Көніг Көлман: Венгрия және Хорватия патшасы

Кіріспе

1095–1116 жылдар аралығында Венгрия королі болған Коломан, сондай-ақ Кітап сүйгіш немесе Кітапшы (Könyves Kálmán; 1070 – 3 ақпан 1116) 1095 жылдан бастап Венгрия королі және 1097 жылдан қайтыс болғанға дейін Хорватия королі болды. Әкесі Геза I қайтыс болған кезде Коломан мен оның інісі Альмос кәмелетке толмағандықтан, олардың емілдері Ладислав I 1077 жылы таққа отырды. Ладислав, ортағасырлық венгр жылнамаларында айтылғандай, "жартылай соқыр және дөңгелек" болған Коломанды шіркеу мансабына дайындады, және Коломан ақырында 1090-шы жылдардың басында Эгер немесе Варад (Орадея, Румыния) епископы болып тағайындалды. Ладислав өлім алдында 1095 жылдың басында өзінің мұрагерін тағайындағанда Альмосты Коломанға қарағанда артық көрді. Коломан Венгриядан қашып кетті, бірақ емілі қайтыс болғаннан кейін 19 шілде 1095 жылы оралды. 1096 жылдың басында таққа отырды; оның таққа отырғаны туралы мәлімет жоқ. Ол Альмосқа Венгрия герцогтігінің үштен бір бөлігін берді. Коломанның таққа отырғызылған жылы, кем дегенде бес үлкен топ крестоносшылар қасиетті жерге жолда Венгрияға келді. Ол өз патшалығына рұқсатсыз кірген немесе ауылды тонаған топтарды жойды, бірақ негізгі крест армиясы Венгрияны оқиғасыз кесіп өтті. 1097 жылы Хорватияға басып кірді, оның соңғы туатын патшасы Петар Сначичті жеңді. Нәтижесінде, 1102 жылы ол Хорватия королі болды. XIV ғасырдың аяғындағы Pacta conventa (оның шынайылығы ғалымдар арасында жалпыға бірдей қабылданбаған) бойынша, ол тек хорват дворяндары басшыларымен келісімшарт жасасқаннан кейін ғана таққа отырғызылды. Осыдан кейін ғасырлар бойы Венгрия патшалары Хорватия патшалары болды. Коломан өмір бойы ағасының оны тақтан түсіруге тырысуына төтеп беруге тура келді; Альмос кем дегенде бес рет оны құлату үшін жоспарлар құрды. Ол 1107 немесе 1108 жылы ағасының герцогтігін басып алып, шамамен 1114 жылы Альмосты және Альмостың ұлы Беланы соқыр етті. Венгрия жылнамалары, оның мүгедек ағасы мен немере інісінен тараған патшалардың билік ету кезінде жинақталған, Коломанды қанқұмар және бақытсыз монарх ретінде бейнелейді. Ал замандасы Галл Аноним оны "өз заманындағы патшалардың ішіндегі әріптер ғылымында ең білгір" деп сипаттады. Коломанның салық салу, сауда және оның христиан және христиан емес азаматтары арасындағы қарым-қатынастарды қоса алғанда, өмірдің көптеген салаларын реттейтін жарлықтары бір ғасырдан астам уақыт бойы өзгертілмеген. Ол өз патшалықтарында прелаттарды тағайындау құқығынан бас тартқан алғашқы венгр патшасы болды.

King of Hungary from 1095 to 1116

Coloman the Learned, also the Book Lover or the Bookish (Könyves Kálmán; ; ; 10703February 1116) was King of Hungary from 1095 and King of Croatia from 1097 until his death. Because Coloman and his younger brother Álmos were underage when their father Géza I died, their uncle Ladislaus I ascended the throne in 1077. Ladislaus prepared Colomanwho was "half blind and humpbacked", according to late medieval Hungarian chroniclesfor a church career, and Coloman was eventually appointed bishop of Eger or Várad (Oradea, Romania) in the early 1090s. The dying King Ladislaus preferred Álmos to Coloman when nominating his heir in early 1095. Coloman fled from Hungary but returned around 19 July 1095 when his uncle died. He was crowned in early 1096; the circumstances of his accession to the throne are unknown. He granted the Hungarian Duchyone third of the Kingdom of Hungaryto Álmos. In the year of Coloman's coronation, at least five large groups of crusaders arrived in Hungary on their way to the Holy Land. He annihilated the bands who were entering his kingdom unauthorized or pillaging the countryside, but the main crusader army crossed Hungary without incident. He invaded Croatia in 1097, defeating its last native king Petar Snačić. Consequently, he was crowned king of Croatia in 1102. According to the late 14th century Pacta conventa (the authenticity of which is not universally accepted by scholars), he was only crowned after having ratified a treaty with the leaders of the Croatian nobility. For centuries thereafter, the Hungarian monarchs were also the kings of Croatia. Coloman had to face his brother's attempts to dethrone him throughout his life; Álmos devised plots to overthrow him on at least five occasions. In retaliation, he seized his brother's duchy in 1107 or 1108 and had Álmos and Álmos' son Béla blinded in about 1114. Hungarian chronicles, which were compiled in the reigns of kings descending from his mutilated brother and nephew, depict Coloman as a bloodthirsty and unfortunate monarch. On the other hand, he is portrayed as "the most well versed in the science of letters among all the kings of his day" by the contemporaneous chronicler Gallus Anonymus. Coloman's decrees, which governed many aspects of lifeincluding taxation, trade and relations between his Christian and non Christian subjectsremained unmodified for more than a century. He was the first Hungarian king to renounce control of the appointment of prelates in his realms.

Ерте жылдары (шамамен 1070-1095)

