Кіріспе

1850 және 1860 жылдардағы итальяндық резонанстық іс Мортара ісі 1850 және 1860 жылдары Еуропаның және Солтүстік Американың көп бөлігінің назарын аударды. Бұл мәселе Папалық мемлекеттердің Болоньядағы еврей отбасынан алты жасар Эдгардо Мортараны тұтқындауына қатысты, себебі бұрынғы қызметшісінің куәлігіне сәйкес, ол баланың сәби кезінде ауырғанда оған шұғыл шомылдыру рәсімін жасаған. Мортара папа Пий IX-тың қорғауында католик болып өсті, бірақ ол ата-анасының оны қайтару туралы өтініштерін қабылдамады. Соңында Мортара дін қызметкері болды. Папалық мемлекеттің бұл әрекетіне қарсы ішкі және халықаралық наразылық Италияның бірігуі кезінде оның құлауына себеп болды. 1857 жылдың соңында Болонья инквизиторы әке Пьер Фелеттиге хабарлама келді, Мортара үйінде алты жыл қызмет еткен Анна Мориси Эдгардоның өліміне жақын тұрған кезде оны жасырын түрде шомылдырған. Римдік және Жалпы Инквизицияның Жоғарғы Киелі Конгрегациясы бұл әрекеттің баланы қайтарылмайтын түрде католик еткенін мәлімдеді және Папалық мемлекет басқа дін өкілдерінің христиандарды тәрбиелеуіне тыйым салғандықтан, оны отбасынан алып, шіркеуге тапсыруға бұйрық берді. Полиция 1858 жылдың 23 маусымында кешке Мортара үйіне барып, келесі күні кешке Эдгардоны ұстады. Баланың әкесіне 1858 жылдың тамыз және қыркүйек айларында онымен кездесуге рұқсат берілгеннен кейін екі әртүрлі оқиға айтылды: біреуі отбасына және ата-бабаларының дініне оралуды қалаған бала туралы, ал екіншісі катехизисті жақсы білген және ата-анасының да католик болуын қалаған бала туралы. Халықаралық наразылық күшейді, бірақ Папа өз позициясын өзгертпеді. 1859 жылы Болоньядағы папалық билік аяқталғаннан кейін Фелетти Мортараны ұрлаудағы рөлі үшін сотталды, бірақ сот оның өздігінен әрекет етпегенін шешкендіктен ақталды. Папа аталық рөлде Мортараны Римде дін қызметкері болуға дайындады, бірақ 1870 жылы Италия патшалығы қаланы басып алып, Папалық мемлекеттің өмір сүруіне нүкте қойды. Елден кеткеннен кейін Мортара үш жылдан соң Францияда 21 жасында дін қызметкеріне тағайындалды. Өмірінің көп бөлігін Италиядан тыс жерде өткізіп, 1940 жылы Бельгияда 88 жасында қайтыс болды. Көптеген тарихшылар бұл оқиғаны Пий IX-тың паптығындағы ең маңызды оқиғалардың бірі деп санайды және оны 1858 жылғы оқиғаны бір жылдан соң аумағының көп бөлігін жоғалтумен салыстырады. Бұл жағдай француз императоры Наполеон III-нің саясатын өзгертіп, Италияның бірігуіне қарсы болудан оны белсенді түрде қолдауға итерді. Италияның бірігуі тарихындағы дәстүрлі зерттеулер Мортара ісіне көп көңіл бөлмейді, ол 20 ғасырдың соңында еврей ғалымдары есіне алған. 1997 жылы американдық тарихшы Дэвид Кертцердің зерттеуі оны кеңінен қайта қарастырудың бастауын берді.

Саяси жағдай

754 жылдан бастап мың жылдан астам бойы Папа мемлекеттері Италиядағы аумақтар болып келді. Католик шіркеуінің Рим мен Италияның орталық бөлігіндегі көршілес аймақтарға билік етуі, көбінесе Папаның рухани билігіне қарама-қарсы, оның дүниелік, "уақытша" билігінің көрінісі ретінде қарастырылды. 1815 жылы Наполеон соғыстары аяқталғаннан кейін Италияның басқа маңызды мемлекеттері – батыста Тоскана Ұлы Герцогтығы, оңтүстікте Екі Сицилия Корольдігі және Сардиния Корольдігі (құрлықтағы Пьемонттан король Виктор Эммануэль II басқарды) болды. 1790-шы жылдар мен 1800-шы жылдардың басындағы француз оккупациясы Папаның беделін және рухани билігін арттырды, бірақ сонымен қатар Папа мемлекеттерінің геосаяси тұрақтылығына елеулі нұқсан келтірді. Тарихшы Дэвид Кертцер 1850-ші жылдары "бір кезде мықты көрінген нәрсе – нәрселердің құдайлық тәртібі – енді тым осал көрінеді" деп болжайды. 1846 жылы сайланған Папа Пий IX бастапқыда үлкен реформатор және жаңашыл ретінде танылды, ол Италияның бірігуіне бағытталған күшейіп келе жатқан қозғалысты қолдауы мүмкін еді – итальян тілінде Рисорджименто (мағынасы "Жаңару") деп аталды. Алайда, 1848 жылғы төңкерістер басталғанда, ол солтүстік-шығыста Ломбардия-Венецияны бақылаған Австрия империясына қарсы жалпы итальяндық науқанды қолдаудан бас тартты. Бұл Папа мемлекеттерінде халық көтерілісіне, Папа Пийдің Екі Сицилияға қарасты Гаетаға қашуына және 1849 жылы қысқа ғұмырлы Рим Республикасының жариялануына әкеп соқты, ол Папаны қолдау үшін Австрия мен Францияның араласуымен басылды. Рим француз әскерлерімен күзетілді, ал австриялықтар Папа мемлекеттерінің қалған бөлігінде гарнизон құрды, бұл тұрғындардың көп бөлігінің наразылығын тудырды. Папа Пий католик шіркеуінің басшысы ретіндегі тәуелсіздігі үшін Папа мемлекеттерінің маңызды екендігі туралы дәстүрлі понтификалдық көзқараспен бөлісті. Ол 1850-ші жылдары өзінің беделін қалпына келтірді, бірақ Сардиния Корольдігі бастамасымен Италияның бірігуі оны алаңдатуын тоқтатпады. 1858 жылы шамамен 15 000 яһуди тұрған Папа мемлекеттерінің яһудилері Папа Пий IX-қа алғыс айтты, өйткені ол олардың жылына төрт рет шіркеуде уағыз тыңдауға қатысуға қатысты ұзақ жылдар бойы сақталған заңдық міндетін жойды, бұл аптаның Тора бөлігіне негізделген және оларды христиандыққа көндіруге бағытталған. 1848 жылдың 17 сәуірінде ол көптеген христиандардың қарсылығына қарамастан, Рим геттосының қақпаларын бұзды. Алайда, яһудилер көптеген шектеулерге тап болды және көпшілігі әлі де геттода тұрды. 1850 жылы Рим Республикасы шіркеуге қарсы қатаң шаралар қабылдағаннан кейін, жер аударылудан оралғаннан кейін Папа бірқатар либералдық емес шаралар қабылдады, оның ішінде Геттоны қайта құру да болды.

