Кіріспе

Ифиза (Iphisa) - Gymnophthalmidae тұқымдасына жататын кесірткелер туысы. Бұл туыс монотипті, яғни тек бір түрі бар, Iphisa elegans, оның қазақша атауы - жылтыр көлеңкелі кесіртке. I. elegans Амазонкаға тән және көбінесе Оңтүстік Американың, Амазонка бассейнінің орталық аймақтарында кездеседі. Жылтыр көлеңкелі кесірткенің орташа дене ұзындығы 55 мм. Салыстырмалы түрде кішкентай болғандықтан, бұл кесірткелер негізгі қозғалыс түрі ретінде жүгіруге тәуелді және қызықтысы, олар өлімдік құбылу (өлімдік жасамау) әрекетін көрсетеді, бұл оларды потенциалды жыртқыштардан қорғауға көмектеседі.

Тарих

Iphisa elegans атауы грек мифологиясындағы көптеген тұлғалармен байланысты "Ифис" түбірінен шыққан. Атап айтқанда, Овидийдің "Метаморфозалар" поэмасында Телетуза мен Лигдустың қызы Ифис, әкесінен оның нағыз жынысын жасыру үшін анасы оны ұл ретінде тәрбиелеген, себебі әкесі отбасының шаруашылық дәстүрін жалғастыратын ұл қалаған. Изида қасиетті Ифисті еркекке айналдырды, және Ифис соңынан Иантеге үйленді. 1851 жылы Грей Iphisadae тұқымдасын анықтады; бірақ, Iphisadae жазуы кеңінен қолданылмағандықтан, ол Iphisadae деп түзетілді. Содан кейін бұл, осы түрдің монотиптік туысы сияқты, "Ифиса" деп қысқартылды.

Физикалық сипаттамалары

Жарық көлеңкелі кекіректің денесі жоғарыдан төменге қарай қысыңқы болып келеді, осының арқасында кекірек созылған пішінге ие. Денесінің орташа ұзындығы 55 мм, бірақ I. elegans-тың ұзындығы ең көбі 62 мм-ге жете алады. Кекіректің жоғары жағында екі бойлық қатар қабыршақ, ал ішкі жағында да екі бойлық қатар қабыршақ орналасқан. Бүйірлік қабыршақтар жоғары және ішкі қабыршақтардан кіші болғандықтан, кекіректің әр жағы үштен бес бойлық қатар қабыршақтан тұрады, ал жылтыр көлеңкелі кекіректердің тоқсан пайызының әр жағында төрт бойлық қатар бүйірлік қабыршақтары болады. I. elegans-тың дамылмаған ішкі саусағы бар, яғни ол ешқандай нақты функция атқармайды және тек кекірек денесінің бір бөлігі ретінде ғана бар. Онда тырнақтары да бар, бірақ оларды көру қиын. Бұл жылтыр көлеңкелі кекірекке жыртқыштардан қорғануда көмектеседі, себебі ол жыртқыш жақындағанда тырнақтарын қару ретінде пайдалана алады, ал жыртқыш I. elegans-тың өзін-өзі қорғау механизмінен күдіктенбейді. Басқа жаққа қарай жылжысақ, жылтыр көлеңкелі кекіректің төменгі қабағында мөлдір терезесі бар, ал құлағындағы барабаншалық мембрана (немесе құлақ пердесі) сыртқа қарай ашық көрінеді.

Тіршілік ету ортасы және таралуы

Неотропиктерде кездесетін I. elegans Оңтүстік Америкада пайда болған. Жылтыр көлеңкелі кекіректің популяциясы қазіргі уақытта тұрақты, яғни I. elegans саны популяция мөлшерінің өспеуі және кемімеуі себепті үнемі бірдей деңгейде сақталуда. Неотропиктерге екі жазық шөл, жоғалымдағы құрлық ішіндегі шөл, сондай-ақ Оңтүстік Америкадағы ұзақ құрғақ аймақты құрайтын Атакама және Сечураның жағалау шөлдері кіреді. Дегенмен, осы құрғақ мекендерге қарағанда, жылтыр көлеңкелі кекірек толығымен бұзылмаған немесе орташа бұзылған тропикалық жаңбырлы ормандарда да өмір сүре алады. Оларды су тасқан тропикалық ормандардың шетінде немесе, мысалы, шағын өзендердің жанында да кездестіруге болады. Кекіректің тіршілік ету ортасының маңызды бөлігі – жапырақтар, бұтақтар және түскен қабықтардан құралған жапырақ төсеніші. Жапырақ төсеніші ыдырағанда, топыраққа пайдалы заттар сіңіп, топырақты ылғалды ұстауға көмектеседі. Бұдан өзге, жапырақ төсеніші жасырынуға немесе жыртқыштардан қорғануға мүмкіндік береді. I. elegans салыстырмалы түрде кішкентай болғандықтан, жапырақ төсенішінің арасында жасырынып, қоршанып алады, бұл кекірек үшін өте пайдалы.

