Кіріспе

Шотландиядағы Лохабер (/lɒx/; Loch Abar) – Шотландияның Таулы Жерлерінің бір бөлігіне берілген атау. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл Килмали және Килмониваг қауымдарынан тұратын провинциялық иелік болды, бірақ 19 ғасырда Қуад-Сакра қауымдары құрылғаннан кейін олардың аумағы қысқартылды. Лохабер бұрын Лох-Левеннің солтүстік жағалауынан басталып, Нетер Лохабер деп аталатын аймақтан, содан кейін Спен көпірі мен Ройбриджтен тысқары жерлерге дейін созылған, бұл аймақ гаэль тілінде Брей Лохабер немесе Брей Лох Абар деп аталады. Қазір Лохабер Шотландияның Таулы Жерлері кеңесінің 16 округтік басқару аймағының бірі және екі деңгейлі Таулы Жерлері аймағының бұрынғы сегіз жергілікті әкімшілік округінің бірі ретінде де қолданылады. Лохабердің бас қаласы – Форт-Уильям.

Атауы

Уильям Уотсон осы тақырып бойынша екі түрлі пікірді атап көрсетті. Ол Abar сөзінің пикті және уэльс тілдерінде "өзен сағасы" мағынасын білдіретінін, ал Loch Abar – Лохи және Невис өзендерінің Лох Линнеге, гаэль тілінде Линн Дубхқа құйылатын жері екенін жақтады. Сонымен қатар, абар сөзінің гаэль тіліндегі "eabar" сөзінен туындауы мүмкін екенін де мойындады, ол "балшық" немесе "батпақты жер" дегенді білдіреді. Осылайша, Лохабер "батпақты көл" болуы мүмкін, бұл Блар Мор аймағында болған тарихи су ерекшелігі, қазіргі кезде сол жерде аудандық орта мектеп пен денсаулық сақтау орталығы орналасқан. Басқа мамандар "батпақты жер" деген түсіндіруді қолдайды. Лохабер тұрғыны Абрах деп аталады.

