Кіріспе

Ұлы қамыс құсы (Acrocephalus arundinaceus) – Acrocephalus туысына жататын Еуразия құсы. Acrocephalus туысының атауы ежелгі грек тіліндегі akros, "ең жоғары" және kephale, "бас" сөздерінен шыққан. Наумман мен Наумман акрос сөзінің "ұшы өткір" деген мағынаны білдіретінін ойлаған болуы мүмкін. Arundinaceus деген атау латын тілінен келген және "қамысқа ұқсас" дегенді білдіреді, аrundo, arundinis – "қамыс" сөздерінен туындаған. Бұрын бұл құс Ескі әлемнің сойқышылар тобына жатқызылатын, бірақ қазір батпақ және ағаш сойқышылар тұқымдасының (Acrocephalidae) құрамына кіретіні анықталды. Ұлы қамыс құстары орташа мөлшердегі құстар және Еуропа сойқышыларының ішіндегі ең ірілері. Олар Еуропаның құрлық бөлігінде және Батыс Палеарктикада көбейеді, қыс айларында Сахарадан оңтүстік Африкаға көшіп барады. Ұлы қамыс құстары көбейтілу маусымында қамыс арасында мекендейді, ал қыста қамыс арасында, бұталардың арасында, күріш далаларында және ормандық кеңістіктерде тіршілік етеді. Ұлы қамыс құсының жыныстық ерекшеліктері айқын емес, түрдің екі жынысы да сыртқы түрі жағынан ұқсас. Бұл түр көп әйелді және бір әйелді қоспаққа дайын.

Сипаттама

Қамыстың сазды торғайы – бұрынғы Ескі әлем торғайлары отбасының ең ірі түрлерінің бірі және Acrocephalidae отбасының да ең ірі түрлерінің бірі болып табылады. Оның дене ұзындығы, қанаттарының ені және салмағы ересектердің жоғарғы жағы жолақсыз қоңыр, ал төменгі жағы мен иегі күңгірт сары ақ түсті. Маңдайы жалпақ, мүсізі күшті және сүйір. Ол үлкен еуразиялық қамыс торғайына (A. scirpaceus) өте ұқсас, бірақ одан көзге көрінетін қабағы (суперцилийі) анығырақ. Ересек аталықтары мен аналықтары бір-бірінен ажыратылмайды, бірақ жас құстардың төменгі жағы сарғыш түстірек. Торғайдың әні өте дауысты және алысқа естіледі. Әннің негізгі бөлігі – шалқалаған, сықырлаған «карр-кри-кри-кри-джет-джет» дыбысы, оған сазды торғайларға тән сыбызғылар мен дауыс имитациясы қосылады.

Диета

А. arundinaceus негізінен етпен қоректенеді. Көбейту маусымында жем жинау барысында жәндіктердің дернәсілдері, көбелектер, ұшып жүретін шырыштар, ішекқуыстылар, қоңыздар, өрмекшілер, шағын балықтар және бақалар табылған. А. arundinaceus көбейту маусымы болмаған кезде жеміс жейтіні де хабарланған. Балапандар көбінесе қосқанаттылар мен өрмекшілермен қоректенеді, бірақ бұл олардың бағалайтын тағамы болмауы мүмкін.

Байланыс және құдалық

Үлкен қамыс құрттарының еркектері екі негізгі ән түрін қолданады: бірнеше буыннан тұратын, шамамен бір секундтық қысқа әндер және көбірек буынды, қысқа әндерге қарағанда дыбыс қуаты жоғары, шамамен төрт секундтық ұзақ әндер. Байқаулар көрсеткендей, ұзақ әндерді аталықтар негізінен аналықтарды тарту үшін пайдаланады; ұзақ әндер жұптаспаған аталықтар ғана өздігінен орындайды және аналық келген кезде тоқтатылады. Ал қысқа әндер көбінесе қарсылас аталықтармен аумақтық қақтығыстарда қолданылады. Эксперименттік байқау кезінде, үлкен қамыс құрттарының еркектері қысқа әндердің жазбаларын тыңдағанда жақындауға тартынды, ал ұзақ әндерге тартылғанда, жазба қысқа әнге ауысқанда кері шегінді.

Жұптасу жүйесі және жыныстық қатынас

Үлкен қамыс құсқыр аналықтары қамыс арасындағы ашық тостаған тәрізді ұясына 3–6 жұмыртқа салады. Кейбір жұптар моногамды болады, бірақ басқалары солай емес, жұптаспаған, «спутник» деп аталатын аталықтар да кейбір балалардың әкесі болады. Үлкен қамыс құсқырлары ұяларын түрлі жауларға бағытталған, түрлі деңгейдегі ескерту дауыстары арқылы қорғайды, бірақ бұл дауыстар ұяның орнын паразиттік құстарға жария етуі мүмкін. Аталықтың жарамдылығына әсер ететін факторларды ұзақ мерзімді зерттеу, аталықтар мен аумақтардың жылдық және өмірлік көбею сәттілігімен байланысты ерекшеліктерін қарастырды. Зерттеу көрсеткендей, аталықтың келу реті жұптасу сәттілігін, балапанның сәттілігін және тірі қалған балалар санын болжаудағы ең маңызды фактор болды. Сондай-ақ, келу реті аумақтың тартымдылығымен тығыз байланысты екені анықталды. Аналықтар ерте келген, тартымды аумақтарды иеленген аталықтарды артық көреді. Бұл аналықтар көбірек балапан өндіріп, ересек ұрпаққа ие болып, тікелей пайда алады. Сонымен қатар, аталықтың ән репертуарының ұзындығы жылдық гаремнің мөлшерімен және өмір бойы тірі қалған ұрпақтардың жалпы санымен оң байланысты. Ән репертуарының мөлшері ғана аталықтың өмір бойы тірі қалған ұрпақтарының санын болжауға мүмкіндік береді. Аналықтар ұзын ән репертуары бар аталықтарға тартылады, өйткені олар жақсырақ тірі қалу қабілетіне ие ұрпақтарды дүниеге әкеледі. Осылайша, олар өз балалары үшін жанама пайда алады. Үлкен қамыс құсқырларында қысқа, көп әйелдік көбею циклы бар, онда аталық аталықтар аталықтардың бала күтіміне аз үлес қосады. Олар қамыстың төсектерінде үлкен аумақтарды қорғайды, онда көріну шектеулі, бұл аталықтарға қозғалыс арқылы алдау жасап, екінші аналықты тартуға мүмкіндік береді. Бұл екінші аналық аталықтың бұрын жұптасқанын білмейді. Үлкен қамыс құсқырларының көп әйелділігін тағы бір зерттеуде қарастырылды, онда аналықтардың таңдауының маңыздылығы көрсетілді. Аумақтың ерекшеліктерінің айырмашылығы маңыздырақ болып көрінді. Дегенмен, аталықтар мен олардың аумақтық ерекшеліктері арасында да күшті байланыс бар. Полигиния шегі мен «секси ұл» гипотезасына негізделген модельдер аналықтардың осы жұптасу жүйесінде қысқа немесе ұзақ мерзімде эволюциялық артықшылыққа ие болуы керек екенін болжайды, бірақ зерттеу бұл болжамды қолдамады. Деректер екінші аналықтардың көбею сәттілігінің айтарлықтай төмендегенін көрсетті.