Коломан Геза I патшаның нәресте кезінде көз жұмған екі ұлының үлкені болды. Гезаның византиялық екінші әйелі, оның крещениеден өткен аты белгісіз, күйеуі қайтыс болғаннан кейін Венгриядан кетті, бұл оның балаларының анасы емес екенін көрсетеді. Осылайша, Коломан мен оның інісі Альмостың анасы Гезаның бірінші әйелі София болған болуы керек, оның туысқандары белгісіз. Тарихшылар Гюла Кристо мен Марта Фонттың айтуынша, ағайындылар шамамен 1070 жылы туған, өйткені олар 1090 жылдардың басында лауазымдарды атқаруға жеткілікті есейген еді. Орта ғасырлардағы латын тілінде жазылған құжаттарда Коломанның крещениеден өткен аты Коломан немесе Коломбан деп тіркелген. Кристоның сөзіне қарағанда, ол, әлдебір 11 ғасырдың басында Австрияда шейіт болған миссионер, Стокер ауылының әйгілі Коломанының құрметіне аталған. Тағы бір мүмкіндік – оның аты түрік текті болуы мүмкін ("демалыс" мағынасында), өйткені оның інісі түрік атын алып жүрген. Коломанның әкесі 1074 жылы таққа отырды. Геза 1077 жылдың 25 сәуірінде қайтыс болғандықтан, Коломан мен Альмос кәмелетке толмағандықтан, Гезаның інісі Ладислав I оның орнына отырды. Жаңа патша Коломанды шіркеуде мансапқа дайындау керек деп шешті. Патшаның бұл шешімі ерекше болды, өйткені Коломан Альмостан үлкен еді және үлкен ағалар дін қызметкері болып тағайындалмайтын. 14 ғасырлық "Аңғалданған жылнамада" Коломанның "бойы кішкентай, бірақ ақылды және тез түсінетін" болғаны айтылған, сондай-ақ ол "сақалы көп, көзі нашар, мойны қисық, ақсап жүретін және сөйлегенде дірдейтін" еді. Егер жылнама оның сыртқы келбеті туралы нақты дәстүрді сақтаған болса, оның дене мүкіндігі оның інісінің шешіміне әсер еткен болуы мүмкін. Алайда, қазіргі ғалымдар бұл пікірге қарсы келеді, өйткені жылнама Альмостың ұрпақтарынан шыққан патшалар тұсында аяқталған. Діни мансапқа дайындалу үшін Коломан оқу мен жазуды үйреніп, латын тілін жақсы меңгерді. 1096 жылы Рим папасы Урбан II оған жолдаған хатында оның канондық құқықтағы біліктілігін жоғары бағалады. Кристоның сөзіне сүйенсек, оқуын аяқтағаннан кейін ол дін қызметкері болып тағайындалды және 1090 жылдардың басында епископ болды. 14-15 ғасырлардағы венгрлік жылнамаларда Коломан Эгер немесе Варад епискобы болғаны айтылады. Мысалы, "Аңғалданған жылнамада" ол "Варад епискобы" болғаны, ал Ладислав I оны "Агрия (немесе Эгер) епискобы" етіп тағайындағысы келгені жазылған. "Аңғалданған жылнама" бойынша, Коломан мен Альмос 1095 жылдың басында інісінің әскерімен бірге Богемияға қарсы жорыққа қатысқан. Патшалығының шекарасына жеткен кезде Ладислав I "ауыр науқасқа шалдықты" және Альмосты өзінің мұрагері етіп тағайындады. Ағасының шешіміне бағынбай, Коломан Польшаға қашып кетті. Ол 1095 жылдың 29 шілдесінде інісі қайтыс болған кезде Венгрияға оралды. Оның таққа отыруының нақты жағдайы белгісіз. "Аңғалданған жылнамада" Ладислав оны Польшадан шақырғаны айтылады. Сол деректе Альмос "ағасы Коломанды шын ниетпен құрметтеді және оған патшалық тәжін берді" делінген. Бұл хабар Альмос ағасының билігін тек әкесі мен атасының иеленген герцогтігін алу шартымен мойындағанын көрсетеді, бұл елдің үштен бір бөлігін құрайтын аймақ еді. Таққа отырғаннан кейін көп ұзамай Коломан Бірінші крест жорығының әскерлері Венгрия арқылы өтіп бара жатқанда туындаған мәселелерге тап болды. Он жылдар бойы Венгрия Батыс Еуропалық қажыларды Киелі жерге сапарларында азық-түлікпен қамтамасыз ете алды, бірақ ондаған мың крестшілердің ел арқылы өтуі жергілікті халықтың күнкөрісіне қауіп төндірді. 1096 жылдың мамыр айының басында Вальтер Санс Авуар бастаған алғашқы топ шекараға жетті. Коломан оларды жылы қабылдап, патшалық құрамасына кіргізді. Ол оларға егін жинау әлі басталмаған болса да, базардан азық-түлік сатып алуға рұқсат берді. Олар Венгрия арқылы үлкен қақтығыстарсыз өтті. Бір ғана оқиға Венгрия-Византия шекарасына жақын Зимонияда (Земун, Сербия) болды. Бұл жерде "жаман ниетті венгрлер" қала маңында қару-жарақ сатып алуға тырысқан он алты крестшіге шабуыл жасап, олардың киімдерін, қару-жарағын және ақшасын тартып алды. Келесі топтың басшысы Петр Эрмит болды, олар мамыр айының соңында немесе маусым айының басында келді. Коломан оларға Венгрияға кіруге тек Петр оларға ауылды тонауға жол бермейтінін уәде еткеннен кейін ғана рұқсат берді. Ногенттік Гиберт жазбаларына сәйкес, Петр уәдесін орындай алмады: крестшілер "қоймаларды өртеп, бойжеткендерді зорлап, көптеген үйленген әйелдерді алып қашты", дегенмен "венгрлер, христиандар ретінде христиандарға, барлығын кең қолмен сатуға ұсынды". Петр өзінің серіктерімен бірге Зимонияға жеткенше ешқандай оқиға болмағанын мәлімдеді, онда венгрлер тонаған он алты крестші туралы әңгіме естіді. Крестшілер қаланы қоршап алып, "шамамен төрт мың венгрді" өлтірді, Альберттен айтуынша. Коломанның әскері жақындағанда ғана олар шегінді. Үшінші топ Нитраға (Нитра, Словакия) жетіп, аймақты тоналай бастады. Олар жақын жердегі тұрғындармен жеңіліп қалды. Төртінші әскер маусымның ортасында Мосонға келді. Коломан оларға олардың саяхаттарындағы тәртіпсіздігі туралы естігендіктен немесе олардың Венгрия арқылы өтуі жергілікті экономиканың тұрақтылығына қауіп төндіретінін түсінгендіктен, оларға аймақтан шығуға рұқсат бермеді. Азық-түлік пен шарапты алу үшін крестшілер жақын елді мекендерге жиі шабуыл жасады. Коломан оларға шабуыл жасауға шешім қабылдады, бірақ әскер командирлері оларды қаруларын және ақшаларын тапсыруға көндіріп, саяхаттарында азық-түлікпен қамтамасыз ететінін уәде берді. Крестшілер қарусыздарылғаннан кейін Коломанның әскері оларға шілде айының басында Паннонхальма маңында шабуыл жасап, өлтірді. Оларға қажетті заттарды сатып алуға рұқсат берілді және екі тарапқа да бейбітшілік жарияланды, мұндай үлкен әскерден дау тумауы үшін. Бірақ бірнеше күн күткеннен кейін олар маусымды бастап, баварлықтар мен швабтар, батыл халық және қалған әскерлер асыққандықтан шарап, арпа және басқа да қажетті заттарды венгрлерден ұрлап, содан кейін егістіктегі қой мен сиырларды өлтірді. Олар оларға қарсы тұрып, қууды тоқтатуға тырысқандарды жойды. Басқалары біз толық баяндама жасай алмайтын көптеген қылмыстар жасады, қарапайым әдеттерімен ақымақ және жабайы халық сияқты. Себебі, куәгерлер айтқандай, олар нақты венгр жас жігітін базар көшесінде тікұстап, өте маңызсыз дауға байланысты жеке мүшесінен жарақат алды. Бұл оқиға Коломанды қынжырлатты, сондықтан ол бүкіл Венгрияны осы қылмыс пен басқа да әрекеттерге кек қайтару үшін соғысқа дайындалуға бұйырды және паломниктердің ешқайсысы осы зұлымдық жасағандықтан аман қалмауы керек еді. Альберттен айтуынша: Иерусалимге жасалған саяхат тарихы.