Мортара мен Мориси

Эдгардо Леви Мортара, еврей саудагері Соломон "Момоло" Мортара мен оның әйелі Марианнаның (туған тегі Падовани) сегіз баласының алтыншысы 1851 жылғы 27 тамызда Болоньяда дүниеге келді. Бұл қала Папа аймағының солтүстігіндегі Папалық өкілдіктерінің бірі болатын. 1850 жылы отбасы Болоньяның батысында орналасқан Модена герцогтығынан көшіп келді. Болоньядағы 900-ге жуық еврей халқы 1593 жылы Папа Климент VIII-нің бұйрығымен қуылды. Кейбір еврейлер, көбінесе Эдгардоның әкесі сияқты саудагерлер, 1790 жылдары Болоньяға қайта қоныстана бастады және 1858 жылға қарай қалада шамамен 200 адамнан тұратын еврей қауымы құрылды. Болоньядағы еврейлер еврей дінін жасырын түрде өмір сүрді, оларда ни раввин, ни синагога болған жоқ. Папа мемлекеттері оларға христиан қызметшілерін ұстауға ресми түрде тыйым салған, бірақ діншіл еврей отбасылары басқа ұлттан келген қызметшілерді қажет деп санады, себебі олар еврей заңдарына бағынбағандықтан, еврейлерге демалыс күнін сақтап, үй шаруаларын жүргізуге мүмкіндік берді. Іс жүзінде, шіркеу билігі бұған көз жұмды және Болоньядағы әрбір еврей отбасы кем дегенде бір католик әйелді жұмысқа алды. Эдгардо туылғаннан кейін бірнеше ай өткен соң Мортара отбасы жаңа қызметші, Анна "Нина" Морисиді жұмысқа алды. Мориси, оның барлық туыстары мен достары сияқты, сауатсыз болды. Ол үш әпкесінен кейін қалаға жұмыс істеуге және қалыңдыққа ақша жинауға келді. 1855 жылдың басында Мориси жүкті болды, бұл сол кезде Болоньяда тұрмысқа шықпаған қызметшілер үшін ерекше жағдай емес еді. Көптеген жұмыс берушілер мұндай жағдайда қыздарды жұмыстан шығарып жіберетін, бірақ Мортаралар олай істемеді. Олар Морисиге жүктілігінің соңғы төрт айын акушерлік үйінде босануға және содан кейін олармен бірге жұмысқа оралуға мүмкіндік берді. Морисиді және өздерін ұяттан сақтау үшін олар көршілеріне қызметші қыздары ауырып, үйде жазылып жатқанын айтты. Мориси жаңа туған сәбиін жетімдер үйіне берді, бұл Папа мемлекеттерінің талабы еді, содан кейін Мортаралармен жұмыс істеуге оралды. Ол 1857 жылы Болоньяның басқа отбасына жұмысқа орналасқанға дейін сол жерде қалды. Одан кейін ол үйленіп, Сан-Джованни-ин-Персичетоға қайта оралды.

Ұрындыру

1857 жылдың қазан айында Болонья инквизиторы, доминикан монахы Пьер Гаэтано Фелетти, қаладағы еврей балаларының біреуіне католик қызметшісі құпия түрде крещение рәсімін өткізді деген қауесетті естіді. Егер бұл рас болса, онда бұл бала шіркеу алдында католик болып есептеледі, бұл діни және дүниелік салдарлары бар еді, себебі шіркеудің ұстанымы бойынша христиан деп есептелетін балаларды христиан емес ата-аналар тәрбиелеуге құқығы жоқ және мұндай жағдайларда олар ата-аналарынан алынуы керек. 19 ғасырдағы Италияда мұндай жағдайлар жиі кездесетін, көбінесе еврей баласын христиан қызметшісінің крещениелеуіне байланысты болатын. Католик шіркеуінің ресми ұстанымы бойынша, егер бала өлім төсегінде болмаса, католиктер еврей баласын ата-анасының келісімінсіз крещениелеуге құқығы жоқ еді. Мұндай жағдайларда шіркеу баланың жаны құтқарылып, жұмаққа ішуі үшін ата-ананың билігіне басымдық беруді жөн санады және ата-ананың келісімінсіз крещениелеуге рұқсат берді. Көптеген еврей отбасылары христиан қызметшілерінен құпия крещениеден қорқып, осы қауіпке қарсы тұру үшін кейбір үйлер қызметшілер жұмыстан кеткен кезде, олардың балаларын ешқашан крещениелемегендерін растайтын нотариалды куәліктерді беруді талап етті. Қауесетте айтылған қызметші Анна Мориси еді. Рим және жалпы инквизицияның (сонымен қатар Әулие кеңсесі деп те аталады) ең қасиетті коллегиясынан, яғни католик доктринасын қадағалауға және қорғауға жауапты кардиналдар коллегиясынан тергеу жүргізуге жазбаша рұқсат алғаннан кейін, Фелетти оны Болоньядағы Сан-Доменико базиликасында сұраққа тартып алды. Мориси Мортаралардың қызметінде болғанда, олардың шағатай ұлы Эдгардо оның күтімінде ауыр сырқатқа шалдыққанда, оның өліп қалуы мүмкін деп қорқып, шұғыл түрде крещение рәсімін өткізгенін айтты. Ол баланың басына су шашып, "Мен сені Әке, Ұл және Киелі Рух атынан крещениелеймін" деген, бірақ баланың отбасына бұл туралы ешқашан айтпағанын мәлімдеді. Содан бері Эдгардоның денсаулығы жақсарды. Фелетти Морисиге оқиғаны құпия ұстауға ант бергізіп, кездесудің протоколын Римге жіберіп, алты жасар Эдгардоны отбасынан алуға рұқсат сұрады. Папа Пий IX Мортара ісі бойынша Әулие кеңсесінің талқылауларына қатысқан-жоқ немесе Фелеттидің алғашқы тергеуінен хабардар болған-жоқ белгісіз. Ол оның ресми басшысы болғанымен, кездесулеріне сирек қатысып, кардиналдардың күнделікті мәселе деп санайтын нәрселер туралы кеңес алмайтын болды. Әулие кеңсесі үшін Фелетти баяндаған жағдай терең дилемма тудырды. Бір жағынан, шіркеу мәжбүрлеп дін өзгерткенді мақұлдамады, бірақ екінші жағынан, крещение рәсімі қасиетті деп есептелінді және егер ол дұрыс өткізілсе, онда оны алған адам христиан қауымының мүшесі болып есептелді. 1747 жылғы паптық бұйрық Postremo mense бойынша, Паптық мемлекеттердің заңдары бойынша, христиан емес ата-аналардан баланы крещение үшін алу заңсыз болды (егер бала өліп жатса басқа), бірақ егер бала крещение алған болса, шіркеу христиандық білім беру және оны ата-анасынан алу жауапкершілігін мойнына алуға міндетті болды. Кардиналдар Морисидің баяндамасын қарастырып, оның "шындықтың барлық белгілерін көрсетіп, оның өткізген крещениесінің шынайылығы мен жарамдылығына ешқандай күмән қалдырмайтынына" көз жеткізді. Фелеттиге Эдгардоны Римдегі Катехумендер үйіне жеткізіп, оның крещениеден кейінгі білімін ұйымдастыру тапсырылды.

