Кіріспе
Құмырскалар түрі Paraponera clavata, көбінесе оқ құмырскасы деп аталады. Ол Орталық және Оңтүстік Американың ылғалды жазық орманды аймақтарында қоныстанады.
Paraponera clavata, commonly known as the bullet ant, is a species of ant named for its extremely painful sting. It inhabits humid lowland rainforests in Central and South America.
Этимология
Қымырсқаның ерекше атауы – клавата – «таяқша тәрізді» дегенді білдіреді. Туыс атауы – Парапонера, «Понераға жақын» деп аударылады. Оның қауметті беделіне байланысты, әртүрлі географиялық аймақтардағы жергілікті американдық, испандық және португалдық атаулары бар; ең танымалдарының бірі – Венесуэланың hormiga veinticuatro («24 сағаттық құмырсқа») деген лақап аты, ол шағудан кейін күні бойы сақталатын қатты ауырсынуды көрсетеді; сондай-ақ, адамды өлтіруге қажетті уақытты да білдіруі мүмкін. Коста-Рикада P. clavata «бала» деп аталады, яғни «оқ» деген мағынаны білдіреді. P. clavata-ның бірнеше жалпылама атауы бар; ол шағудан кейін тудыратын қатты ауырсынуы оқ атуға ұқсас болғандықтан, көбінесе «оқ құмырсқасы» деп белгілі. Басқа атаулары – «кішкентай алып аң аулаушы құмырсқа» және «конга құмырсқасы».
Таксономия
Paraponera clavata тұңғыш рет 1775 жылы даниялық зоолог Йохан Кристиан Фабрициус сипаттады және оны Systema entomologiae еңбегінде Formica clavata деп атады. Фабрициус типтік ареалды дұрыс емес түрде Үндістан деп көрсетті, себебі бұл құмырсқалар тек Орталық және Оңтүстік Америкада ғана табылған. 1804 жылы француз зоологы Пьер Андре Латрейл P. clavata-ны Ponera туысына жіберді. Paraponera туысын британдық энтомолог Фредерик Смит 1858 жылы құрды, ал P. clavata монотипия арқылы (тек бір таксонды қамтитын таксономиялық топты құру) типтік түр ретінде белгіленді. Смит өзінің кітабында Paraponera clavata астында Formica armata, Formica spininoda, Ponera tarsalis және Ponera clavata сияқты бірнеше таксондарды синонимдеді. Кейінгі жарияланымдар Formica aculeata және Formica clavata сияқты тағы да көптеген таксондарды синонимдер деп санады. 1901 жылы итальяндық энтомолог Карло Эмери бұл туысты Paraponerini тайпасы ретінде бөліп көрсетті, Paraponera-ның белгілі бір морфологиялық ерекшеліктерінің маңыздылығын атап өтті және бұл тайпаны Ectatommini тайпасына жақын деп санады. Бұл жіктеме энтомологиялық қауымдастық тарапынан 1958 жылға дейін қабылданып келді, содан кейін американдық энтомолог Уильям Браун-младший Paraponerini тайпасын синонимдеді және Paraponera-ны Ectatommini тайпасына көшірді. 1994 жылы бұл тайпа жарамды деп танылды, бірақ 2003 жылы ағылшын мирмекологы тайпаның статусын қосалқы отбасы деңгейіне көтерді, оны Poneromorph қосалқы отбасыларының құрамына кіргізіп, Paraponerinae деп атады. Қазіргі жіктеме бойынша, оқ құмырсқасы Paraponera туысының, Paraponerini тайпасының және Paraponerinae қосалқы отбасысының құрамына кіреді. Ол Formicidae отбасының және Hymenoptera қанатылы қоңыздар отрядының мүшесі болып табылады. Бұрын ол өзінің туысы мен тайпасының жалғыз өкілі болған, 1994 жылы энтомолог Чезаре Барони Урбани жойылған Paraponera dieteri түрін сипаттағанға дейін. Доминикан кеудешесінен табылған бұл құмырсқа 15-45 миллион жыл бұрынғы ерте миоцен кезеңінде өмір сүрген. P. dieteri, P. clavata-дан басының, денесінің ұзындығының, пронотумның, жапырақшаның ені және басқа да ерекшеліктері бойынша ерекшеленеді. Қазбаның жақсы сақталғандығы екі түрді толық салыстыруға мүмкіндік берді; P. dieteri-нің денесінің пішіні тұқымның эволюциялық қарқынының баяу екенін көрсетеді.
Сипаттама
Жұмысшы құмырсқалар ұзын, денелі, қызғылт қара, қанаты жоқ былдырықшаларға ұқсайды. Парапонера жыртқыш, және барлық алғашқы пунероморфтар сияқты жұмысшы кастасында полиморфизмді көрсетпейді; патшайым құмырсқа жұмысшылардан көп үлкен емес. Олар агрессивті құмырсқалар емес, бірақ ұяларын қорғағанда қатыгез болып, қырылдаған дыбыс шығарып, қатты шағады. Колониялар теңіз деңгейінен бастап төменгі жазықтарда кездеседі, бірақ Ла Амистад халықаралық паркінде одан да биіктеп орналасқан нұсқалары да табылған.
