастыру және қырқылып қалған шөп пен жапырақтарды тыңайтқыш ретінде газон үстінде қалдыру. Қосымша әдістерге көктемде емес, күзде тыңайтқыш салу жатады. Органикалық газонға жиірек тұқым себу, тілмелеу және топырақты ауамен толықтыру пайдалы, себебі мықты тамыр жүйесі маңызды. Жақсы күтім көрген органикалық газон көбінесе құрғақшылыққа төзімді болады. Егер газонға суару қажет болса, оны сирек, бірақ тереңдетіп суару керек. Газонды күтудің тағы бір органикалық тәсілі – газон құрғақшылық белгілерін көрсеткен кезде ғана суару, содан кейін тереңдетіп суару арқылы қажетсіз су шығынын азайту. Төмен көлемді су шашыратқыштарды қолдану, судың ағып кетпестен терең сіңуін қамтамасыз етеді. Малчтау функциясы бар газон шабу машиналары, өте ұсақ кесілген шөп қырқындары мен жапырақтардың топыраққа білінбей сіңіп, ыдырауына мүмкіндік бере отырып, тыңайтқыштарды қолдануды азайтуға көмектеседі.
Клеверлік газон
Бұрын шөп тұқымдарының құрамында ақ қондырғы (клевер) болған, ол табиғи тыңайтқыш қызметін атқарған. Бірақ синтетикалық тыңайтқыштардың пайда болуымен және осы тыңайтқыштарды сатудан табыс көретін кәсіпорындардың өркендеуімен бұл практика тоқтатылды. Соңғы жылдары үй иелері қондырғыны (клеверді) газонды табиғи түрде тыңайту үшін қайта қолдана бастады. 2022 жылы «Нью-Йорк Таймс» газеті қондырғы (клевер) газонның танымалдылығының артуы туралы хабарлады. «Нью-Йорк Таймс» басылымы «#cloverlawn TikTok желісінде 65 миллионнан астам қаралымға ие» деп мәлімдеді.
Органикалық пестицидтер
Органикалық шаруашылықты жүргізушілер ұлттық органикалық бағдарламада мақұлданған және тіркелген пестицидтерді газон күтімі бағдарламаларында қолдана алады. Бұл пестицидтер көбінесе табиғи материалдардан жасалған және минималды түрде өңделген. Балама ретінде пайдалы жәндіктерді және нематодтар сияқты табиғи жолдастарды пайдалануға болады, мысалы, кран шыбығының дернәсілдері мен құмырсқалар сияқты зиянкестердің газонға таралуын болдырмау үшін. NOFA стандарттары органикалық шаруашылықта пестицидтерді қолдануға рұқсат береді, бірақ олар әрқашан органикалық газон күтімінде қолданылмайды, себебі дұрыс агротехникалық шаралар зиянкестердің санын белгілі бір шектен төмен ұстауға мүмкіндік береді, мысалы, тиімді шабу және аралау сияқты физикалық күтім әдістерін қолдану арқылы саңырауқұлақ инфекциясының алдын алуға болады.
Органикалық тыңайтқыштар
Синтетикалық (органикалық емес негіздегі) тыңайтқыштар химиялық процестерде жасалады, олардың кейбіреулері қазба отынын пайдаланады және жаһандық жылынуға себеп болады. Олар сонымен қатар әлемдік азот айналымына түсетін азот мөлшерін күрт арттырады, бұл әлемдік экожүйелердің құрылымы мен қызмет етуіне, соның ішінде биологиялық түрлердің алуандығының жоғалуына және жағалау теңіз экожүйелері мен балық шаруашылығының төмендеуіне елеулі теріс әсер етеді. Азотты тыңайтқыштар қолданғаннан кейін атмосфераға N2O парниктік газын бөліп шығарады. Органикалық тыңайтқыштардың азот құрамы әдетте синтетикалық тыңайтқыштардан төмен болады.
Биологиялық әртүрлілік
Органикалық газон, анықтама бойынша, бір немесе екі түрлі шөптен артық түрлер қамтығанда, биологиялық әртүрлілікке үлес қосады. Органикалық газонға қосымша түрлердің мысалдары: ондаған шөп түрлері (жалғыз бадана шөбі үшін сегіз түр, саз шөптері, мүктер, көк шөп, бұршақ, үш жапырақты қызыл жапырақ, жусан, жер жабатын өсімдіктердің баламалары және басқа да шабуға болатын өсімдіктер). Биологиялық әртүрлілік экожүйелердің тиімділігі мен стресске төзімділігін арттырады. Биологиялық әртүрліліктің жетіспеушілігі – газонды пайдаланудың салдарынан туындаған маңызды экологиялық мәселе, және осы газон күту әдісін қолдау үшін көптеген қоғамдық ұйымдар құрылған. Кейбір жартылай төмен өсетін шөп түрлері шабу қажеттілігін де жояды, осылайша қоршаған ортаға да пайдалы болады. Көк шөп жиі шөптермен араластырылады, себебі ол топыраққа азотты сіңіріп, газонды тыңайтуға қабілетті.