Көбею

I. elegans жыныстық жолмен көбейеді, яғни аталықтың сперматозоиды аналықтың жұмыртқасын ұрықтандырып, ұрпақ тудырады. Сперматозоид және жұмыртқа – бірігіп зиготаны құрайтын екі гамета. Осы зигота кейін дамып, жетілген бауырмендиге айналады. Жарқыраған көлеңкелі бауырмендилер – жұмыртқа салатын жануарлар. Бұл олардың жұмыртқа туатынын және олардың балапандары анасының денесінен шыққан соң жұмыртқадан жарылатынын көрсетеді. Осы бауырменди түрі жылына шамамен бір рет жұмыртқалайды.

Азық-түлік жинау

Ифиза күндіз белсенді түр. Бұл осы кесірткелердің орман төселінің үстін жабатын жапырақтардың жоғарғы қабатының астында азық іздеуге бейім екенін көрсетеді.

Жалпы

Жарық көлеңкелі кекіректің мінез-құлқы өте ерекше, себебі осы кекіректің мінез-құлқы мен қимыл-қозғалысын бақылау қиын. Оның мінез-құлқы жасырын, өйткені жылтыр көлеңкелі кекірек жерде жылдам қозғалады. Бұл кекірек түрінің жасырын мінез-құлқы оның мінез-құлқы туралы ақпаратты шектейді, себебі ол байқаудан оңай жалтарады. Дегенмен, I. elegans-тың тағы бір маңызды мінез-құлқы – қашуға тырысу. Айналасында кез келген қозғалысты сезген кезде, I. elegans жылдам жапырақтардың арасына тығылып, онда жасырынып, қорғаныш іздейді. Бұл кекіректер күндізгі жануарлар болғандықтан, олар негізінен күндіз белсенді, ал түнде белсенділігі төмендейді. Сонымен қатар, жылтыр көлеңкелі кекірек – белсенді азық іздеуші, яғни ол азық-түлік ресурстарын іздеу және алу арқылы қамтиды.

Өлімді ақтару

Бұл танатоз деп те аталады, және өлімді жалғандау мінез-құлқы жылтыр көлеңкелі кесірткеде оның жасырыну қабілеті немесе қашу әрекеті сәтсіз аяққан жағдайда ғана байқалады. Көптеген жануарлар қауіп сезгенде өлімді жалғандайды. Бұл көбінесе тірі жануарлармен қоректенетін жыртқыштардан қорғану үшін жасалады. Жануар өлі болып көрінсе, жыртқыш оны жеуге немесе шабуылдауға бейімделмейді. Әсіресе, қабылан жылтыр көлеңкелі кесірткеге жиі кездесетін жыртқыш болғандықтан, қабылан аспанда ұшып келе жатқанда, төмендегі жануар өлі болып көрінсе, ол құлап, жерге қондырып, өлі жануарды жеуге энергия жұмсамайды. Бұл қабылан үшін шығын мен пайданы салыстыру арқылы тиімді шешім емес, себебі жануар "өлі" болғандықтан, олжаның пайдасы жоқ, ал ысыраптық энергия жұмсаудың мәні жоқ. Осылайша, I. elegans-тың өлімді жалғандау мінез-құлқы жыртқыштардан қорғанудың табысты тәсілі болып табылады. Бұл позда, оң жақтағы суретте көрсетілгендей, кесіртке ішін жоғары қаратып жатады. Оң жақтағы суретте еркек жылтыр көлеңкелі кесірткенің өлімді жалғандау позы бейнеленген, себебі оның ішкі жағы қызғылт сары түсті. Сондай-ақ, I. elegans қауіптің сейілгеніне және өздерінің қауіпсіздігіне көз жеткізгенге дейін осы өлімді жалғандау позынан бас тартпайды. 2015 жылғы Machado Filho және авторлар тобының зерттеуінде, жылтыр құйрықты кесіртке жерден көтерілгенде өлімді жалғандау позын қабылдады және оны қауіпсіз жерге қойғаннан кейін ғана әдеттегі позына оралды.