Алып тастау

Маршал Пьетро Лусиди мен бригадир Джузеппе Агостини бастаған папалық карабинеридің (әскери полиция) бір бөлігі 1858 жылы 23 маусымда күн батқаннан кейін көп ұзамай Болоньядағы Мортара пәтеріне келді. Отбасы туралы бірнеше сұрақтар қойғаннан кейін, Люсиди: "Синьор Мортара, сізге сатқындықтың құрбаны болғаныңызды хабарлаудан өкінемін", - деп мәлімдеді және олар Эдгардоны шомылдыру рәсімінен өткендіктен, оны алып тастау туралы Фелеттиден бұйрық алғанын түсіндірді. Марианна қатты айқайлап, Эдгардоның төсегіне жүгіріп барып, оны алып кетуден бұрын өзін өлтіру керек екенін айқайлады. Люсиди тек Фелеттидің бұйрығын орындап отырғанын бірнеше рет айтты. Ол кейін "өз міндетін атқару кезінде осындай ауыр көрініске куә болудан гөрі, әлдеқайда қауіпті қауіп-қатерге ұшырағанды мың рет артық көретінін" айтты. Лусиди Эдгардоның әкесіне оларды тергеушіге ертіп барып, мәселені талқылауға рұқсат берді. Момоло бұдан бас тартты, бірақ Люсиди үлкен ұлы Риккардоны туыстары мен көршілерін шақыруға жіберуге рұқсат берді. Марианнаның ағасы Анджело Падовани, Болоньяның еврей қауымының көрнекті мүшесі, олардың жалғыз үміті Фелеттиге жүгіну болды деген тұжырымға келді. Инквизитор Падовани мен Марианнаның күйеу інісі Анджело Москатоны Сан-Доменикода сағат 23:00-ден кейін қабылдады. Фелети Люциди сияқты өзінің де бұйрықтарды орындайтынын айтты. Ол Эдгардоның шомылдыру рәсімінен өткені туралы неліктен ойлағанын айтқысы келмеді, өйткені бұл құпия деп айтты. Екеуі де оған ақыл-кеңес беріп, балаға соңғы бір күнін Эдгардомен бірге өткізуге рұқсат беруін өтінді. Ол Падованиге осыған байланысты хат беріп, оны полиция шешеріне тапсырды. Лусиди бұйрық бойынша кетіп, екі адамды Мортараның бөлмесінде қалдырып, Эдгардоға күзетуді тапсырды. Мортаралар 24 маусымның таңертеңін Фелеттидің бұйрығын қаланың кардинал легаты Джузеппе Милеси Пирони Ферретти немесе Болоньяның архиепискобы Микеле Виале Прела қабылдамауға тырысты, бірақ олар екеуінің де қалада жоқ екенін анықтады. Түске қарай Мортаралар оны мүмкіндігінше аздап ауыртпалықсыз алып тастауды шешті. Эдгардоның бауырлары туыстарын көруге алып кетеді, ал Марианна кешкісін Джузеппе Виттаның әйелімен, яғни отбасылық досы яһудимен, бірге болуға келіседі. Сағат 17:00-де Момоло Фелеттиге соңғы өтінішін айту үшін Сан-Доменикоға барды. Инквизитор өткен түні Падовани мен Москатоға айтқандарының бәрін қайталады және Момолоға уайымдамауды айтты, өйткені Эдгардоға жақсы қамқорлық жасалатын болады, Папаның қорғауында. Ол сол күні кешке қарай полиция қызметкерлері қайтып келгенде, ешкімге де жағдайды қиындатудың пайдасы жоқ екенін ескертті. Момоло үйге келгенде, үйде Витта, Марианнаның ағасы (Анджело Падовани деп те аталады), екі полиция қызметкері және Эдгардоның өзі ғана болды. Сағат 20:00-де карабинерилер екі вагонмен келді - бірі Люциди мен оның адамдарына, ал екіншісі Агостини Эдгардоны алып баратын. Лусиди пәтерге кіріп, Эдгардоны әкесінің қолыннан алып тастады. Момоло полиция қызметкерлерінің соңынан көшеге қарай төмен түсіп, кейін есінен таныды. Эдгардоны Агостиниге тапсырып, алып кетеді.

Алғашқы шағым; Морисиге қарсылық

Баланың қайда әкетілгенін білудің жолы болмағандықтан (Момоло оны тек шілде айының басында ғана білген), Мортаралар Болонья, Рим және Италияның басқа да аймақтарындағы еврей қауымдастықтарының қолдауымен бастапқыда шағымдамалар дайындауға және шетелдегі еврейлерден қолдау іздеуге күш салды. Батыс Еуропа елдеріндегі еврейлердің дауысының күрт күшеюі, соңғы кезде баспасөз бостандығын арттыруға жасалған тымыр-тымыр әрекеттердің нәтижесінде, Сардиния Корольдігі, Ұлыбритания, Франция және АҚШ-тағы еврейлердің саяси құқықтарының кеңеюі Мортараның ұлының әкетілуіне бұрынғы осындай оқиғаларға қарағанда едәуір көп назар аудартуына себеп болды. Паптық үкімет бастапқыда Момолоның шағымдарын қараусыз қалдыруға ниеттенген, бірақ газеттер осы жайтты жариялағаннан кейін өз шешімін қайта қарастырды. Папалық билікке қарсылар бұл оқиғаны паптық тиранияның мысалы ретінде пайдаланды. Паптық мемлекеттердің осал дипломатиялық жағдайын қорғауға тырысқан мемлекеттік хатшы кардинал Джакомо Антонелли Римдегі еврей қауымымен байланысып, Момоло Мортарамен кездесуді ұйымдастырды және оны 1858 жылдың тамыз айының басында сыпайылықпен қабылдады. Антонелли мәселені Папаға жеткізілетінін уәделеді және Момолоның Эдгардоны Катехумендер үйіне үнемі баруына рұқсат беру туралы өтінішін қабылдады. Керцер Антонеллидің әдеттегідей бір рет қабылдаудың орнына, бірнеше рет кездесуге рұқсат беруін Мортара ісінің ерекше маңызға ие болатынының алғашқы белгісі деп атады. Мортаралар мен олардың жақтастары Эдгардоны кім крещение рәсімінен өткізгенін анықтауға тырысып, тез нәтижеге қол жеткізді. Қазіргі қызметшісі Анна Фаччини қатысы болмағанын қатаң түрде жоққа шығарғаннан кейін, олар бұрынғы қызметкерлерді тексеріп, Морисиді күдікті ретінде қарастырды. 1858 жылдың шілде айының соңында Мортара үйіне Марианнаның күйеуінің інісі Чезаре Де Анжелисте жұмыс істеген Морисидің досы Гинерва Скальярини келді. Марианнаның ағасы Анджело Падовани Эдгардоны Мориси крещение рәсімінен өткізгені туралы естігенін айтып, Скальяриниді сынап көрді. Скальяринидің айтуынша, оған Морисидің әпкесі Моника да осылай деді. Жас Анджело Падовани Де Анжелиспен бірге Сан-Джованни-ин-Персичетоға барып Морисимен кездесті. Падовани оны жылап отырған күйі еске алады. Олар оған ешқандай зиян келтірмейтінін айтқаннан кейін, Моризи Фелеттиге айтқандарын айтып берді. Ол Эдгардоның ауруы туралы айтқанда, азық-түлік сатушы Чезаре Лепори крещение рәсімін ұсынғанын және оны қалай жасау керектігін көрсеткенін айтты. Ол бұл туралы ешкімге айтпады, тек 1857 жылы Эдгардоның ағасы Аристид бір жасында қайтыс болғаннан кейін ғана айтты. Көршісінің қызметшісі Регина Морисидің Аристидті де крещение рәсімінен өткізуі керек екенін айтқанда, ол Эдгардоға да солай жасағанын "аузынан шығарып алды". Падованидің айтуынша, Мориси инквизитордың сұрағына жауап берген кезде жылап, Эдгардоның әкетілуіне өкініш білдірді: "Бәрі менің кінәм деп ойлап, өте қайғылымын және қазір де солаймын". Мориси бұл туралы ресми түрде жазбаға енгізуге келісті, бірақ Падовани мен Де Анжелис үш сағаттан кейін нотариус пен екі куәгермен келгенде, ол жоқ еді. Олар оны іздеп, тек оның айтқандары туралы естіген мәліметтерімен Болоньяға қайтып оралды. Падовани оның айтқандарын шындық деп ойлады: "Оның сөздері, мінез-құлқы және оқиғаны бастамас бұрын төккен жасы оның айтқандарының бәрі шындық екеніне мені көндірді".