Coloman was the elder of the two sons of King Géza I who survived infancy. Géza's Byzantine second wifewhose baptismal name is unknownleft Hungary after her husband's death, implying that she was not his children's mother. Consequently, the mother of Coloman and his younger brother, Álmos, must have been Géza's first wife, Sophia, whose family is unknown. According to historians Gyula Kristó and Márta Font, the brothers were born around 1070, because they were mature enough to hold offices in the early 1090s. Coloman's uncommon baptismal name was recorded as Colomanus or Colombanus in medieval documents written in Latin. Kristó writes that he was most probably named after Saint Coloman of Stockerau, a missionary who was martyred in Austria in the early 11th century. Another possibility is that his name is of Turkish origin (meaning "rest"), because his brother bore a Turkish name. Coloman's father ascended the throne in 1074. Because Coloman and Álmos were minors when he died on 25April 1077, Géza's brother Ladislaus I succeeded him. The new king decided that Coloman should be prepared for a career in the Church. The king's decision was unusual as Coloman was older than Álmos and elder brothers were rarely ordained priests. The 14th century Illuminated Chronicle stated that Coloman was "of mean stature, but astute and quick of apprehension", adding that he was "shaggy and hirsute, half blind and humpbacked, and he walked with a limp and stammered in his speech". If the chronicle preserved genuine tradition of his appearance, his physical deformity may have influenced his uncle's decision. However, modern scholars tend to refute this view, emphasizing that the chronicle was completed in the reigns of kings descending from Álmos. In preparation for his clerical life, Coloman learnt to read and write and acquired a good knowledge of Latin. His proficiency in canon law was praised in a letter that Pope Urban II addressed to him in 1096. According to Kristó, upon finishing his studies he was ordained priest and in the early 1090s was appointed bishop. Hungarian chronicles completed in the 14th and 15th centuries say that Coloman was bishop of either Eger or Várad. For instance, the Illuminated Chronicle states that he was "bishop of Warad" (or Várad), and LadislausI wanted to appoint him "bishop of Agria" (or Eger). According to the Illuminated Chronicle, both Coloman and Álmos accompanied their uncle on a military campaign against Bohemia in early 1095. Before reaching the border of his kingdom, LadislausI "was overcome by a grave infirmity" and decided to appoint Álmos as his heir. Instead of obeying his uncle's decision, Coloman fled to Poland. He returned to Hungary around 29July 1095 when his uncle died. The exact circumstances of his ascension to the throne are uncertain. The Illuminated Chronicle states Ladislaus had invited him back from Poland. The same source adds that Álmos, "in the true simplicity of his heart honoured his brother, Coloman, and yielded to him the crown of the kingdom", This report shows that Álmos only acknowledged his brother's rule in exchange for receiving the duchy once held by their father and grandfather, an area that comprised one third of the territory of the kingdom. Shortly after his coronation, Coloman had to face problems that the armies of the First Crusade caused while passing through Hungary. For decades, Hungary had been able to supply a significant number of Western European pilgrims with food during their journey to the Holy Land, but the movement of tens of thousands of crusaders across the country endangered the natives' subsistence. The first group of crusaders, led by Walter Sans Avoir, reached the frontier in early May 1096. Coloman received them in a friendly way and allowed them into the kingdom. He also authorized them to buy food in the markets, although harvest had not started yet. They proceeded through Hungary without any major conflicts. The only incident occurred near the Hungarian–Byzantine border at Zimony (Zemun, Serbia). Here, "certain Hungarians with evil minds" attacked sixteen crusaders who had tried to buy weapons near the town, seizing the crusaders' clothes, armor, and money. The next arrivals, headed by Peter the Hermit, arrived in late May or early June. Coloman permitted them to enter Hungary only after Peter pledged that he would prevent them from pillaging the countryside. According to Guibert of Nogent's records, Peter could not keep his promise: the crusaders "burned the public granaries , raped virgins, dishonored many marriage beds by carrying off many women", although "the Hungarians, as Christians to Christians, had generously offered everything for sale" to them. Peter himself claimed that he and his companions had passed through the country without incident until they reached Zimony, where they learnt of the story of the sixteen crusaders who had been robbed by the Hungarians. The crusaders besieged and took the town, where they massacred "[a]bout four thousand Hungarians", according to the contemporaneous Albert of Aix's estimation. They only withdrew when Coloman's troops approached them. A third band of crusaders reached Nyitra (Nitra, Slovakia) and began plundering the region. These were soon routed by the locals. A fourth army came to Moson in the middle of June. Coloman did not allow them to leave the region, either because he had learnt of their troublesome behavior during their journey, or he had realized that their movement across Hungary could jeopardize the stability of the local economy. To seize food and wine, the crusaders made frequent pillaging raids against the nearby settlements. Coloman decided to attack them, but the commanders of the army convinced him to persuade the crusaders to surrender their weapons and money, promising them that they would be supplied with food during their journey. After the crusaders were disarmed, Coloman's troops attacked and massacred them near Pannonhalma in early July. [The crusaders] were even granted a licence to buy and sell necessary supplies, and peace was proclaimed on both sides according to [Coloman's] instructions, lest a dispute might arise from such a large army. But when they were delayed there for some days, they began to wander, and the Bavarians and Swabians, a bold race, and the rest of the soldiers foolishly drank too much; they violated the proclaimed peace, little by little stealing wine, barley, and other necessities from the Hungarians, finally seizing sheep and cattle in the fields and killing them; they destroyed those who stood up to them and wanted to drive them out. The others committed several crimes, all of which we cannot report, like a people foolish in their boorish habits, unruly and wild. For, as those say who were present, they stabbed a certain young Hungarian in the market street with a stake through his private parts, because of a most contemptible dispute. [Coloman] was disturbed by this scandal, so he ordered that the signal should be given to the whole of Hungary to stir to battle in vengeance of this crime and the other insults, and not one of the pilgrims was to be spared because they had carried out this vile deed.|Albert of Aix: History of the Journey to Jerusalem

Осы оқиғалардан алаңдаған Коломан шілде айының ортасында граф Эмихо басшылығымен келген крестшілердің Венгрияға кіруіне тыйым салды. Патшаның бұйрығын елемеген олар қорғаныс шебін бұзып, Мосонды қоршады. Олардың катапульталары қабырғаларды екі жерде қиратты, олар 15 тамызда бекініске шабуыл жасауға мүмкіндік берді. Коломан крестшілер елдің барлық бөлігін басып алады деп қорқып, Русьқа қашуға дайындалды. Алайда, ешқандай себепсіз шабуылдаушылар арасында үрей туды, бұл гарнизонға шабуыл жасап, оларды жеңуге мүмкіндік берді. Қазіргі ғалымдар Коломан әскерінің кенеттен келуі туралы қауесет крестшілерді қорқытып, қашқанын келіседі.