Жоқ , жоқ
No Mow May – үй иелерін мамыр айында газонды қырқуды тоқтатуға шақыратын науқан. Мақсаты – тозаңдаушыларды, жергілікті өсімдіктерді және жануарлар әлемінің түрлілігін қолдау. Бұл науқанды 2019 жылы Ұлыбританиядағы табиғатты қорғауға бағытталған Plantlife қайырымдылық қоры бастады. 2020 жылы Висконсин штатының Апплтон қаласы мамыр айында газонды қырқуды тоқтатты. 2022 жылы АҚШ-тың көптеген қалалары No Mow May науқанына қатысты. Xerces Society ұйымы Bee City USA бағдарламасы арқылы бұл науқанды қолдайды және бұл қозғалысты жергілікті жағдайларға бейімделіп, жергілікті жабайы гүлдерді қоса аралар үшін жақсы орта құруға бастайтын "алғашқы қадам" деп сипаттайды.
Органикалық газондық жерлер
Дүние жүзінде көптеген шағын жеке меншіктердің (жайлардың) айналасындағы газонды органикалық әдістермен күтіп ұстауға болады. 20-шы ғасырдың соңында газонды органикалық түрде басқаруға бағытталған қозғалыс кеңейе бастады. Кейбір ірі жеке меншіктер мен муниципалитеттер органикалық газон күтімін және органикалық ландшафттық жоспарлауды талап етеді. Олардың арасында мынадай орындар бар:
Райтон органикалық бақтары, Райтон-он-Дансмор, Уорвикшир, Англия
1985 жылы коммерциялық емес Garden Organic ұйымы, бұрын Генри Даблдей атындағы зерттеу қауымдастығы деп аталған, қазіргі орнына көшіп келді, онда ол органикалық әрі көркейтілген, жұртшылыққа ашық аумақтарды ұстап тұрады. Бұл жер Ковентри университетіне тиесілі.
Highgrove House үйі, Глостершир, Англия
1996 жылы, сол кезде Уэльс ханзадасы болған Карл III, Хайгроув Хаус иелігіндегі ферма мен бақшаларды органикалық жүйеге көшірген еді.
Пэншилл, Кобхам, Суррей, Англия
1998 жылы Пэйншилл саябағы 18 ғасырдағы Чарльз Гамильтонның 1738-1773 жылдар аралығында жобалаған, қазіргі органикалық деп аталатын әдістермен қалпына келтірілген табиғи бақтары үшін «Еуропа Ностра» медалімен марапатталды.
Common Ground білім беру орталығы, Мэн штатының Юнити штаты, АҚШ
1998 жылы Мэн штатының органикалық фермерлер мен бағбандар қауымдастығы Юнити қаласында 300 акр жерді сатып алып, оны органикалық демонстрациялық егістіктерге, бақтарға, жеміс бақтарына, көлеңкелі ағаштарға және экологиялық зиянды азайтуға бағытталған орман шаруашылығы алқаптарына айналдырды. Бұл орын жыл сайын өткізілетін «Ортақ жер» ауылдық жәрмеңкесіне танымал, онда органикалық тағамдар мен шаруашылық өнімдері көрсетіледі.
Vineyard Golf Club, Мартаның жүзімдігі, Массачусетс, АҚШ
2002 жылы Марта жүзім бағында "Вайнеярд" гольф клубы ашылды, ол органикалық түрде газонды күтуді қажет ететін болды. Алғашқы гольф алаңын басқарған Джефф Карлсон 2003 жылы GCSAA/Golf Digest Environmental Leaders in Golf сыйлығының иегері атанды және 2008 жылы Президенттің қоршаған ортаны қорғау жөніндегі сыйлығын жеңіп алды.
Гарвард университеті, Массачусетс, АҚШ
2009 жылы «Нью-Йорк Таймс» газеті Гарвард университетінің барлық аумағында органикалық шаруашылық жүргізу туралы шешімін хабарлады, бұл шешім президент Дрю Гилпин Фауст тарапынан қолдалып, ландшафт директоры Уэйн Карбон жүзеге асырылды. «Нью-Йорк Таймс» газетінде мынадай мәлімдеме жасалды: «Карбон мырзаның айтуынша, осы күш-жігердің нәтижесінде университет суаруды 30 пайызға азайтты, соның арқасында жылына екі миллион галлон су үнемделді. Ал 40 жылдық Елмвудтағы жеміс бақтары, компост шайымен өңделгеннен кейін, жапырақ дақтары мен алма қысылынан жазылуда, бұл екі аурудың бұрынғы кезде оларды мазалаған еді».
Такома паркі, Мэриленд, АҚШ
Тұрғындар Кэтрин Каммингс және Джули Таддео 2011 жылы Мэриленд штатының Такома Парк қаласындағы көгалдандыруға арналған пестицидтердің қолданылуын шектеу мақсатында науқан бастады. Қалалық кеңес мүшелері Сет Граймс және Тим Мале бұл бастаманы жылдам қолдап, 2013 жылғы Такома Парк қауіпсіз өсіру заңының жобасын әзірледі, нәтижесінде қалалық кеңес заңды қабылдады, ол 2014 жылдың 1 наурызынан бастап күшіне енді.