Екі нұсқа

1858 жылдың тамыз айының ортасынан қыркүйек айының ортасына дейін Эдгардоға бірнеше рет әкесі келіп, катехумендердің ректоры Энрико Сарраның қадағалауымен болды. Осы кезде болған оқиғалар туралы түрлі пікірлер айтылып, екі басты оқиға қалыптасты. Момолоның баяндамасы, яһуди қауымы мен басқа да қолдаушылар тарапынан қолдау тапқан, папалық үкіметтің діни фанатизмінен бір отбасының қирағанын, әлсіз Эдгардоның Римге сапарда ата-анасын сағынып жылағанын және баланың үйге оралудан басқа тілегі болмағанын айтты. Шіркеу мен оның жақтастары тарапынан қолдау көрсетілген және Еуропа бойынша католик баспасөзінде жарияланған нұсқа, құдайдан белгіленген, жанды тебірентетін құтқарылу және балаға оның жасынан асып түсетін рухани күш сыйланғанын көрсетеді. Эдгардо бұрын қателік жолымен жүрген және мәңгілік құрылысқа лайық болған болса, енді христиандық құтқарылуға ие болуға мүмкіндігі бар еді және ата-анасының онымен бірге өзгермейтініне қайғырды. Мортара отбасына жағымды баяндамалардың көп бөлігінде Марианна Мортараның денсаулығы басты орын алды. 1858 жылдың шілдесінен бастап, Эдгардоның анасы қайғыдан ақыл-есінен айырылып, тіпті өлуі мүмкін деген хабар Еуропа бойынша тарады. Отбасының жұртшылыққа және Эдгардоға жасаған шақыруларында жүрегі ауырған ананың бейнесі айқын көрсетілді. Момоло мен Римдегі яһуди қауымының хатшысы Сабатино Скаццоккйо Эдгардоға оралмаса анасының өміріне қауіп төнетінін айтты. Марианна тамыз айында ұлына хат жазғанда, Скаццоккйо оның тыныш және сенімді тонды болғандықтан, оның өзін өзі емес екенін және тек оның қайтып келуі ғана құтқара алатынын көрсетуге тырысып жатқан әсерге қарсы келуі мүмкін деген сылтаумен хатты жеткізуден бас тартты. 1859 жылдың қаңтар айында бір тілші былай деп хабарлады: "Әке үлкен батылдық танытады, бірақ анасының жағдайы қиын. Егер Киелі Әке осы әйелді мен көргендей көрсе, ол ұлын тағы бір сәт те ұстап қалуға батылы жетпес еді". Католик тарихының көптеген нұсқалары болды, бірақ барлығы бірдей негізгі құрылымды ұстанды. Барлығы Эдгардоның христиан дінін тез және ынтамен қабылдап, оның туралы мүмкіндігінше көп білуге тырысқанын көрсетеді. Көптеген баяндамаларда Эдгардоның Римде немесе Болоньядан келген кезде қайғылы боп тұрған Мәриямның суретіне таңғалып, драматикалық көрініс бейнеленген. Оны Римге сүйемелдеген полицей Агостини, баланың бастапқыда шіркеуге кіруден бас тартқанын, бірақ ол кірген кезде керемет түрленгенін айтты. Эдгардоның ғажайып балаға айналуы жиі айтылды. Католик "L'armonia della religione colla civiltà" журналында жарияланған куәгердің айтуынша, ол бірнеше күн ішінде катехизисті жақсы меңгеріп, "шомылдыру рәсімін өткізген қызметшіге батасын берді" және барлық яһудилерді христиан дініне айналдырғысы келетінін мәлімдеді. Мортара ісі бойынша ең ықпалды шіркеу мақаласы 1858 жылдың қарашасында иезуиттердің "La Civiltà Cattolica" журналында жарияланып, кейіннен Еуропа бойынша католик газеттерінде қайта басылды немесе цитаталанды. Бұл әңгіме баланың катехумендердің ректорынан оны қайта жібермеуін, христиан отбасында өсіруге рұқсат беруін сұрағанын және Эдгардоның жаңа отбасы, атап айтқанда католик шіркеуінің өзі бар екендігі туралы шіркеулік баяндаманың негізгі тұсы болды. Мақалада Эдгардоның: "Мен шомылдырылдым, мен шомылдырылдым және менің әкем - Папа", - деген сөзі келтірілген. Керцердің сөзіне сүйенсек, шіркеуге жақтас баяндаманы қолдаушылар көптеген адамдарға бұл оқиғалар "сенуге қиын" және "абсурдты" естілгенін түсінбеген сияқты. Керцер былай дейді: "Егер Эдгардо әкесіне онымен бірге қайтуға ниеті жоқ екенін, енді Папаны өзінің нағыз әкесі деп есептейтінін және өмірін яһудилерді дінге айналдыруға арнағысы келетінін айтса, бұл хабар Момолоға жеткен жоқ сияқты". Либералдар, протестанттар және яһудилер континент бойынша католик баспасөзіндегі хабарларды сынай қарады. 1859 жылы Брюсселде басылған кітапшада екі баяндаманың қарама-қарсылығы көрсетіліп, былай деп қорытынды жасалды: "Жүдейлерді дінге айналдырғысы келген алты жасар елшінің кереметі мен анасы мен кішкентай әпкелері үшін үнемі жалбарынатын баланың айқайы арасында біз бір сәтке де күмәнданбаймыз". Мортараның ата-анасы католик есептерін өтірік деп айыптады, бірақ олардың кейбір қолдаушылары Эдгардоның адалдығына көзі жетпеді. Олардың арасында катехумендердегі даулы жиналыстарға қатысқан Скаццоккйо да болды.

Лепоридің мойындамауы; Морисидің беделін түсіру

Момоло 1858 жылдың қыркүйек айының соңында Болоньяға оралды, себебі оның екі қайын інісі Римде одан әрі қалса, отбасының құлауы мүмкін екенін оған хабарлады. Ол Скаццоккионы Римде отбасының ісін жалғастыру үшін қалдырды. Момоло басымдықтарын Морисидің сенімділігін жоюға, яғни оның айтқандарының дұрыс еместігін дәлелдеуге немесе оған сенуге болмайтынын көрсетуге бұрды. Сондай-ақ ол Морисидің айтуынша, крещение рәсімін ұсынған және оны қалай жасау керегін көрсеткен азық-түлік дүкеншісі Чезаре Лепоримен кездесуді де шешті. Морисидің әңгімесіне сүйенсек, көптеген адамдар Лепориді осы оқиғаға кінәлі деп есептеген. Момоло қазан айының басында оның дүкеніне барғанда, Лепори Эдгардо туралы немесе крещение туралы Морисимен сөйлеспегенін қатаң түрде жоққа шығарды және кез келген сот органының алдында осыған куәлік беруге дайын екенін айтты. Ол өзі крещение рәсімін қалай жасау керегін білмейтінін мәлімдеді, сондықтан егер мұндай әңгіме болған болса, ол Мориси сипаттағандай болмауы мүмкін еді. Момолоның католик дінге жақын және зейнеткер судья Карло Магги, Лепоридің жауабын Скаццоккиоға жіберді, ол Антонеллиден оны Папаға жеткізуін сұрады. Маггидің мәлімдемесіне қоса берілген хатта Морисидің әңгімесінің жалған екені айтылды. Скаццоккио Мортара отбасының дәрігері Паскуале Сарагонидің куәландыруын да жіберді, ол Эдгардоның шамамен бір жасқа толғанда ауырғанын мойындады, бірақ оның өліміне қауіп төнгенін және Морисидің өзі бала крещение алған кезде төсекке жатқандығын мәлімдеді. 1858 жылдың қазан айында Болониядан жіберілген тағы бір хабарламада сегіз әйел мен бір еркектің, барлығы католиктердің көрсетулері дәрігердің Эдгардо мен Морисидің аурулары туралы айтқандарын растады және бұрынғы қызметшінің ұрлыққа және адалсыздыққа бейім екенін мәлімдеді. Төрт әйел, оның ішінде қызметші Анна Фаччини және Морисиді Мортарадан кеткеннен кейін жұмысқа алған Елена Пигнатти, Морисидің австриялық офицерлермен үнемі флирт жасап, оларды жұмыс берушілерінің үйіне сексуалдық қатынасқа шақырғанын айтты.