Alarmed by these incidents, Coloman forbade the crusaders who arrived under the leadership of Count Emicho in the middle of July to enter Hungary. Ignoring the king's order, they broke through the defensive lines and laid siege to Moson. Their catapults destroyed the walls in two places, enabling them to storm into the fortress on 15August. Coloman made preparations to flee to Rus', fearing that the crusaders would occupy the whole country. However, for no apparent reason, a panic broke out among the attackers that enabled the garrison to carry out a sortie and rout them. Modern scholars agree that rumours about the sudden arrival of Coloman's army frightened the crusaders off from the fortress. According to Albert of Aix, contemporaneous Christians thought that Emicho's defeat was a punishment that God inflicted on the pilgrims because they had massacred many Jews "rather from greed for their money than for divine justice". The first crusader army organized by the Holy See reached the borders of Hungary in September 1096. It was led by Godfrey of Bouillon, Duke of Lower Lorraine. Godfrey sent a knight who had already been known to Coloman to start negotiations about the crusaders' entry into Hungary. Eight days later, Coloman agreed to meet with Godfrey in Sopron. The king allowed the crusaders to march through his kingdom but stipulated that Godfrey's younger brother Baldwin and his family should stay with him as hostages. The crusaders passed through Hungary peacefully along the right bank of the Danube; Coloman and his army followed them on the left bank. He only released his hostages after all the crusaders had crossed the river Sava, which marked the kingdom's southern frontier. The uneventful march of the main crusader army across Hungary established Coloman's good reputation throughout Europe. The contemporaneous Cosmas of Prague wrote that "some of the Jews" who had been persecuted by the crusaders in Bohemia arrived in Hungary and "secretly took their wealth away with them". Although Cosmas does not specify their number, László Mezey and other historians say that the Jews represented a large influx. Coloman issued a number of decrees and separate statutesCapitula de Iudeisregulating the position of Jews in Hungary. For instance, he forbade them from holding Christian slaves and residing "outside episcopal sees". Historian Nora Berend writes that the "defence of purity of Christians by interdictions against mingling with Jews plays a very minor role" in Coloman's legislation in comparison with late 12th century canon law. Whereas he did not try to convert the Jews, he issued decrees aimed at the conversion of his Muslim subjects. For instance, he prescribed that if a Muslim "has a guest, or anyone invited to dinner, both he and his table companions shall eat only pork for meat" in order to prevent Muslims from observing their dietary laws.

Кеңейту, ішкі қақтығыстар мен заңнама (10961105)

Коломанның крестшілерге қарсы жеңістерінен кейін, Ладислав I, өзінің соңғы жылдары папа Урбан II-ге қарсы қолдаған Генрих IV, герцог Альмоске хат жазды. Император Коломанның императорлық мүдделерді «өз қажеттіліктері үшін» елемегенін айтып, герцогтан өз атынан араласуын өтінді. Алайда, Коломанның бұрынғы епископы өзінің алдыңғысының сыртқы саясатын тастап, папаны қолдады. Тарихшы Гюла Кристо жазғандай, Альмос пен император Генрихтің тығыз қарым-қатынасы Коломанның шешіміне әсер еткен болуы мүмкін. Коломан 1097 жылы Сицилияның Роджер I-нің қызы Фелицияға үйленді, ол Киелі Орынның жақын одақтасы болды. Оның әпкесі Констанция король Генрих IV-тің үлкен ұлы Конрадқа үйленді, ол әкесіне қарсы папамен одақтасқаннан кейін. 1097 жылы Коломан Хорватияға басып кірді. Ладислав I елдің басым бөлігін басып алған еді, бірақ Хорватияның соңғы туа біткен патшасы Петар Сначич Мала Капела тауларында оған қарсылық көрсетті. Петар Сначич Гвозд тауындағы шайқаста Коломан әскеріне қарсы соғыста қаза тапты. Венгр әскерлері Адриатика теңізіне жетіп, маңызды портты – Биоград-на-Моруды басып алды. Коломан әскерінің алға жылжуынан қауіптенген Трогир және Сплит қалаларының тұрғындары Далмацияға келген Венеция дожы Витале Михиелге адалдыққа ант берді. Коломанның флоты болмағандықтан, ол дожға «бұрынғы түсініспеушіліктерді жою үшін» хатпен өкілдерін жіберді. 1098 жылы жасалған келісім, яғни «Conventio Amicitiae» келісімінде, Хорватияның жағалау аймақтары Венгрияға, ал Далмация Венеция Республикасына берілді. Коломанның болмауынан пайдаланып, Альмос патшаға қарсы сөз байласып, әскерін жинады. 1098 жылы Коломан Хорватиядан оралып, әскерін ағасының герцогтігіне қарай аттанды. Екі әскер Тисаваркониде кездесті, оларды тек Тиса өзені ғана бөліп тұрды. Алайда екі әскердің қолбасшылары келіссөздер бастады және патша мен герцогты өзара татуласуға мәжбүрлеп, соғыспауға шешім қабылдады. [Коломан] әскерімен бірге [Тисаварконияға] қарсы аттанды, ал [Альмос] қарсы жақтан [Тисаварконияға] жақындады, оларды Тиса өзені бөліп тұрды. Бірақ адал венгрлер өзара сөйлесу үшін бітімге келуді талап етті. Олар: «Неге біз соғысамыз? Егер олар бізді жеңсе, біз өлеміз, ал егер олар қашып кетсе, қашып кетеді. Әкелеріміз бұрын бір-бірімен соғысып, бауырластары бір-біріне қарсы соғысып, қаза тапты. Біз соғысуға негіз де көріп отырмыз. Егер олар соғысқысы келсе, соғыссын. Кім жеңсе, сол билеуші болсын», – деді. Осы шешімге келгеннен кейін басшылар тарап кетті. Грак [Коломанға] өз шешімдерін, Илия [Альмоске] өз шешімдерін жеткізгенде, олар өз еркімен болмаса да, бейбітшілік сақтады. 1099 жылы Киевтің ұлы князі Святополк II өзінің ұлы Ярославты – Коломанның бір қызының күйеуі болған – Венгрияға көмек сұрау үшін жіберді. Ярослав Коломанды қақтығысқа араласуға көндірді. Коломан мен оның әскері Карпат тауларын кесіп өтіп, көтерілісші князьдердің бірі Володар Ростиславичтің ордасы болған Перемышльді (Пшемысль, Польша) қоршап алды. Володар Ростиславичтің одақтастарының бірі Давид Игоревич кумандықтарды венгрлерге шабуыл жасауға көндірді. Соңынан болған шайқаста венгр әскері ауыр жеңіліске ұшырады. «Аң-таң хроникасында» былай делінген: «Венгрлер осы шайқаста болғандай қазаға ұшыраған емес». Ресейлік «Басты хроника» басылымында көптеген венгрлер шайқастан кейін «біреулері Вягроға, ал басқалары Санға батып кеткен» делінген. Коломанның өзі Сан аңғары арқылы шайқас алаңынан қашып құтылды. Русьтен оралғаннан кейін көп ұзамай Коломан Богемияның герцогтарына көмек көрсету үшін Богемияның герцогы Бретислав II-ге қарсы Моравияның герцогтары Святоплюк пен Оттоға қарай асықты. Ол Бретиславпен шекарадағы Ольшава өзенінде «Лучское даласында» кездесті, онда «олар достық пен бейбітшілік байланыстарын жаңартты және оларды антпен бекітті», – деді Прагалық Косма. Коломан шамамен 1100 жылы өзінің алдыңғыларының жарлықтарын қайта қарауға шешім қабылдады. 1083 жылы қасиетті деп жарияланған Венгрияның патшасы Степан I-ді өзінің идеалы деп санағандықтан, ол «патшалықтың әміршілерін жинап, бүкіл кеңеспен Степан I-нің заңдарын қайта қарады». Бұл жиналыста экономиканың бірнеше аспектілерін реттейтін және Ладислав I-нің қатаң заңдарын жеңілдететін жарлықтар да қабылданды. Бір жарлықта «штригалар», «вампирлер» немесе «кабыландарды» қудалауға тыйым салынды, себебі олар «жоқ». Сондай-ақ, сол заңда зұлымдық жасайтын «аңшы-жалғаншылар» жазаланатыны айтылған. Коломан мен Антиохиялық Богемонд I арасындағы одақты болдырмау үшін Византия императоры Алексий I Комнен 1104 немесе 1105 жылы өзінің ұлы және мұрагері Иоанн мен Коломанның туысы Пиросканы үйлендірді. Византия империясымен одақтасу Коломанға 1105 жылы Далмацияға басып кіруге мүмкіндік берді. «Блесс Джонның өмірі» бойынша, ол жеке өзі Задарды қоршаған әскеріне басшылық етті, ол Далмация қалаларының ең ықпалдысы болды. Қоршау Джонның келісімімен аяқталды, ол Коломан мен қала тұрғындары арасында шарт жасасты, олар патшаның үстемдігін қабылдады. Сплит қаласы да қысқа қоршаудан кейін бағынды, бірақ Далмацияның басқа екі қаласы – Трогир және Шибеник қарсылықсыз бағынды. Әйгілі Кристофердің өмірінде венгр флоты Кварнер шығанағының аралдарын, соның ішінде Крес, Крк және Раб, сондай-ақ Брачны бағындырғаны айтылған. Томас архидиаконы Коломанның Далмация қалаларының әрқайсысына олардың адалдығын сақтау үшін «еркіндік жарғысын» бергенін айтады. Бұл еркіндіктерге қала тұрғындарының өз қалаларының епископын еркін сайлау құқығы және монархқа төленетін кез келген салықтан босатылуы кірді. Далмацияны басып алғаннан кейін Коломан «Венгрия, Хорватия және Далмация королі» деген жаңа атақты алды, ол алғаш рет 1108 жылы тіркелді.

