Психикалық құбылыс: Кешегіні көру (Ретрокогниция)

Кіріспе

Парапсихологиядағы ұғым. Ретрокогниция (кейде посткогниция немесе керікөру деп те аталады), латын тілінен алынған "ретро" сөзі "артық, өткен" деген мағынаны, ал "когниция" сөзі "білу" деген мағынаны білдіреді. Бұл – қалыпты жолмен білуге немесе анықтауға болмайтын өткен оқиға туралы білімді сипаттайды. Бұл терминді Фредерик У.Х. Майерс енгізген.

Шолу

Ретрокогницияны психикалық құбылыстарды зерттейтін ғалымдар ұзақ уақыттан бері тексеруге келмейтін нәрсе деп санайды, себебі ретрокогнитивтік тәжірибе дұрыс болғанын растау үшін қолда бар құжаттар мен адам білімін қарастыру қажет, олардың болуы білімнің кейбір қазіргі заманғы негізін көтеруге мүмкіндік береді. Мысалы, егер сіз «Уинстон Черчилль тотықұсты өлтірді» деген ретрокогнитивтік білімді айтсаңыз, осы білімді тексерудің жалғыз жолы – Черчилльдің қызметі туралы қолда бар дереккөздерге жүгіну болар еді. Егер ол шындығында бір тотықұсты өлтіргені анықталса, сіз тікелей ретрокогниция арқылы Черчилльдің өткеніндегі оқиғаны қабылдаудың орнына, бұл факт туралы қазіргі заманғы білімді (көріп тұру немесе телепатия арқылы, қажет болса, тиісті құжаттар немесе біреудің білімі) «жай ғана» алдыңыз деуге болады. Осы негізгі логикалық қиындықтарды ескере отырып, парапсихологтар ретрокогницияны эксперименталды түрде аз зерттеді. Сондықтан ретрокогницияның дәлелдері осы құбылыстың болуын көрсететін табиғи жағдайлармен шектелді. Ретрокогницияға қатысты ең танымал жағдай – 1901 жылы Энни Моберли мен Элеонора Жорденнің, екі ғалымның және әйелдерге арналған британдық университет білімінің алғашқы әкімшілерінің Мария Антуанеттаның жеке шатосы, Пети Трианонға жол табуға тырысқан кездегі көріп тұрулары. Жолды адастырып, олар патшайымның өзіне келді деп ойлады. Олар 1911 жылы «An Adventure» атты тәжірибелерін жариялады. Моберли мен Жорден сол кезде көрген және тіпті сөйлескен адамдардың киімдері, акценттері, жер бедері және сәулеті туралы нақты мәліметтерді ескере отырып, 1789 жылы Мари Антуанеттаның 1792 жылғы 10 тамызда Трианондағы соңғы күндері туралы есте сақтағанын айтты. Бұл кітап көбінесе әдебиетте ретрокогницияның дәлелі ретінде қарастырылса да, Британдық Психикалық Зерттеулер Қоғамының жетекші мүшесі Элеонора Сиджвик оны өзінің «Proceedings» журналында жарияланған мақаласында өзара ойдан шығарудың нәтижесі деп бірден жоққа шығарды.

Retrocognition has long been held by scientific researchers into psychic phenomena to be untestable, given that, in order to verify that an accurate retrocognitive experience has occurred, it is necessary to consult existing documents and human knowledge, the existence of which permits some contemporary basis of the knowledge to be raised. For instance, if you purport retrocognitive knowledge that "Winston Churchill killed a parrot", the only way of verifying that knowledge would be to consult extant sources of Churchill's activities. If it is found that he did, indeed, kill a parrot at one time, it could be said that you "simply" obtained contemporary knowledge of this fact (by clairvoyance or telepathy, if need be, of the relevant documents or someone's knowledge of them), rather than directly perceived – in the manner of retrocognition – any event in Churchill's past. Given this fundamental logical difficulty, there has been very little experimental investigation by parapsychologists of retrocognition. The evidence for retrocognition has, therefore, been limited to naturalistic cases suggestive of the phenomenon. The most popularly celebrated case of retrocognition concerns the visions in 1901 of Annie Moberly and Eleanor Jourdain – two scholars and early administrators of British university education for women – as they tried to find their way to Marie Antoinette's private château, the Petit Trianon. Becoming lost on their way, they believed that they instead came unto the Queen's presence itself. They published an account of their experience in 1911 as An Adventure. Moberly and Jourdain described how they had become convinced, over the following weeks, that persons they saw and even spoke to on that occasion – given certain details of dress, accent, topography and architecture – must have been of a presumed recollection by Marie Antoinette, on 10 August 1792, of her last days at Trianon in 1789. While often considered in popular literature as evidence for retrocognition, the book was immediately dismissed by Eleanor Sidgwick, a leading member of the British Society for Psychical Research, in an article published in its Proceedings, as the product of mutual confabulation.