Алатри, содан кейін Римге қайта оралу

Момоло 1858 жылдың 11 қазанында Марианнаны өзімен бірге алып, оның қатысуы шіркеу мен Эдгардоға күшті әсер етеді деген үмітпен Римге қайта келді. Ана мен баланың қайта қосылуының салдарынан туындауы мүмкін жағдайларды алаңдата отырып, ректор Энрико Сарра Эдгардоны Римнен оның туған қаласы Алатриге алып кетті. Мортаралар оларды Алатридегі шіркеуден іздеді, онда Момоло Эдгардоның қасында дін қызметкеріне көмектесіп, мисса оқып жатқанын көрді. Момоло сыртта күтіп тұрып, кейін ректорды ұлын көруге көндірді. Кездесуге мүмкіндік тумас бұрын, Мортаралар Алатри қаласының мэрінің бұйрығымен, қала епископының өтініші бойынша тұтқындалып, Римге қайтарылды. Антонелли бұл әрекетке наразы болды, оны шіркеудің қарсыластарына айқын дәлел беретін арсыздық деп санады және Сараға Эдгардоны елордаға әкеліп, ата-анасымен кездесуді бұйырды. Эдгардо 22 қазанда катехумендерге оралды және келесі айда ата-анасы оны жиі арақалай келіп көріп тұрды. Момолоның алғашқы сапары сияқты, оқиғаның екі түрлі нұсқасы пайда болды. Эдгардоның ата-анасының айтуынша, бала дін қызметкерлерінің ықпалынан қорқып, алғаш рет көрген кезде анасының құшағына құлады. Марианна кейін былай деді: «Ол салмақтан айырылып, бозғылт түске енді; оның көздері үрейге толы болды. Мен оған өзіміз сияқты яһуди болып туғанын және біз сияқты мәңгілікке солай болуы керектігін айттым, ол: «Иә, сүйікті анам, Шма дұғасын әрқашан есімде сақтаймын» деді». Яһуди баспасөзіндегі бір мақалада дін қызметкерлері Эдгардоның ата-анасына Құдай олардың ұлын «ата-анасы мен бауырларын христиандыққа айналдыруға арналған, отбасына христиандық діннің елшісі ретінде таңдағанын» және олар да христиан болса, оны қайтаруға болатынын айтқан. Содан кейін дін қызметкерлері мен монахтар Мортаралардың үйіне дұға оқып, олардың иманға келуін тіледі, бұл Эдгардоның ата-анасын үрейге жетелеп, қашқанын тудырды. Шіркеуді қолдайтындардың баяндамаларында бала өз орнында қалуға бекінгендігі және ата-анасының еврей дініне қайта оралуға шақыруынан қорқып, қорқынышқа толы болғандығы айтылды. Осы баяндамада Мортаралардың қайғысының басты себебі ұлдарының алынып қойылғаны емес, оның христиандық сенімде өсіп-өнуі болды. La Civiltà Cattolica журналында Марианна Эдгардоның мойнындағы Мәриямның суреті салынған медальонды көргенде ашуланып, оны жыртып тастағаны айтылады. Бір мақалада яһуди анасының «сен христиан болғанша өлгенің жақсы!» деген сөздерімен осы медальонды жыртып тастағаны жазылған. Шіркеудің кейбір қарсыластары Эдгардоны ұстап тұру арқылы оның ата-анасын құрметтеуге үйретуге тиіс болған міндетті бұзады деп айыптады. La Civiltà Cattolica Эдгардоның діни сенімдеріне қарамастан, отбасын жақсы көретінін және дін қызметкерлері оқып-жазуға үйреткеннен кейін, анасына жазған алғашқы хатын «ең сүйікті кішкентай ұлыңыз» деп қол қойғанын мәлімдеді. Римде Эдгардомен кездескеннен кейін, L'Univers газетінің редакторы және Папаның адал жақтастарының бірі Луи Веййо бала оған «әкесі мен анасын жақсы көретінін және үлкен болған кезде олармен бірге тұрып, Әулие Петр, Құдай және Ең қасиетті Мария туралы айта алатынын» айтқанын хабарлады.

Халықаралық жанжалдар мен саяси айла-шарғылар

Римде ешқандай прогресске қол жеткізбеген Момоло мен Марианна Мортара 1858 жылдың желтоқсан айының басында Болоньяға оралды, жақын арада Пьемонттағы Туринге көшті. Керцердің айтуынша, бұл жағдай католиктерге қарсы "публицисттердің арманына" айналып, Еуропа мен АҚШ-та үлкен резонанс тудырды, әртүрлі топтар Папаның Эдгардоны ата-анасына қайтаруын талап етті. Мортара жағдайы тек яһудилер үшін ғана емес, сонымен қатар, әсіресе католиктерге қарсы сезімдер күшті болған АҚШ-та протестанттар үшін де маңызды мәселеге айналды. "Нью-Йорк Таймс" газеті 1858 жылдың желтоқсан айында осы оқиғаға қатысты 20-дан астам мақала жариялады. Ұлыбританияда "The Spectator" газеті Мортара ісін Рим Папасы мемлекетінің "әлемдегі ең нашар үкіметі – ең төменгі және ең мақтаншыл, ең қатыгез және ең қиыншылыққа толы" екенін көрсететін дәлел ретінде ұсынды. Италиядағы және шетелдегі католик баспасөз Папаның әрекеттерін қызу қорғады. Шіркеуге жататын мақалалар көбінесе ашық түрде антисемиттік сипатқа ие болды, мысалы, Ұлыбритания, Франция немесе Германиядағы жағдайдың сынға ұшырауы таңқаларлық емес, "өйткені қазіргі уақытта Еуропа газеттерінің көп бөлігі еврейлердің қолында". Скаццоккьо баспасөздің шіркеуге жасаған шабуылдары Мортара отбасының ісіне кері әсер ететінін, себебі бұл Папаны ашуландырып, келісімге бармау шешімін нығайтқанын айтты. Папа Пий IX Мортараны ата-анасынан айыру туралы шешімге жеке қатысы бар-жоғы (бұл мәселе баспасөзде кеңінен талқыланды) ерекше маңызды емес, оның халықаралық резонансқа қатты таң қалғаны анық. Ол "Postremo mense" негізінде, шомылдырылған баланы христиан емес отбасына қайтару шіркеу доктринасына қайшы келеді деген позицияны қабылдады. Шетелдік үкіметтер мен Ротшильдтер отбасының түрлі тармақтары оның әрекеттерін айыптағанда, Пий IX принциптік мәселе деп санайтын нәрсесінде табандылық танытты. Бұл жағдай Франция императоры Наполеон III-ті қатты ашуландырды, өйткені Рим Папасының үкіметінің өмір сүруіне Римдегі француз гарнизоны тікелей байланысты болды. Наполеон III француз католиктері арасында кең қолдауға ие болғандықтан, Папаның уақытша билігін бейжай түрде қолдады. Мортараның қашқындалуы француз баспасөзінде кеңінен айыпталып, папалық билікке қолдауды әлсіретті. Тарихшы Фр. айтуынша, бұл француз саясатын өзгертетін соңғы нүкте болды. 1859 жылдың ақпанында Наполеон III Сардиния Корольдігімен Австрияны қуып шығу және Италияны біріктіру науқанына француз әскери қолдауын уәделескен құпия келісімге келді. Рим Папасының иелігінің көп бөлігі Екі Сицилия және басқа да шағын мемлекеттермен бірге сіңіріледі. Сол кезде Рим Папасының Жаңа жылдан кейін Римдегі яһуди қауымынан делегацияны қабылдауы дәстүрге айналған. 1859 жылдың 2 ақпанында өткен кездесуде қызу дау-дамай туды, Рим Папасы Пий яһуди қонақтарын "Мортара ісі бойынша бүкіл Еуропаны дүр сілкіндіргені үшін" сөккен. Делегация Римдегі яһудилердің дін қызметкерлеріне қарсы мақалаларға қатысы жоқ екенін мәлімдеген кезде, Папа Скаццоккионы тәжірибесіз және ақымақ деп таныды, содан кейін "Газеттер қалағандарын жаза алады. Мен әлемнің не ойлайтынына қызығушылық танытпаймын!" деп айғайлады. Содан кейін Папа біршама тынышталып: "Мен сендерге деген аянымым соншалық, мен сендерді кешіремін, шын мәнінде, мен сендерді кешіруім керек". Делегаттардың бірі шіркеудің Морисидің куәлігіне тым көп сенім артуын ұсынды, бірақ Папа оның мінез-құлқына қарамастан, қызметшінің мұндай әңгімені ойлап табуға еш себебі жоқ екенін және кез келген жағдайда Момоло Мортара католикті жұмысқа алған жоқ екенін айтты. Папа Пий IX Эдгардоны ұстауға деген шешімі күшті әкелік сезімге айналды. Эдгардоның естеліктеріне сәйкес, понтифик үнемі онымен уақыт өткізіп, онымен ойнаған. Папа баланы жамылғысының астына тығып, "бала қайда?" деп айқайлап, оны көңіл көтеріп отырды. Бір кездесуде Папа Пий Эдгардоға: "Балам, сен маған қымбатқа түстің, сен үшін көп азап шектім", - деді. Содан кейін ол басқаларға былай деді: "Күштілер де, әлсіздер де осы баланы менен ұрлап алуға тырысты, мені қатыгез және жаны аяусыз деп айыптады. Олар оның ата-анасын жоқтады, бірақ мен де оның әкесі екенін мойындамады".