After Coloman's victories over the crusaders, Henry IV, Holy Roman Emperor, whom LadislausI had supported against Pope UrbanII in his last years, wrote a letter to Duke Álmos. The emperor stated that Coloman had neglected imperial interests "because of his own necessities", and asked the duke to intervene on his behalf. However, Colomana former bishopabandoned his predecessor's foreign policy and supported the pope. Historian Gyula Kristó writes that Álmos's close relationship with Emperor Henry may also have influenced Coloman's decision. Coloman married Felicia, a daughter of Roger I of Sicilya close ally of the Holy Seein 1097. Her sister Constance had married Conrad, the elder son of Emperor HenryIV, after he allied with the pope against his father. Coloman invaded Croatia in 1097. LadislausI had already occupied most of the country, but Petar Snačić, the last native king of Croatia, resisted him in the Mala Kapela mountains. Petar Snačić died fighting against Coloman's army in the Battle of Gvozd Mountain. The Hungarian troops reached the Adriatic Sea and occupied Biograd na Moru, an important port. Threatened by the advance of Coloman's army, the citizens of the towns of Trogir and Split swore fidelity to the doge of Venice, Vitale Michiel, who had sailed to Dalmatia. Having no fleet, Coloman sent envoys with a letter to the doge to "remove all the former misunderstandings concerning what is due to one of us or the other by right of our predecessors". Their agreement of 1098the so called Conventio Amicitiaedetermined the spheres of interest of each party by allotting the coastal regions of Croatia to Hungary and Dalmatia to the Republic of Venice. Taking advantage of Coloman's absence, Álmos began to conspire against the king and mustered his armies. Coloman returned from Croatia and marched his army towards his brother's duchy in 1098. The two armies met at Tiszavárkony, with only the river Tisza separating them. However, the commanders of the two troops started negotiations and decided not to fight each other, compelling the king and the duke to make peace. [Coloman] and his army marched to [Tiszavárkony] against [Álmos], and [Álmos] drew near to [Tiszavárkony] from the opposite direction, and between them was the river [Tisza]. But loyal Hungarians sought to bring about a truce, in order that they could talk with each other, and they said: "Why do we fight? If they defeat us in battle, we shall die; and if they escape, they will flee: in times past our fathers fought against each other and brothers against brothers, and they died. Nor do we see any ground for fighting. Let those two fight if fighting pleases them; and whichever of them shall win, let us take as lord." Having taken this decision, the chief men dispersed. When Grak told [Coloman] of their decision and Ilia informed [Álmos], they kept the peace, though it was not by their own will.|The Hungarian Illuminated Chronicle