Тарих

Лохабер алғаш рет шамамен 690 жылы Иона аббаттығының абысы Адомнан жазған Колумбаның өмірнамасында тіркелген. Бұл аймақта пиктік тастар табылмаса да, Арднамурчан мүйісі солтүстік және шығыста пиктілер билеген жерлер мен оңтүстікте Дál Риатада көшіп келген ирланд тайпалары билеген жерлер арасындағы шекараны белгілеген деп саналады. Ертедегі құрылыстардың археологиялық дәлелдері Инверлохи қамалының 1526 жылы тарихшы Гектор Боецес «Франция және Испания саудагерлерімен тығыз байланыста болған қала» деп сипаттаған, бірақ викингтер бұзған ертедегі пиктік қонысының орнында салынғанын көрсетеді. Лохаберде ертедегі монастырьлар жоқ, бірақ «Кил» немесе «Цилле» элементімен басталатын көптеген жер аттары 600–900 жылдар аралығындағы ерте христиандық орындарына сілтеме жасайды, ал Корпах маңындағы «аннат» жер атауы ертедегі ана шіркеуінің орнын көрсетеді. Жер аттарының мәліметтері де Морверн және Балахулиш аудандарында викингтердің қоныстануын көрсетеді, бірақ Форт-Уильямның солтүстігінде және шығысында ешқандай із жоқ. Лохабер 12 ғасырдың басында Морей провинциясының құрамына кірді. Ол алғаш рет 13 ғасырдың соңында провинциялық иелік ретінде тіркелді, бірақ «Лохабердің басқарушысы» 1234 жылы Баденох лорды Уолтер Комин бекіткен хатта куә болды, бұл Лохабердің сол кезге дейін иелік ретінде берілгенін және, мүмкін, Баденох сияқты, 1229 жылы Александр II Коминге бергенін көрсетеді. Сондықтан ол шамамен 1230 жылы Морейде құрылған жеті иеліктің бірі болды, олар Баденохтан басқа, Эрд, Гленкарни, Абернети, Стратхаан және Стратбогиді де қамтыды. Иелік Килмали және Килмонивайг екі қауымынан тұрды және оның орталық орны Инверлохи қамалында болды. Лохабер – король Роберт Брюс өзінің досы Ангус Ог Макдональдқа берген аумақтардың бірі, ол Шотландияның Тәуелсіздік соғысының бірінші кезеңінде, соның ішінде 1314 жылы Баннокберн шайқасында жеңіске жетті. Ангус Ог өз кезегінде Арднамурханды өзінің кіші інісі Иан Спрангак Макдональдқа (Арднамурхан кланы Макдональдтарының бірінші басшысы) берді, ал ол өзінің заңсыз ұлы Иан Фраук Макдональдқа Гленко кланы Макдональдтарының басшылығын сыйлады. 1376 жылы король Роберт II Джонның Айллдың иелігін растады, ол Ангус Ог Макдональдтың ұлы, Колонсей, Кинтайр және Кнапдейлге бақылауды бекітті және Джонға және оның жаңа әйелі, принцесса Маргаретқа оның құдайының бір бөлігі ретінде Лохаберді берді. Джон Ислейдің ұлы, Ислейдің Дональды, Аралдардың лорды провинцияны ағасы Алистер Карра Макдональдқа берді, ол Лохабердің лорды және Кеппох кланы Макдональдтарының бірінші басшысы болды. Орта ғасырларда Камерон кланы Лохабердегі басты және үстем шотланд кланы болды. Басқа маңызды кландар: Кеппохтың Макдональды, Гленгарридің Макдонелл, Макмиллан және Макинтош. Шотландия заңын Инвернесте орналасқан шериф орындауға тиіс болды; Шерифтікке Скай, Баденох және Инвернестен батысқа қарай Баденох пен Росс аралығындағы аймақ кірді. 1740 жылдан бастап Лохабер – Фр. Александр Камерон, Камерон кланынан шыққан дворян және Иса қоғамының заңсыз Рим-католик діни қызметкерінің тұрақты мекені болды. 1745 жылғы көтеріліске дейін бес жыл бойы Фр. Камеронның құпия мекені Гленничтегі Брей Краскидегі үлкен жартастың жартасында орналасқан, одан ол және тағы екі діни қызметкер, Фр. Джон мен Чарльз Фаркварсон Шотландиядағы заңсыз және жер асты католик шіркеуі үшін Лохабер мен Стратгласста өте табысты викариатты жүргізді. 