Огункит, Мэн штаты, АҚШ
2014 жылы Билл мен Джуди Бейкер және басқа да тұрғындар Огунквит қалалық кеңесін мемлекеттік және жеке меншік жерлерде органикалық шаруашылық жүргізуді талап ететін қатаң пестицидтерге тыйым салу туралы қаулы қабылдауға көндірді.
Монтгомери округі, Мэриленд, АҚШ
2015 жылы Джули Таддео, Кэтрин Каммингс және Safe Grow Монтгомери ұжымы Мэриленд штатының Монтгомери округіне пестицидтерге тыйым салуды қабылдау үшін күш салды, бұл округтегі мемлекеттік және жеке меншіктегі барлық жерлерде органикалық газон күтімін міндетті етті. Монтгомери округі кеңесінің төрағасы Джордж Левентал (D) Такома Паркінің 2013 жылғы заңнамасына негізделген 52-14 нөміріндегі заң жобасын жазып, енгізді. Округтік кеңес сол жылдың қазан айында 52-14 заң жобасын қабылдады. Жергілікті газон күту компаниялары мен пестицид өнеркәсібінің лобби тобы "Салауатты орта үшін жауапты индустрия" (RISE) бұл тыйымға сот арқылы қарсы шықты. 2017 жылы аудандық сот тыйымды жойды, бірақ бұл шешімге шағымдануға берілді. 2019 жылы Мэриленд апелляциялық соты тыйымды күшінде қалдырды.
Ирвин, Калифорния, АҚШ
2016 жылы Лори Томпсон, Айн Крейсиун, Кэтлин Халлал, Ким Конте және Боб Джонсон бастаған "Нон Токсик Ирвин" тобы, қалалық кеңесші Кристина Шидің көмегімен қалалық кеңеске барлық қалалық жерде органикалық шаруашылық жүргізуді талап ететін органикалық, кешенді зиянкестермен күресу бағдарламасын қабылдауға итермеледі.
Карлсбад, Калифорния, АҚШ
2017 жылы «Нон Токсик Карлсбад» ұйымы қалалық барлық жерде органикалық шаруашылық жүргізуді талап ететін қағиданы қабылдауға қала әкімдігін ықпалдау үшін науқан жүргізді.
Портленд, Мэн, АҚШ
2018 жылы Эвери Йель Камила мен Мэгги Ноулз жетекшілік еткен «Портленд қорғаушылары» Портленд қалалық кеңесін мемлекеттік және жеке меншікке жататын барлық жерлерде органикалық шаруашылық жүргізуді талап ететін органикалық ереже қабылдауға ықпал етті.
Довер, Нью-Гэмпшир, АҚШ
2018 жылы Довер қалалық кеңесі, Non Toxic Dover, NH тұрғындар тобы ұсынған және кеңесші Деннис Шанахан қолдаған "Органикалық жерді басқару тәжірибесіне берілгендік туралы" қаулыны бірауыздан бекітті. Қала 2020 жылы қалалық жерлерде толығымен органикалық газон күтімі бағдарламасын іске қосты.
Ватиканның бақтары, Рим, Италия
2019 жылы Ватиканның Бақ және ортаны қорғау қызметінің басшысы Рафаэль Торнини Ватикан қаласының 37 акрлық бақтары 2017 жылдан бері органикалық шаруашылыққа көшіп келе жатқанын хабарлады.
Delta Dental Stadium, Манчестер, Нью-Гэмпшир, АҚШ
2019 жылы Нью-Гэмпшир Фишер Кэтс командасы Delta Dental стадионын органикалық түрде күтілетін алғашқы кәсіби бейсбол алаңына айналдыруға көшті. Stonyfield компаниясы #playfree науқаны аясында ойын-сауық алаптарын органикалық басқаруға көшіруді қолдағандықтан, стадионның жаңа форматқа ауысуына көмектесті.
Нью-Йорк қаласының мемлекеттік жерлері, АҚШ
2021 жылы Нью-Йорк қалалық кеңесі қалалық мекемелердің синтетикалық пестицидтерді пайдалануын тоқтатты. Бұл бастаманы П.С. 290 мектебіндегі Паула Роговиннің кіндік сыныбы көтерді.
Мауи, Гавай, АҚШ
2021 жылы Мауи аралы барлық округ жерлерінде синтетикалық пестицидтер мен тыңайтқыштарды қолдануға тыйым салды. «Beyond Pesticides» ұйымының Гавайидегі органикалық жерді басқару бағдарламасының директоры Оутом Несс сияқты қоғамдық белсенділер бұл заңның қабылдануы үшін жұмыс істеді.
Балтимор, Мэриленд, АҚШ
2022 жылы Балтимор қалалық кеңесінің 2020 жылы қабылдаған мемлекеттік және жеке меншіктегі синтетикалық пестицидтерге тыйым салу заңы күшіне енді. Заңды бұзғандарға 250 долларға дейін айыппұл салынады.