Монтефиоре өтініші; Болоньяның құлауы

Италиялық яһудилердің тілектері британдық яһудилер кеңесінің президенті сэр Мозес Монтефиореге жетті. Оның өз дінтастастарына көмектесу үшін ұзақ сапарлар жасауға дайындығы, мысалы, 1840 жылғы Дамасктағы қанға баю жаласы кезінде болғандай, бұрыннан мәлім болған еді. 1858 жылдың тамызынан желтоқсанына дейін ол Мортара мәселесі бойынша арнайы британдық комитетті басқарды. Бұл комитет Пьемонттан британдық газеттерге және католик дін қызметкерлеріне ақпараттарды жіберіп тұрды, сондай-ақ британдық протестанттардың, әсіресе сэр Каллинг Эрдли басқаратын Евангелиелік Альянстың қолдауын атап өтті. Еврейлердің дінін қабылдауды жақтаған Эрдли, бұл оқиға сол процесті баяулатуы мүмкін деп сенді. Британ үкіметінің Ватиканға ресми наразылық білдіру әрекеті сәтсіз аяқталғаннан кейін, Монтефиоре жеке Римге барып, Папаға Эдгардоны ата-анасына қайтару туралы петиция тапсыруға шешім қабылдады. Ол 1859 жылдың 5 сәуірінде Римге келді. Монтефиоре Папамен кездесуге мүмкіндік алмады, оның орнына 28 сәуірде кардинал Антонелли оны қабылдады. Монтефиоре оған Депутаттар кеңесінің петициясын Папаға жеткізуді тапсырды және Папаның жауабын күту үшін қалада бір апта болатынын айтты. Екі күннен кейін Римге солтүстікте Австрия және Пьемонт әскерлері арасында шайқас басталғаны туралы хабар жетті. 1859 жылғы соғыс басталды. Көптеген шетелдік дипломаттар Римнен мүмкіндігінше тез қашып кеткен кезде, Монтефиоре Папаның жауабын күтіп, 10 мамырда ғана Римді тастап кетті. Британияға оралғаннан кейін, 79 мэр мен провист, 27 пэр, 22 англикандық епископ және архиепископ, сондай-ақ 36 парламент мүшесі бар 2000-нан астам көрнекті азамат Папаның әрекетін "христиандыққа қарапайым қорлық", "адамзаттың сезімдеріне қайшы" деп айтқан наразылық хатқа қол қойды. Осы уақытта шіркеу Эдгардоны 1859 жылдың 13 мамырында жеке капеллада католик ретінде бекітті. Сол кезде Эдгардо Катехумендер емес, Римдегі басқа базиликада, Сан-Пьетро-ин-Винколиде болды, онда Папа Пий жеке оның білімі алғанын қалады. Соғыс австриялықтарға қарсы бұрылғаннан кейін, Болоньядағы гарнизон 1859 жылдың 12 маусымында таңертең ерте кетіп қалды. Сол күні алаңдардағы папалық тулар итальяндық жасыл, ақ және қызыл түстермен ауыстырылды, кардинал легаты қаладан кетіп, өзін Болоньяның уақытша үкіметі деп жариялаған топ Сардиния Корольдігіне қосылу ниетін білдірді. Болонья дереу Романья провинциясының құрамына енді. Архиепископ Микеле Виале Прела азаматтарды жаңа азаматтық билікпен ынтымақтастық жасамауға көндіруге тырысты, бірақ көп табысқа жете алмады. Жаңа тәртіптің алғашқы ресми қадамдарының бірі діни еркіндікті орнату және барлық азаматтарды заң алдында тең ету болды. 1859 жылдың қарашасында губернатор Луиджи Карло Фарини инквизицияны тарату туралы жарлық шығарды.

Фелетти тұтқындалды

Момоло Мортара 1859 жылдың соңы мен 1860 жылдың қаңтарында Париж мен Лондонда қолдау іздеуге тырысты. Ол кеткен кезде, оның батысында, Болоньядан шамамен қашықтықта орналасқан Реджио-Эмилияда тұратын әкесі Симон, Романьядағы жаңа биліктен Мортара ісі бойынша тергеу бастауды сұрады. 1859 жылдың 31 желтоқсанында Фарини әділет министріне «ұрлаушыларды» іздеуге бұйрық берді. Тергеуді Романьяның жаңа полиция бас директоры Филиппо Курлетти басқарды. Екі офицер бұрынғы инквизитор Фелеттидің Эдгардоны алып кетуге бұйрық бергенін анықтағаннан кейін, Курлетти және полиция жасағы 1860 жылдың 2 қаңтарында Сан-Доменикоға барып, оны шамамен 02:30-да тұтқындады. Полиция инспекторлары Фелеттиден сұрақ қойды, бірақ Мортараға немесе оның алып келуіне қатысты әр сұраққа монах қасиетті сертпен Киелі Офистің істерін талқылауға құқығы жоқ екенін айтты. Курлетти Мортара ісіне қатысты барлық құжаттарды тапсыруды бұйырғанда, Фелетти олардың өртеліп кеткенін мәлімдеді. Қашан және қалай болғанын сұрағанда, ол Киелі Офис мәселелері бойынша ештеңе айта алмайтынын қайталады. Одан әрі сұрақтарға Фелетти былай деді: «Болоньядағы Киелі Офистің инквизиторы ретінде атқарған қызметім үшін мен тек бір форумда ғана, Римдегі Жоғары қасиетті конгрегация алдында, оның префекті – Әзіз Папа Пий IX алдында ғана жауап беруге міндеттімін, басқа ешкім алдында емес». Полиция Мортара ісіне қатысты құжаттарды монастырьда іздеді, бірақ ештеңе таппады, алайда инквизитор түрмеге жеткізілді. Фелеттидің тұтқындалғаны туралы жаңалық Еуропадағы Мортараға қатысты қызу пікір-таласты қайтадан қоздырды, ол бұрын біраз деңгейде басылған еді.