1746 жылы Куллоден шайқасына дейін Якобит армиясының әскери капелланы болып қызмет еткеннен кейін, Фр. Камерон британ әскері тұтқындады және Темза өзеніне бекітілген түрмеде қамауда болған кезінде ауыр азаптан қайтыс болды. Қазіргі уақытта Фр. Камеронды Рим-католик шіркеуінің қасиетті деп жариялау үшін Қасиетті Коломбаның рыцарлары көтеріп отыр. Ганноверлік қызыл халатшылар жасаған «өздігінен және қаскөйлікпен» зорлық-зомбылық салдарынан Кулоденнің салдары әлі күнге дейін Таулы жерлер мен аралдарда Bliadhna nan Creach («Жарлау жылы») деп аталады. Джон Лорн Кэмпбеллдің айтуынша, одан да жаманы, «Лохабер Ганновердің жазалауынан және тонауынан Таулы аймақтың басқа бөліктеріне қарағанда көбірек зардап шекті». Бұдан басқа, жергілікті халық Highland Clearances және ерікті эмиграция арқылы жылдар бойы азайды. 1816 жылы Шотландияның гаэль әдебиеті үшін аса маңызды тұлға болған: ақын, дәстүрдің жеткізушісі және Жаңа Шотландияның ізашарсы Айлен а' Ридсе МакДомхнаилл. Көптеген жергілікті гаэльдер ерікті түрде эмиграциялады немесе қуылды, сондықтан 1900 жылы Канадалық гаэль ақыны Аласдайр а' Ридсе МакДомхнаилл: «Олар Шотландиядан ең жақсы әншілер мен шешендер кетіпті дейді. Олар Лохаберді әрине тастап кетті» деп жазды. 19 ғасырдың ортасында жергілікті басқару реформалары ежегі провинцияларды жаңа округтермен (ширлермен) алмастырды, олар шерифтік шекараларымен үйлесімді болды; сондықтан Лохабер жаңа Инвернесс округінің оңтүстік-батыс бөлігін құрады. 1973 жылғы (Шотландия) жергілікті басқару актісіне сәйкес, шотланд округтері мен қалалары жойылды, нәтижесінде тоғыз екі деңгейлі аймақ және үш аралдық кеңес аймағы құрылды. Сондықтан Инвернессшир басқа Таулы аймақтармен бірігіп, жаңа заңды Highland аймағын құрды. Бұл 1975 жылдан 1996 жылға дейін сақталды. Әр аймаққа бірнеше округтер кірді (аралдық аймақтар біртұтас кеңес аймақтары ретінде құрылды). Лохабер округі Арднамурхан округімен және бұрынғы Аргилл округінің Балахулиш және Кинлохлевен сайлау бөлімдерімен, сондай-ақ бұрынғы Инвернесс округінің Форт-Уильям қаласымен және Лохабер округімен біріктіріліп құрылды. Осылайша, округтің шекаралары Солтүстік Лорн, Глен Ко, Нетер Лохабер, Раннох Моорының батыс бөлігі, Араларға апаратын жол, Мойдард, Аргаур, Морверн, Сунарт, Арднамурхан және Кіші аралдарды (Рùm, Eigg, Muck және Canna) қамтыды. 1994 жылы заң қабылданды, ол аймақтар мен округтерді жойды және Шотландияның барлық аймағын қамтитын 32 біртұтас кеңес аймағын құрды; Highland округінің барлық округтері жаңа біртұтас Highland кеңес аймағына біріктірілді. 1996 жылы жаңа Highland кеңесі бұрынғы округтердің аумақтарын кеңес басқару аймақтары ретінде қабылдады және оларды ұсыну үшін аймақтық комитеттер құрды. Лохабер басқару аймағы сол кезде кеңес аймағының 72 округінің сегізін құрады, олардың әрқайсысы бірінші өткен пост жүйесімен бір кеңесшіні сайлады. 1999 жылы округ шекаралары 80 жаңа округ құру үшін қайта сызылды. Басқару аймағының шекаралары қайта сызылмады, сондықтан аймақтық комитеттер олар аталған аумақтарды ұсынуын тоқтатты және шешімдер қабылдады. Лохабер комитеті сегіз мүшелі болып қалды. Осы кезеңдегі (1996–2007) аймақ басқарушысы Джон Хатчисон болды. Округ шекаралары 2004 жылғы (Шотландия) жергілікті басқару актісіне сәйкес 2007 жылы қайта сызылды және кеңес үш жаңа корпоративтік басқару аймағы мен 16 жаңа округ басқару аймағының пайдасына сегіз басқару аймағын жойды. Жаңа 22 округтің әрқайсысы пропорционалдық өкілдікті қамтамасыз етуге арналған жүйе – бір трансферттік дауыс жүйесімен үш немесе төрт кеңесшіні сайлайды және кеңесшілердің жалпы саны өзгермейді. Лохабер аймағы сияқты әртүрлі округ басқару аймақтары бірнеше округтерді қамтиды.