Grand Prince Svyatopolk II of Kiev sent his son Iaroslav – who was the husband of one of Coloman's nieces – to Hungary to seek assistance against the princes of the westernmost regions of Rus' in 1099. Iaroslav persuaded Coloman to intervene in the conflict. Coloman and his army crossed the Carpathian Mountains and laid siege to Peremyshl (Przemyśl, Poland)the seat of Volodar Rostislavich, one of the rebellious princes. David Igorevich, one of Volodar Rostislavich's allies, persuaded the Cumans to attack the Hungarians. In the ensuing battle, the Hungarian army was soundly defeated. The Illuminated Chronicle says that "[r]arely did Hungarians suffer such slaughter as in this battle". According to the Russian Primary Chronicle, many Hungarians "were drowned, some in the Vyagro and others in the San", after the battle. Coloman himself narrowly escaped from the battlefield through the valley of the San. Shortly after his return from Rus', Coloman hastened towards the Bohemian border to assist the dukes of MoraviaSvatopluk and Ottoagainst Duke Bretislaus II of Bohemia. He had a meeting with Bretislaus on the border river Olšava "in the field of Lučsko" where "they renewed their age old bonds of friendship and peace and confirmed them with oaths", according to Cosmas of Prague. Coloman decided to review his predecessors' decrees around 1100. Because he regarded Stephen I of Hungary, who had been canonized in 1083, as his ideal, he "assembled the magnates of the kingdom and reviewed with the advice of the entire council the text of the laws" of Stephen I. The assembly also passed decrees, which regulated several aspects of the economy and tempered the harshness of the legislation of LadislausI. One of the decrees prohibited the persecution of strigaevampires or maresbecause they "do not exist". The same law also dealt with malefici or "sorcerers", punishing their misdeeds. In an attempt to prevent an alliance between Coloman and Bohemond I of Antioch, the Byzantine Emperor Alexios I Komnenos arranged a marriage between his son and heir, John, and Coloman's cousin, Piroska, in 1104 or 1105. The alliance with the Byzantine Empire also enabled Coloman to invade Dalmatia in 1105. According to the Life of the blessed John of Trogir, he personally commanded his troops besieging Zadar, the most influential among the Dalmatian towns. The siege lasted until Bishop John of Trogir negotiated a treaty between Coloman and the citizens who accepted the king's suzerainty. The town of Split likewise surrendered after a short siege, but two other Dalmatian townsTrogir and Šibenikcapitulated without resistance. The Life of St Christopher the Martyr also says that a Hungarian fleet subjugated the islands of the Gulf of Kvarner, including Cres, Krk, and Rab, as well as Brač. Thomas the Archdeacon narrates that Coloman granted each Dalmatian town its own "charter of liberties" to secure their loyalty. These liberties included the citizens' right to freely elect the bishop of their town and their exemption from any tribute payable to the monarch. Following his conquest of Dalmatia, Coloman assumed a new title"King of Hungary, Croatia and Dalmatia"which was first recorded in 1108.

Отбасылық істер (11051113)

1105 жылы Коломан өзінің төрт жасар ұлы Стефанды тәж кигізді, бұл Альмостың патшаға қарсы ашық бүлік көтеруіне себеп болды. Герцог Венгриядан кетіп, император Генрих IV-тен жәрдем сұрады. Өзінің ұлы бастаған бүлікке тап болған император оған көмектесе алмайтынын түсінген Альмос 1106 жылы Венгрияға оралды, бірақ кейін Польшаның Болеслав III қайын інісіне қашты. Польшаның көмегімен ол Венгриядағы Абауйвар бекінісін басып алды. Коломан Болеслав III-мен кездесті, және екі монарх «мәңгілік достық пен бауырластыққа серт берді». Альмос Германияның Генрих V-імен кездесу үшін Пассауға кетті. Альмостың өтініші бойынша Генрих V 1108 жылдың қыркүйегінде Венгрияға шапқындап, Пресбургті (Братислава, Словакия) қоршады. Сонымен қатар, Альмосты қолдаған Богемия герцогы Сватоплюк Дунайдың солтүстігіндегі аймақтарға шабуыл жасады. Коломанның одақтасы Болеслав III Богемияға шапқындап, чех герцогын шегінуге мәжбүр етті. Императордың Пресбургті басып алу әрекеті толық сәтсіз аяқталды, бірақ ол Коломанды Альмосты кешіруге көндірді, оған Венгрияға оралуға рұқсат берілді. Сол жылы Коломан Далмацияға сапар шегіп, Сплит, Трогир және Задар қалаларының құқықтарын растады. 1111 жылы Задарға оралып, далматин қалаларының бостандықтарын қайта бекітті. Зобор аббаттығы 1111 және 1113 жылдары Коломаннан екі жарлық алды. Бірінші жарлықта Нитра (Нитра, Словакия) қаласындағы пробст есімдері аталса, екінші жарлықта сол қаладағы епископ есімдері аталды. Бір ғалымның пікірінше, екі құжаттың арасындағы кезеңде Коломан Нитрада епископтық құрды. Бұл екі патша жарлығында Меркурий «princeps Ultrasilvanus» деп аталған, бұл оның Трансильванияның алғашқы воеводасы болғанын көрсетеді, бірақ ол провинцияда нақты лауазымды емес, маңызды жер иесі болған болуы мүмкін. 1112 жылы Коломан Австрияға шабуыл жасады. Ол 1108 жылғы Германияның Венгрияға қарсы жорығына қатысқан Австрияның Леопольд III-інен кек алмақшы болған, немесе олжаны тартып алуды көздеген болуы мүмкін. 1112 жылы жұбайы қайтыс болған Коломан 1112 жылы Переяславль князі Владимир Мономахтың қызы Киевтік Евфемияға үйленді. Алайда, «Жарнамалық жылнама» бойынша, 1113 немесе 1114 жылы патшайым «зияратқа түскен». Коломан көп ұзамай әйелінен айырылып, оны әкесіне қайтарды.

Coloman had his four year old son Stephen crowned in 1105, which caused Álmos to openly rebel against the king. The duke left Hungary and sought the assistance of Emperor HenryIV. Having realized that the emperor, who was facing a rebellion led by his own son, could not help him, Álmos returned to Hungary in 1106, but then fled to his brother in law, Boleslaw III of Poland. With Polish assistance he captured the fortress of Abaújvár in Hungary. Coloman had a meeting with BoleslawIII, and the two monarchs "vowed perpetual friendship and brotherhood". between the king and his brother. Álmos left for Passau to meet HenryV of Germany. Upon Álmos's request, HenryV invaded Hungary and laid siege to Pressburg (Bratislava, Slovakia) in September 1108. At the same time, Duke Svatopluk of Bohemia, who also supported Álmos, made an incursion into the regions north of the Danube. Coloman's ally BoleslawIII invaded Bohemia, forcing the Czech duke to withdraw. The emperor's attempt to take Pressburg was a total failure, but he persuaded Coloman to forgive Álmos, who was allowed to return to Hungary. In the same year, Coloman visited Dalmatia and confirmed the privileges of Split, Trogir, and Zadar. He returned to Zadar around 1111 and reaffirmed the Dalmatian towns' liberties. The Zobor Abbey received two charters of grant from Coloman in 1111 and 1113. The first diploma mentioned a provost in Nyitra (Nitra, Slovakia), but the second charter referred to the bishop of the same town. According to a scholarly theory, the two documents show that Coloman set up the bishopric at Nyitra between 1111 and 1113. These two royal charters also mention a Mercurius as "princeps Ultrasilvanus", which implies he was the first voivode of Transylvania, but he may have been only an important landowner in the province without holding any specific office. In 1112 Coloman made an incursion into Austria. He either wanted to take revenge for LeopoldIII of Austria's participation in the 1108 German campaign against Hungary, or simply to seize booty. In 1112 Colomanwho had been widowedmarried Euphemia of Kiev, a daughter of Vladimir Monomakh, Prince of Pereyaslavl, in 1112. However, as the Illuminated Chronicle narrated, the queen "was taken in the sin of adultery" in 1113 or 1114. Coloman soon disowned his wife, sending her back to her father.

