Кіріспе

Ирландиялық парламенттік партия (IPP; көбінесе Ирландия партиясы немесе Өзін-өзі басқару партиясы деп аталады) 1874 жылы Исаак Батт, Ұлттық партияның жетекшісі, Ұлыбритания мен Ирландияның Біріккен Корольдігіне кіретін Вестминстердегі Өкілдер палатасына сайланған ирландтық ұлттық парламент мүшелері (депутаттар) үшін ресми парламенттік партия ретінде Ұй билігі лигасының орнына құрылды, және 1918 жылға дейін осы мәртебеде болды. Оның басты мақсаттары – Ирландияның заң шығару тәуелсіздігі және жер реформасы. Оның конституциялық қозғалысы үш ирландтық Өзін-өзі басқару туралы заң жобалары арқылы Ирландияның өзін-өзі басқаруының негізін қалауда шешуші роль атқарды.

Шығу тегі

IPP 1873 жылы Исаак Батттың Ирландия консервативтік партиясынан шығып, Үйдегі Өзін-өзі Басқару Лигасын құруынан пайда болды. Лига, протестанттық жер иелерінің мүддесі үшін, Ирландияның ішкі істерін басқару мақсатымен Ұлыбритания мен Ирландия Біріккен Корольдігінің құрамында Ирландия үшін шектеулі тәуелсіздікке қол жеткізуге тырысты. Оған 1868 жылғы жалпы сайлауда Уильям Эварт Гладстон мен оның Либералдық партиясының «Ирландияға Әділет!» ұранымен жеңісі үлгі болды, либералдар Вестминстердегі 105 ирландтық орынның 65-ін жеңіп алды. Гладстонның миссиясы – Ирландияны бейбіттендіру еді. 1869 жылғы Ирландия шіркеуі заңы Ирландия Англикан шіркеуін мемлекеттен бөліп, оның мүшелері Ирландияда азшылық құрап, көбінесе консерваторларға дауыс бергенін ескерді. Ол сондай-ақ 1870 жылғы Жер иелері мен жалға алушылар (Ирландия) заңына әкелген алғашқы жер реформасын ұсынды, бұл жалға алушылардың құқықтарын шектеулі де болса қамтамасыз етіп, ирланд жер иелерінің жалға алушы шаруаларды еркіндіксіз қуу билігіне нұқсан келтірді. Бастапқыда, католик шіркеуінің басшылары Гладстонның Ирландия істерін бақылауын қолдады, католик университетіне қаржылық көмек алуды үміттене отырып. Бірақ оның 1873 жылғы білім беру бағдарламасында діни университеттер қарастырылмады. Жергілікті Өзін-өзі Басқару қауымдастығы білім беру мәселелерін және жер реформасын өз бағдарламасына енгізді, содан кейін шіркеу Дублинде орналасқан парламентті жақтады. Қауымдастықтағы католиктердің санының артуы оның протестанттық жер иелерін қорқытты. Қауымдастық таратылып, оның орнына Батт 1873 жылғы қарашада Дублинде өткен конференциядан кейін құрылған Үй билігі лигасы келді. Гладстон 1874 жылы күтпеген жерден жалпы сайлауды жариялады, бұл Лиганы алдыңғы қатарға шығаруға көмектесті. 1872 жылғы Сайлау заңы бойынша, жалпы сайлаудағы дауыстар алғаш рет жеке дауыс беру арқылы берілуі керек еді. Лига діни білім беру, жер реформасы және саяси тұтқындарды босату мәселелерін қозғалыстың басты бағыттары етіп қойды. Ол өзінің «Үй билігі» мәселесін қолдайтын сенімді кандидаттарды табуда қиындықтарға тап болды, бірақ алпыс ирландтық орынды жеңіп алды, олардың көпшілігі бұрынғы либералдар еді.