Тіршілік ету ортасы
Колониялар бірнеше жүз жеке тұлғадан тұрады және әдетте ағаштардың тамырларының түбінде орналасқан. Жұмысшылар ұяның тікелей үстіндегі аумақта, көбінесе жоғарғы жапырақ қабаттарына дейін, кішкентай бунақденелілер мен нектар іздейді; орман төңірегінде азық табу сирек кездеседі. Жанаулары арасында тасымалданатын нектар – жинаушылар ұяға әкелетін ең көп таралған тағам. Коста-Рика мен Барро-Колорадо аралында (БКИ) жүргізілген екі зерттеуде әр гектар орманға шамамен төрт параноқ құмырсқа ұясы табылды. BCI-де ұялар 70 түрлі ағаштардың, 6 түрлі бұталардың, 2 түрлі лианалардың және 1 түрлі пальманың астында табылды. Ұялар ең көп Faramea occidentalis және Trichilia tuberculata ағаштарының жапырақтарының астында кездеседі, бірақ бұл ағаштар да орманның ең көп тараған түрлері болып табылады. Алсеис блэкиана, Табернаэмонтана арборея, Вирола себифера, Гуареа гидония және Оенокарпус мапора ағаштарының астында ұялар осы ағаштардың санына қарағанда күтілгеннен жиірек кездеседі. Ұя салмақтарының көптігі параноқ құмырсқалардың ұя орнын белсенді таңдамайтынын көрсетеді. Дегенмен, кішкентай бұталар орманның жапырақ қабатына қол жеткізбеуі себебінен сирек пайдаланылады. BCI-дегі зерттеу параноқ құмырсқалардың тіректері мен гүлден тыс нектар шығаратын ағаштарды таңдауы мүмкін деген қорытындыға келді.
Жаулары
Құмырсқа – Грета отоның, шыны қанатты көбелектің жоратыны. Бұл көбелек дербес кезеңінде құмырсқаларға жағымсыз химиялық экстракттар өндіру арқылы P. clavata-мен күресуге тырысады.
Паразиттер
Кішкентай (1,5-тен 2,0 мм-ге дейін ұзындықтағы) форид шыбығы Apocephalus paraponerae – P. clavata құмырсқаларының жарақат алған жұмысшыларының паразиті. Олардың саны тұрақты, себебі көршілес құмырсқалар колониялары арасында жиі агрессивті қақтығыстар болады, нәтижесінде жұмысшы құмырсқалар мүгедек болып қалады. Егер құмырсқалар күштеп ұсталса, шыбықтар сау құмырсқаларға да паразиттей алады, бірақ сау құмырсқалар епті және оларды тігіп тастай алады. Еркек және ұрғашы шыбықтар жарақат алған құмырсқалардың иісіне тартылады; ұрғашылары жұмыртқа салады және сонымен қатар қоректенеді, ал еркектері қоректенеді және, мүмкін, ұрғашыларымен жұптасады. Шыбықтар құмырсқаның қиратылған денесіне екі-үш минут ішінде ұшып келеді, және әрбір құмырсқаға оннан астам шыбықтар тартылуы мүмкін. Әрбір құмырсқада 20-ға дейін шыбық дернәсілі болады. Карл Реттенмайер P. clavata құмырсқаларының шыбықтар олардың ұясына жақындағанда A. paraponerae-ге шабуыл жасауға тырысқанын байқаған.
Сызғыш
Қазіргі уақытта оқшаң құмырсқаның шағуы Жюстин О. Шмидттің ресми емес шағу ауру индексі бойынша барлық жәндік шағуларының ішінде ең жоғары деңгейде тұр, 4.0+. Шмидт пікірінше, бұл ауру "үш дюймдік шеге қадалып, жанып тұрған көмірдің үстінен басу" секілді. Кейбір зардап шеккендер бұл ауруды оқ атумен салыстырған, сондықтан жәндіктің аты осылай қойылған. Ол "24 сағатқа дейін азайбайтын, күйдіретін, соққыдай келетін, барлық сезімді басып тастайтын ауырсынуды" тудырады делінеді. Удан бөліп алынған, жүйкеге әсер ететін парализге шалдықтыратын понаратоксин пептиді, кернеуге тәуелді натрий иондарының каналдарына әсер етеді және орталық нерв жүйесіндегі синапстық берілісті тоқтатады. Оның медициналық қолданылу мүмкіндігі зерттелуде.
Іске қосу рәсімі
Бразилиядағы Сатере Маве халқы батырлар немесе көшбасшылар болу үшін бастау рәсімдерінің бір бөлігі ретінде қасақана оқпен шаққан құмырсқа шағуынан өтеді. Алдымен құмырсқалар табиғи ұйықтағыш затқа батырылып, есінен айырылады, содан кейін олардың 80-і жүзім шоғының немесе жапырақтардың талшықтарынан жасалған қолғаптарға (үлкен пеш қолғаптарына ұқсайтын) тоқылады, тікендері ішке қарай қаратылады. Құмырсқалар есін жиғанда, оларды ашуландырып, шабуылға бейім ету үшін, рәсімге қатысушы оларға қайта-қайта түтін шашырады. Бұл аяқталғаннан кейін, жас адамға қолғаптар кигізіліп, 5-10 минут немесе одан да ұзақ уақытқа қолында ұстап тұрады. Содан кейін баланың қолы мен қолының бір бөлігі құмырсқа уының әсерінен уақытша сал болып, бірнеше күн бойы бақытсыздықтан дірілдейді. Құмырсқаларды жаңылыстырып, шағуын азайту үшін қолдарына көмір жағылады, бұл жалғыз "қорғау" шарасы болып табылады. Бастау рәсімін толық аяқтау үшін, ұл немесе ер адам бірнеше ай немесе тіпті жылдар бойына 20 рет осы сынақтан өтуі керек.