Басқару

Лохаберді басқару аймағы – Хайленд кеңесінің Росс, Скай және Лохабер корпоративтік басқару аймағын құрайтын бес аймақтың бірі, ал ол өз кезегінде Хайленд кеңесінің үш корпоративтік басқару аймағының бірі болып табылады. Росс, Скай және Лохабер аймағы кеңес аймағының 22 округінің алтауын қамтиды, ал Лохабер аймағы екі округтен тұрады: Каол және Маллайг округі үш кеңесші сайлайды, ал Форт-Уильям және Арднамурчан округі төрт кеңесші сайлайды. Корпоративтік аймақтың қалған округтерінің әрқайсысы жеке округтік басқару аймағы болып табылады. Лохабер Ұлыбритания Парламентінің Росс, Скай және Лохабер сайлау округінің (Вестминстерде) құрамында, бірақ оның шекаралары кеңес корпоративтік басқару аймағының шекараларымен толық сәйкес келмейді. Сайлау округі 1999-2007 жылдар аралығында қолданылған округтердің шекаралары негізінде 2005 жылы құрылды.

Мәдени сілтемелер

Шекспирдің кейіпкері Банко Лохабердің таны еді және оның досы Макбеттің туысы болды. Оның үйі Сеанганның жанындағы Лохи өзенінің үстіндегі Тор қамалында орналасқан деп есептеледі. "Lochaber No More" – 1760 жылы алғаш жинақталған дәстүрлі халық әні, 1720 жылдары Аллан Рамзи қосымша өлеңдерін жазған. Бірақ осы әуен Ирландияда да белгілі (оны сол жерде тудырған болуы мүмкін) – "Лимерикке ағым" немесе "Лимериктің зарлауы" деген атпен. Бұл әуен Англияда да танымал болды, 19 ғасырдағы "Аминтордың Селияның қатігездігіне зарлауы" атты халық әнінде қолданылған. "Lochaber no more" фразасын The Proclaimers шотланд жазылымдары туралы хит әні "Letter From America" көпірінің басында пайдаланған. Аңыз бойынша, бұл аймақта бір кезде глайстиг – әйел және ешкінің қосылысынан туған, көрініс беретін жаратылыс өмір сүрген.

Колумба

Лохаберді Ионалық Адомнан өзінің Колумбаның өмірбаянында екі рет еске алады. Екі оқиға да Колумбаның қасиетті батасын пайдаланып, адамдарды кедейліктен арылтып, байытуымен байланысты. Бірінші оқиғада Колумба Лохаберде бес сиыры бар Несан есімді кедей адаммен кездеседі. Колумба кедейдің сиырлары мен оның ұрпақтарына бата береді, соның нәтижесінде кедейдің бес сиыры көбейіп, жүз бес сиырдан тұратын мал бағына айналады. Екінші оқиғада Колумба Лохаберде әйелі мен балалары бар сұраныш иесімен кездеседі. Колумба одан орманнан бір таяқ әкеліп беруін сұрайды, сұраныш иесі де солай жасайды. Колумба содан кейін таяқты кескілеп, одан қазық жасап, оны сол кісіге береді, қазықтың аң аулауға көмектесетінін, бірақ ешқандай адамға немесе малға зиян келтірмейтінін айтады. Сұраныш иесі қазықты алып орманға тастайды, келесі күні қарап көргенде, оған шатырқұлақ ілініп тұрғанын көреді. Әр күні жаңадан бір жануар құлап, өледі. Сұраныш иесі ет пен терілерін сату арқылы көп пайда табады. Бірақ оның әйелі оны одан құтылуға көндіреді, себебі ол оның өте қауіпті екенін ойлайды. Күйеуі әйелінің сөзін тыңдап, қазықты үйінің қабырғасына қояды. Бірақ бір күні ит құлап, өліп қалады. Әйелі оны тағы да құтылуға шақырады, себебі ол өте қауіпті, содан кейін ол қазықты қалың бұталардың арасына тығып қояды, бірақ келесі күні ешкінің қалайда қазыққа қағылып қалғанын көреді. Содан кейін ол қазықты Лохи өзеніне апарып суға батырады, кейін келгенде, қазыққа үлкен шабақ ілініп тұрғанын көреді. Ол қазықты алып үйінің шатырына қояды, бірақ көп ұзамай үлкен қарға ұшып келіп, оған ілініп қалады. Әйелі оны одан да көп мазалайды, сондықтан ол қазықты бөлік-бөлікке бөліп, жоқ етеді. Содан кейін ол қайтадан сұраныш етуге кіріседі.