Фелетти сотталып , ақталды

Фелетти Эдгардоны алып кеткен кезде Болоньяда қолданыста болған заңдар бойынша сотқа тартылды. Карбони тіпті папалық заңдар бойынша да, тәркілеудің заңсыз екенін айтты. Ол Морисидің Римнен нұсқау алғаны туралы монахтың мәлімдемесін растайтын ешқандай дәлел таба алмады және Морисидің айтқандарына күмән келтіретін көптеген дәлелдер бар екенін, бірақ Фелетти баланың алып кетелуіне бұйрық бермес бұрын оның сөзін тексеруге тырыспағанын хабарлады. Фелетти өзінің қорғанысын Құдай мен Мария Анаға сеніп, адвокатты тағайындаудан бас тартқаннан кейін, тәжірибелі Болонья адвокаты Франческо Юсси мемлекет тарапынан оны қорғау үшін тағайындалды. 1860 жылғы 16 сәуірде алты судьядан тұратын алқа алдында өткен сот отырысына Мортара отбасы да, Фелетти де қатыспады. Мортара отбасы Туринде болғандықтан сот күні туралы екі күн бұрын ғана білді, ал Фелетти жаңа биліктің оны сотқа тарту құқығын мойындаудан бас тартты. Керлети мен Карбони жинаған дәлелдердің барлығы қолда болғандықтан, айыптау тарапынан куәгер шақырылмады. Прокурор, өзінің алғашқы маңызды ісімен күресіп жатқан Радамисто Валентини, Фелеттидің өз бастамасымен және жалғыз өзі баланың алып кетелуіне бұйрық бергенін мәлімдеді. Содан кейін ол Карбонидің Рим билігі Морисидің айтқандарын шын деп қалай қорытындылай алғаны туралы екінші мәселесіне назар аударды. Валентини Морисидің айтқандарын егжей-тегжейлі қарастырып, тіпті оның айтқандары дұрыс болса да, крещение дұрыс өткізілмегенін, демек жарамсыз екенін дәлелдеді. Ол содан кейін оның куәлігі мен басқа есептердің арасындағы қайшылықтарды атап өтті, Морисиді "шет елдік сарбаздардың жаман демінен және қолынан зардап шеккен, олармен ұятсыз айналысқан" ақымақ қыз деп айыптады және Фелеттинің мегаломаниядан және "иудаизмді жек көретін инквизиторлық жек көруден" алып кетелуге бұйрық бергенін айыптады. Юсси өзін қорғаудан бас тартқан клиентті қорғаудың ерекше жағдайында болды. Фелеттидің куәлігін растайтын ешқандай дәлел болмағандықтан, ол өзінің шешендігіне толықтай сүйенуге мәжбүр болды. Юсси оқиғалардың ретінің кейбір аспектілерін атап өтті, олардың пікірінше, бұйрықтар Римнен шынымен келгенін көрсетеді. Мысалы, Фелетти Эдгардоны көрмей-ақ бірден астанаға жіберген, ал Киелі кеңсе мен Папа крещениенің жарамдылығын соттан гөрі жақсы бағалай алатын еді. Ол Анджело Падованидің 1858 жылғы шілдеде Анна Морисимен кездесу туралы баяндамасын ұзақ уақытқа дейін келтіріп, содан кейін бақша дүкеншісі Лепоридің бала крещениесін қалай өткізуді білмейтіні туралы мәлімдемесіне күмән келтірді, Лепоридің иезуит священнигінің жақын досы екенін көрсететін полиция есебін ұсынды. Юсси Лепори мен Буссолари екеуі де өзін қорғау үшін өтірік айтуы мүмкін екенін және Морисидің ұятсыз мінез-құлқы оның айтқандары жалған дегенді білдірмейді деп ұсынды. Ол Фелетти сол кезде инквизитор болғандықтан, ол тек осы лауазымның талаптарын орындады және ешқандай қылмыс жасалмады деген қорытындыға келді. Қысқа ғана кеңестен кейін, Кальцедонио Феррари төрағалық еткен судьялар алқасы Фелеттиді босату керек деп шешті, өйткені ол сол кездегі үкіметтің нұсқауларымен әрекет еткен. Діни қызметкердің тұтқындалуы мен сотталуы арасындағы уақыт аралығы, Италияның бірігуіне қарай жасалып жатқан жылдам прогресс Мортара ісінің маңыздылығын жоғалтты, сондықтан шешімге қарсы наразылық аз болды. Яһуди баспасөзі көңілі қалды. Италиялық "L'Educatore israelitico" газетінің редакторы жоғары лауазымды адамды емес, Фелеттиді нысанаға алу ақылға сыймайды деп айтты. Францияда "Archives Israélites" газеті де осыған ұқсас пікір білдіріп, былай деді: "Осы шабуылды ойлап тапқан, жүзеге асырған және мақұлдаған бас болса, қолға соққы берудің қандай пайдасы бар?"

Эдгардоны қайтару жоспарлары

Мортаралар Фелеттидің сотының үкіміне күтпегендей келмеді. Момоло Италияның болашағына арналған халықаралық конференцияда ұлының маңызды тақырыпқа айналуы мүмкін деген үмітте болған, бірақ мұндай саммит өтпегендіктен көңілі қалды. Оның қозғалысы және Парижге жасаған сапары 1860 жылдың мамыр айында бүкіл әлемдегі еврейлердің азаматтық құқықтарын жақсартуға бағытталған, Париж негізді Альянс Исраэлит Универсаль ұйымының құрылуына ықпал етті. Италиялық ұлтшыл әскерлер түбетей бойымен жылдамдағанда, Римнің құлауы жақын болды. 1860 жылдың қыркүйегінде Альянс Исраэлит Универсаль Момолоға, егер ол ұлын күшпен қайтарып алмақ болса, қаржылық және логистикалық көмек көрсетуге дайын екенін жазды, себебі "балаңызды қайтару – бүкіл Израиль халқының мақсаты". Джузеппе Гарибальдидің ұлттық еріктілер корпусында қызмет ететін ағылшын еврейі Карл Блюменталь жеке жоспар жасады: Блюменталь және тағы үш адам дін қызметкерлері кейпінде Эдгардоны ұстап алып, оны жасырып әкетуі керек еді. Гарибальди 1860 жылы бұл жоспарды мақұлдады, бірақ қатысушылардың бірі қайтыс болғаннан кейін ол тоқтатылды.

Италияның бірігуі; Эдгардо қашып кетеді

Папа Эдгардоны басып алудан тыйылып, оған: «Мен осы бала үшін не істесем, оны істеуге менің құқығым мен міндетім болды. Егер осы жағдай қайталанса, мен де солай істеймін» деді. 1861 жылдың қаңтар айында Римдегі еврей қауымының өкілдері Ватиканға жыл сайынғы жиналысқа келгенде, тоғыз жасар Эдгардоның Папаның жанында отырғанын көріп, таң қалды. Екі айдан кейін жаңа Италия Корольдігі Виктор Эммануэль II патша ретінде жарияланды. Рим, оның төңірегі және Тривентоны қамтитын Папалық мемлекеттердің қысқартылған нұсқасы, Наполеон III католик азаматтарын ренжітпеу үшін француз гарнизонын шығарып тастағысы келмегендіктен, жаңа корольдіктен тыс қалды. Ол 1864 жылы қыркүйек келісімінен кейін осы әскерлерді шығарды және тағы бір еврей баласын, тоғыз жасар Джузеппе Коэнды Рим геттосынан катехумендерге жеткізді. Француз гарнизонының шығарылуы Италия парламентінде Рим мәселесін көтерді. Мемлекет қайраткері Марко Мингетти Рим патшалықтың құрамына енсе, Папаға ерекше өкілеттіктер берілетін ұсынылған келісімді қабылдамады, «Біз Мортара баласын Папа үшін күзетіп тұра алмаймыз» деді. Француз гарнизоны Гарибальди қаланы басып алуға жасаған сәтсіз әрекеттен кейін 1867 жылы қайта келді. 1865 жылдың басында, 13 жасында Эдгардо Латеранның Канондық Регулярлық орденіне жаңадан кірді, Папаның есімін өзінің есіміне қосып, Пио Эдгардо Мортара атанды. Ол отбасына «дін туралы ойланып, оларды католик дінінің рас екеніне көндіруге тырыстым» деп бірнеше рет хат жазды, бірақ 1867 жылдың мамырына дейін жауап алмады. Қазір Флоренцияда тұратын ата-анасы оны әлі де жақсы көретінін, бірақ алған хаттарында ұлдарының ешқандай белгісін көре алмағанын жазды. 1870 жылдың шілдесінде, Эдгардо 19 жасқа толуға аздай қалғанда, Франко-пруссия соғысы басталғаннан кейін Римдегі француз гарнизоны толығымен шығарылды. Италия әскерлері қаланы 1870 жылдың 20 қыркүйегінде басып алды. Момоло Мортара ұлын қайтарып алу үмітімен итальяндық әскердің соңынан Римге кірді. Кейбір мәліметтер бойынша, одан бұрын Эдгардоның ағасы Риккардо патшалыққа қызметке кірген. Риккардо Мортара Сан-Пьетро ин Винколиге дейін соғысып, ағасының монастыр бөлмесін тапты. Сонда Эдгардо көзін жауып, қолын көтеріп: «Шайтан, артқа кет!» деді. Риккардо өзінің ағасы екенін айтқанда, Эдгардо: «Маған жақындамас бұрын, осы өлтірушінің киімін шешіп ал» деді. Шындық қандай болмасын, Эдгардоның Римді басып алуына қатты үрейленгені белгілі. Кейінірек ол былай деп жазды: «Пьемонт әскерлері Римге кіргеннен кейін, олар Колледжио дельи Сколопидегі жаңадан келген Коэнды тұтқындау үшін күш қолданды, [содан кейін] мені де ұрлап алуға тырысу үшін Сан-Пьетро ин Винколиге бет бұрды». Рим полициясының бастығы Эдгардоны халықтың көңілін жайлау үшін отбасына қайтаруды өтінді, бірақ ол бас тартты. Кейін ол итальяндық командир генерал Альфонсо Ферреро Ла Марморамен кездесті, ол оған 19 жаста болғандықтан, қалағанын істей алатынын айтты. Эдгардо 1870 жылдың 22 қазанында түнде діни қызметкермен бірге пойызбен Римнен құпия түрде әкетілді. Ол солтүстікке қарай жол тартып, Австрияға қашып кетті.