Соңғы жылдары (11131116)

1113 жылы өзінің бауыры Збигневті соқыр етіп, өліміне себепкер болған Польша герцогы Болеслав III, «Святой Жиллес және Святой Стефан патшаға», Сомогивар аббаттығына және Венгриядағы Секешфехервардағы патшаның қасиетті орнына қажылық сапар жасады». Коломан Сомогварда поляк монархын жылы күтіп алды. Біраз уақыттан кейін, 1113 және 1115 жылдар аралығында Коломан Альмостың тағы да тақты басып алуға тырысып жатқанын білді. Шыдамдылығын жоғалтқан патша, өзінің ұлына бейбіт түрде мұрагерлік беру үшін Альмосты және Альмостың кішкентай ұлы Беланы соқыр қылды. Осы оқиғада ағасының жақтастарының көптеген бөлігі де мүгедектерге айналды. Осы оқиғалардың екі нұсқасының бірінде патша тіпті Беланы қастрациялауға бұйрық берген, бірақ бұл міндетті орындаудан бас тартқан сарбаз болған. Хроникада сондай-ақ бала соқыр болғаннан кейін қайтыс болды деп есептелген, бірақ ол шындығында он жылдан астам уақыт монастырда ұсталған. Патша герцог пен оның нәрестесі Беланы алып, соқыр қылды. Ол сондай-ақ нәресте Беланы да қастрациялауға бұйрық берді. Бірақ оларды соқыр етуге тапсырылған адам Құдайдан және патшалық әулеттің тұқымсыздығынан қорқып, итті қастрациялады және оның ұрықтарын патшаға әкелді. 1115 жылдың тамызында Венеция флоты, Дож Орделафо Фальеро басқаруымен, Далмацияға шабуыл жасады. Венециялықтар Далмация аралдарын және жағалаудағы кейбір қалаларды басып алды, бірақ Задар мен Биоград-на-Моруды ала алмады. Осы кезде Коломан ауыр сырқатқа шалдықты. «Аң-таң хроникасында» тіркелген симптомдар, миға қабыну тудырған, құлақтың қабынуын көрсетті. Өлімі алдында ол «өзінің ұлына және ақсақалдарына, өлімінен кейін 1099 жылғы жорығы кезінде оған келтірілген зиян үшін Ресейден кек алу керектігін» айтты. Ол кеңесшілерінің кеңесімен Альмосты, Домёс монастырына паналаған, түрмеге қамауға бұйырды. Патша ауыр сырқатқа шалдығып, оның Драко есімді латын дәрігері болды, оған ол тым көп сенді. Бұл дәрігер бас ауруынан қиналған патшаның құлағына бальзам жаққан, ал бальзамның күші оның құлағының қуыстары арқылы миының бір бөлігін шығарды. Ол енді шыдай алмағандықтан, бальзамды алып тастағанда, ол граф Отмарға көрсетті. Ол оны қарап, оның үстінде мидан шыққан затты көргенде, патшаға: «Мырзам, сіз соңғы жағу үшін дайындалуыңыз керек» деді. Бұл сөздерді естіген патша қатты қорқып, зіркілдеді. Ол Секешфехервар соборындағы Святой Стефан қасиетті орнының жанына жерленген алғашқы монарх болды.

In 1113 Duke Boleslaw III of Poland, who had blinded his rebellious brother Zbigniew, causing his death, "undertook a journey of pilgrimage to St. Gilles and St. Stephen the King", to the Somogyvár Abbey, and to the king's shrine at Székesfehérvár in Hungary. Coloman received the Polish monarch cordially in Somogyvár. Shortly afterwardsbetween 1113 and 1115Coloman discovered that Álmos was again conspiring to seize the throne. Having lost his patience, the king had Álmos and Álmos's young son Béla blinded to secure a peaceful succession for his own son. On the same occasion, many of his brother's partisans were likewise mutilated. According to one of the two versions of these events recorded in the Illuminated Chronicle, the king even ordered that Béla should be castrated but the soldier who was charged with this task refused to execute the order. The chronicle also states that the child was believed to have died after his blinding, but he was actually kept in a monastery for more than a decade. [The] King took the Duke and his infant son Bela and blinded them. He also gave orders that the infant Bela should be castrated. But the man who was instructed to blind them feared God and the sterility of the royal line, and therefore he castrated a dog and brought its testicles to the King.|The Hungarian Illuminated Chronicle

The fleet of Venice, commanded by Doge Ordelafo Faliero, invaded Dalmatia in August 1115. The Venetians occupied the Dalmatian islands and some of the coastal cities but could not take Zadar and Biograd na Moru. By that time, Coloman was gravely ill. The symptoms recorded in the Illuminated Chronicle indicate a serious otitis, which caused encephalitis. Before his death, he "instructed his son and his great men that after his death they should take vengeance on Russia for the injury done to him" during his campaign of 1099. Upon his councillor's advice, he also had Álmos, who had taken refuge in the monastery of Dömös, imprisoned. Blockquote|The King now began to be gravely ill, and he had a Latin doctor, named Draco, in whom he placed too much trust. This doctor applied a poultice to the ears of the King, who was oppressed by headaches, and the strength of the poultice drew out through the cavities of his ears no small part of his brain. When the poultice had been removed because he could endure it no longer, he showed it to Count Othmar. When he inspected it and saw upon it the matter drawn forth from the brain, he said to the King: "Lord, it behoves you to prepare yourself for extreme unction". When the King heard this, he groaned and was afraid.|The Hungarian Illuminated Chronicle when ordering the punishment of Álmos, Béla, and their partisans. He was the first monarch to be buried near the shrine of StephenI in the Székesfehérvár Cathedral.

Отбасы

Коломанның алғашқы әйелі Фелиция, ертедегі тарихнамада қате аталып кеткен Бусилла, Сицилия графы Роже I-нің қызы еді. Оның анасы графтың бірінші әйелі, Эврёлік Джудит пе, немесе екінші әйелі, Мортендік Эрембурга пе деген мәселеде ғалымдар арасында әлі де дау бар. Коломан мен Фелицияның некесі 1097 жылдың көктемінде болды. Ол кем дегенде үш бала туды. Фонттың сөзінше, үлкен баласы София 1100 жылы немесе одан бұрын дүниеге келген. 1101 жылы Софиядан кейін егіз ағайындылары Степан мен Ладислав туды. Фелиция Ладиславтың өлімінен бұрын қайтыс болды, ол 1112 жылы қайтыс болған. Коломан 1112 жылдың жазында екінші әйелі Евфемияға үйленді. 1096 немесе 1097 жылы туған ол Коломаннан кем дегенде 25 жас кіші болды. Ол сол кезде Переяславль князі болған Владимир II Мономахтың қызы еді. Коломан оны адалдықтан айырып, қуғаннан кейін Евфемия Киевке қашып, Борис есімді ұл туды, бірақ оның венгр туыстары оны Коломанның ұлы деп санамады. Төмендегі шежіре Коломанның ата-тегін және мақалада айтылған кейбір туыстарын көрсетеді. *Гезаның бірінші немесе екінші әйелі оның балаларының анасы болғаны белгісіз.

Мұра

Алмостан тараған патшалар тұсында жазылған ортағасырлық венгр жылнамалары Коломан мен оның билігін жағымсыз бейнеледі. "Аңғарлы хроникада" айтылғандай, Коломанның тұсында көптеген "жамандықтар" орын алған, тіпті Арпад әулетінің кейбір мүшелері, шын мәнінде қасиетті деп есептелгендер де осымен байланысты. Ладислав I-нің қатаң заңдарын жұмсартқан Коломанның жарлықтары, сонымен қатар, оның қатыгез мінезі туралы жылнамашылардың айтқандарына қайшы келеді. Оның жарлықтарының кіріспесінде ол "өте христиандық Коломан патша" деп сипатталған, "көгершіннің әсем сыпайылығымен және барлық ізгіліктерді түсіну қабілетімен" жабдықталған. "Аңғарлы хроника" Коломанның кітаптарында "епископтай қасиетті уақыттарды оқығанын" айтады. Кристоның сөзіне сәйкес, Коломанның сарайы білім мен әдебиет орталығы болған. Епископ Хартвик Коломанның тұсында "Венгрия патшасы Степанның өмірі" атты еңбегін жазды. Кристо жазғандай, Сент-Жерардтың шағын жырлары да Коломанның билігінде жазылған болуы мүмкін. Тарихшылар венгр тарихи жазбаларының алғашқы жинағын да оның еңбегімен байланыстырады.

Негізгі дереккөздер

Аахендік Альберт: Иерусалимге саяхат тарихы (Сьюзан Б. Эдгинтон редакциялап, аударған) (2007). Оксфорд университетінің баспасы. Анна Комнина: Алексиада (Е. Р. А. Сеутер аударған) (1969). Penguin Books. Сплит архидиаконы Томас: Салона және Сплит епископтарының тарихы (Ольга Перичтің латын мәтіні; Дамир Карбич, Миржана Матиевич Сокол және Джеймс Росс Суини редакциялап, аударған және түсіндірген) (2006). CEU Press. Прагалық Косма: Чехтардың жылнамасы (Лиза Вулвертонның кіріспесі мен түсіндірмелерімен аударылған) (2009). Американың католиктік университетінің баспасы. Мастер Роджердің Мажарстан мемлекетінің татарлар тарапынан қиратылуына арналған азалы хаты (Жанос М. Бак және Мартин Ради аударған және түсіндірген) (2010). Rady, Martyn; Veszprémy, László; Bak, János M. (2010) еңбегінде жарияланған; Anonymus and Master Roger; CEU Press; Кезаның Симоны: Мажарлардың істері (László Veszprémy және Frank Schaer редакциялап, аударған, Jenő Szűcs зерттемесімен) (1999). CEU Press. Франктар арқылы Құдайдың істеріGesta Dei per Francos, Гиберт де Ногент (Роберт Левин аударған) (1997). The Boydell Press. Поляк князьдерінің істері (Пол В. Кнолл және Фрэнк Шаер аударған және түсіндірген, Томас Н. Биссонның алғы сөзімен) (2003). CEU Press. Венгрияның суреттелген жылнамасы: Chronica de Gestis Hungarorum (Dezső Dercsényi редакциялаған) (1970). Corvina, Taplinger Publishing. "Король Коломанның заңдары (1095–1116 жж.)". Ортағасырлық Венгрия Корольдігінің заңдары, 1000–1301 (Жанос М. Бак, Гьёрги Бонис, Джеймс Росс Суини аударған және редакциялаған, Андор Цизмадияның бұрынғы басылымдар туралы эссесімен, екінші қайта қарастырылған басылым, Лесли С. Домонкоспен бірлесіп) (1999). Charles Schlacks Jr. Publishers. 23–31-беттер. . . (Кітапта ISBN 88445–29–2 деп қате жазылуы мүмкін). "Генрих IV-нің хаттары: Генрих герцог Алмусты қолдауы үшін алғыс айтады және оған сыйлық уәделейді" (2000). Императорлық өмірлер мен XI ғасырдың хаттарында (Теодор Э. Моммсен және Карл Ф. Моррисон аударған, Карл Ф. Моррисонның тарихи кіріспесімен және жаңа ұсынылатын оқуларымен, Роберт Л. Бенсон редакциялаған). Columbia University Press. 52–100-беттер. Ресей жылнамасы: Лаврентий мәтіні (Samuel Hazzard Cross және Olgerd P. Sherbowitz Wetzor аударған және редакциялаған) (1953). Medieval Academy of America. .

Albert of Aachen: Historia IerosolimitanaHistory of the Journey to Jerusalem (Edited and translated by Susan B. Edgington) (2007). Oxford University Press. Anna Comnena: The Alexiad (Translated by E. R. A. Sewter) (1969). Penguin Books. Archdeacon Thomas of Split: History of the Bishops of Salona and Split (Latin text by Olga Perić; edited, translated and annotated by Damir Karbić, Mirjana Matijević Sokol, and James Ross Sweeney) (2006). CEU Press. Cosmas of Prague: The Chronicle of the Czechs (Translated with an introduction and notes by Lisa Wolverton) (2009). The Catholic University of America Press. Master Roger's Epistle to the Sorrowful Lament upon the Destruction of the Kingdom of Hungary by the Tatars (Translated and Annotated by János M. Bak and Martyn Rady) (2010). In: Rady, Martyn; Veszprémy, László; Bak, János M. (2010); Anonymus and Master Roger; CEU Press; Simon of Kéza: The Deeds of the Hungarians (Edited and translated by László Veszprémy and Frank Schaer with a study by Jenő Szűcs) (1999). CEU Press. The Deeds of God through the FranksGesta Dei per Francos, Guibert de Nogent (Translated by Robert Levine) (1997). The Boydell Press. The Deeds of the Princes of the Poles (Translated and annotated by Paul W. Knoll and Frank Schaer with a preface by Thomas N. Bisson) (2003). CEU Press. The Hungarian Illuminated Chronicle: Chronica de Gestis Hungarorum (Edited by Dezső Dercsényi) (1970). Corvina, Taplinger Publishing. "The Laws of King Coloman (1095–1116)". In The Laws of the Medieval Kingdom of Hungary, 1000–1301 (Translated and Edited by János M. Bak, György Bónis, James Ross Sweeney with an essay on previous editions by Andor Czizmadia, Second revised edition, In collaboration with Leslie S. Domonkos) (1999). Charles Schlacks Jr. Publishers. pp. 23–31. . . (ISBN may be misprinted in the book as 88445–29–2). "The letters of Henry IV: Henry thanks Duke Almus for his support and promises him a reward" (2000). In Imperial Lives & Letters of the Eleventh Century (Translated by Theodor E. Mommsen and Karl F. Morrison, with a historical introduction and new suggested readings by Karl F. Morrison, edited by Robert L. Benson). Columbia University Press. pp. 52–100. The Russian Primary Chronicle: Laurentian Text (Translated and edited by Samuel Hazzard Cross and Olgerd P. Sherbowitz Wetzor) (1953). Medieval Academy of America. .