Мортара әкесінің

Эдгардо Австриядағы канондар тартібінің монастырінде паналады, онда ол жалған атпен өмір сүрді. 1872 жылы ол Францияның Пуатье қаласындағы монастырға көшті, онда Папа Пий жас жігіт туралы епископпен үнемі хат алмасып тұрды. Бір жылдан кейін Пио Эдгардо Мортара дін қызметкеріне бекітілді. Бұл үшін ерекше рұқсат қажет болды, себебі 21 жасында ол техникалық тұрғыдан тым жас еді. Ол бұл оқиғаға орай Пападан жеке хат алды, сонымен қатар оны күтіп бағу үшін өмір бойына 7000 лира көлемінде сенімді қорға ие болды. Әке Мортара өмірінің қалған бөлігін Италиядан тыс жерде өткізді, Еуропаны аралап, уағыз айтты. Ол алты тілде уағыз айта алатын, соның ішінде баск тілінде, ал тағы үш тілде, оның ішінде еврей тілінде оқи алатын. "Уағызшы ретінде ол үлкен сұранысқа ие болды", - деп жазады Кертцер. Момоло Мортара 1871 жылы қайтыс болды, оның пәтерінің терезесінен құлап өлген қызметші қыздың өліміне байланысты сотта жеті ай түрмеде отырғаннан кейін. Флоренцияның апелляциялық соты оны оны өлтіргені үшін кінәлі деп тапты, бірақ оны сот алқасы ақтады. Папа Пий IX 1878 жылы қайтыс болды. Сол жылы Марианна Францияның оңтүстік-батысындағы Перпиньянға сапар шекті, онда Эдгардо уағыз айтып жүргенін естіген еді, және ұлымен эмоционалды кездесуге қуанды, бірақ ол католицизмге өтуіне қатысты тілегін қабылдамағанына көңілі қалды. Содан кейін Эдгардо отбасымен байланыс орнатуға тырысты, бірақ барлық туыстары анасы сияқты оған жылы қабақтан қараған жоқ. 1890 жылы Марианна қайтыс болғаннан кейін француз газеттерінде ол өлім төсегінде, Эдгардоның қасында христиан дінін қабылдады деп хабарланды. Эдгардо бұған қарсылық білдірді: "Мен анамның католик дінін қабылдауын шын жүректен қаладым", - деп жазды ол Le Temps газетіне жолдаған хатында, "және оны осыған итермелеуге көп рет тырыстым. Алайда, мұндай болған емес". Бір жылдан кейін, әке Пио Эдгардо Мортара екі онжылдықтан кейін алғаш рет Моденада уағыз айту үшін Италияға оралды. Оның бір әпкесі және бірнеше бауырлары оның уағызын тыңдауға барды, және қалған өмірінде Эдгардо Италияға келген сайын туыстарына барып тұратын. 1919 жылы Римде болған кезде ол 61 жыл бұрын кірген Катехумендер үйіне барды. Сол кезде ол Бельгияның Льеж қаласындағы Бухай аббаттығындағы канондар тартібінің монастырінде тұрып жатқан еді. Бухайда Лурдес Діңгесінің киелі орны болды, онда Мортара әкесінің ерекше байланысы болды, себебі 1858 жылғы Лурдес көріністері оның христиан дініне айналған жылы болды. Әке Пио Эдгардо Мортара өмірінің соңына дейін Бухайда тұрды және 1940 жылдың 11 наурызында 88 жасында онда қайтыс болды.

Бағасы мен мұрасы

Мортара ісіне Ризоригменто тарихының көпшілігінде аз назар беріледі, тіпті еске алынса да. Алғашқы толыққанды ғылыми еңбек – рабби Бертрам Корнның «Мортара ісіне американдық реакция: 1858–1859» (1957) кітабы, ол АҚШ-тағы қоғамдық пікірге толығымен арналған. Керцердің сөзіне сүйенсек, ол істің егжей-тегжейі туралы жиі қате мәліметтер берген. 1990 жылға дейін негізгі тарихи дереккөз итальяндық ғалым Джемма Волли жазған және 1958–1960 жылдары даудың жүз жылдығына орай жарияланған мақалалар сериясы болды. Дэвид Керцер бұл істі зерттеуді бастағанда, көптеген итальяндық әріптестерінің осы жағдайды білмейтініне таң қалды, ал әлемдегі еврей тану мамандары бұл істі жақсы білген. Керцердің айтуынша, Мортара «Италия тарихының бағытынан еврей тарихының геттосына түсіп қалған». Керцер бұрын зерттелмеген көптеген дереккөздерді зерттеп, «Эдгардо Мортараның қашқындалуы» (1997) еңбегін жариялады, ол осы оқиғаның стандартты анықтамалық құралына айналды. Тимоти Верховеннің пікірінше, Мортара ісі 19-ғасырдың ортасында Католик шіркеуын қоршаған ең үлкен дау болды, себебі ол «Ватиканның жақтастары мен қарсыластары арасындағы айырмашылықты басқа бір мәселеден де жақсы көрсетті». Абигейл Грин «либералдық және католик көзқарасы арасындағы қақтығыс халықаралық шиеленіс кезінде Мортара ісіне әлемдік маңыз берді және оны еврей әлемі үшін өзгертетін оқиғаға айналдырды» деп жазады. Мортараның өзі 1893 жылы оның қашқындалуы бір кезде «Сабин әйелдерінен де әйгілі» болғанын айтқан. 2000 жылы Католик шіркеуі Пьос IX-ты қасиетті санаған кезде еврей комментаторлары мен халықаралық БАҚ өкілдері Рим папасының өмірі мен мұрасын талдап, ұмытылған Мортара оқиғасын қайта көтерді. Дов Левитанның сөзіне сәйкес, Мортара ісінің негізгі фактілері бірегей емес, бірақ Италия, Ұлыбритания және Франциядағы қоғамдық пікірге әсері болғандықтан және «19-ғасырдың соңында [еврейлер әлемнің әртүрлі бөліктерінде] өз бауырластарының мүддесін қорғап, еврейлік ынтымақтың күшті сезімін тудырғандықтан» ерекше маңызға ие. Alliance Israélite Universelle ұйымы, құрылуына Мортара ісі ықпал еткен, әлемдегі ең танымал еврей ұйымдарының біріне айналды және 21-ғасырға дейін сақталды. Бұл жағдай Франческо Чилуффоның 2010 жылы Нью-Йоркте көрсетілген «Il caso Mortara» операсының тақырыбы болды. 2005 жылы Витторио Мессори Мортараның жарияланбаған испандық естеліктерінің итальян тіліндегі нұсқасын жариялады, ол 2017 жылдан бері «Ватиканнан қашқындалған? Эдгардо Мортараның жарияланбаған естеліктері» деген атпен ағылшын тілінде де қолжетімді, бұл пікірталасты қайтадан қозғады. Мортара ісі Марко Беллоккйоның 2023 жылғы «Қорық» тарихи драмалық фильмінің негізгі тақырыбы болды. Майкл Голдфарб Мортара даулы мәселесінің «шіркеудің қазіргі заманмен қаншалықты байланыссыз екенін көрсеткен ұятты мысал» екенін айтты және «папа Пий IX шіркеуді жаңа дәуірге жеткізе алмағанын» көрсетті. Керцер де осы пікірді қолдайды: «Эдгардоны қайтарудан бас тарту Рим папасының өз полиция күштерімен бірге уақытша билеуші ретіндегі рөлінің енді сақтала алмайтын ескірген рөл екенін көрсетті». Керцердің пікірінше, бұл оқиға француздарды 1859–1861 жылдары Италияның бірігуіне қатысты ұстанымын өзгертуге итермелеген болуы мүмкін. 21-ғасырда көптеген католиктер бұл жағдайды ұятқа қалдыратын және шіркеудегі билікті теріс пайдаланудың немесе антисемитизмнің мысалы ретінде қарастырады. Алайда, католик интегрализмін қолдайтын Роман Цезарь сияқты кейбір жақтаушылар Пий IX-тың іс-әрекетін қорғап, азаматтық бостандықтардың католик дініне бағынуы керек деп санайды.