Партияның ашылуы

1874 жылғы жалпы сайлаудан кейін Дублинде жиналған қырық алты мүше өздерін жеке ирландиялық парламенттік партиясы ретінде ұйымдастырды. Саяси жағдай бастапқыда үміт беретіндей болды, бірақ партия ештеңеге қол жеткізе алмады, өйткені либералдар мен Гладстон сайлауда жеңіліске ұшырады. Айзек Батт жақсы қабылданатын бірнеше сөз сөйледі, бірақ Ирландияға пайдалы заңдарды қолдауға ең ірі партиялардың ешқайсысын көндіре алмады, нәтижесінде ешқандай маңызды заң қабылданбады. Нағыз "Үй билеушілері" болған жас ирландтық депутаттардың шағын тобы Батттың әлсіздігінен алшақтады және Чарльз Стюарт Парнелл, Джозеф Биггар, Джон О'Коннор Пауэр, Эдмунд Двайер Грей, Фрэнк Хью О'Доннел және Джон Диллон басшылығымен, олардың кейбіреулері Фениан қозғалысымен тығыз байланыста болды, 1876–1877 жылдары парламенттік "бұғаулаушылық" тактикасын қабылдады. Олардың мақсаты – Вестминстерді Ирландияға деген немқұрайдылығынан ояту үшін дерлік әр заң жобасына түзетулер ұсынып, түн бойы ұзақ сөздер айту болды. Бұл "Үй билігін" жақындатқан жоқ, бірақ ирландтық партияны қайта жандандыруға көмектесті. Батт бұғаулаушылықты демократияға қауіп деп есептеді; іс жүзінде оның ең үлкен жетістігі Парнеллді саяси аренаның алдына шығару болды. Батттың көпшілігі мен Парнеллдің азшылығы арасында ішкі күрес басталды, бұл партияда жарылысқа әкелді; Парнелл Үй билеу лигасына бақылауды алуға ниеттенді.

Құрлық соғысының негізгі күші

Парнелл ең алдымен Глэдстоунның бұрынғы рақымшылықтарын жіберіп алған фениандарды, соның ішінде Майкл Дэвитті босату үшін сәтті жұмыс істеді. 1877 жылы босатылғаннан кейін Дэвит АҚШ-қа барып, көрнекті ирланд-американдық фениан Джон Девоймен кездесіп, қаржы жинады. 1878 жылы Парнелл де ирланд-американдық фениандардың жетекші мүшелерімен кездесті. Қазан айында Девой, конституциялық қозғалыстан радикализмді бөліп, тәуелсіздікке жету жолын одан әрі жалғастыру үшін «Жаңа бағытқа» келісті. 1879 жыл бойы Парнелл жер реформасын қолдау үшін үгіт жүргізе берді. Давит 1879 жылдың қазанында Ирландия Ұлттық Жер Лигасын құрғанда Парнелл президент болып сайланды, бірақ оны басқаруды қаламай, жаппай митингілер өткізуді жалғастырды. Айзек Бат сол жылы қайтыс болды, ал Парнелл партияны бақылауға ұмтылмады. Оның орнына ол Джон Диллонмен бірге саяси мақсаттар үшін қаржы жинау миссиясымен Америкаға сапар шекті, сондай-ақ әлемдік экономикалық депрессиядан кейін Ирландиядағы азына-тоқтық мәселесін жеңілдетуге көмектесті. 1880 жылғы жалпы сайлауда алпыс төрт «Үй билеуші» (Home Ruler) сайланды, олардың жиырма жетісі Парнеллді қолдады, бұл мамыр айында оның бөлінген «Үй билеуші» партиясының және жер соғысының алдында тұрған елдің басшысы болып тағайындалуына мүмкіндік берді. Ол бірден жер мәселесін қолдаудың өзін-өзі басқару мақсатына жетудің құралы екенін түсінді. Дизраэлидің консерваторлары сайлауда жеңіліске ұшырады, ал Глэдстон қайтадан премьер-министр болды. Ол 1881 жылғы «Жер заңы (Ирландия) актісі» арқылы жер мәселесін шешуге тырысты, бірақ ол пәтерлерді шығарып тастауды тоқтатуға жеткіліксіз болды. Парнелл және оның партиялық серіктері – Уильям О’Брайен, Джон Диллон, Майкл Дэвит, Вилли Редмонд – қатыгез сөздік шабуылға шықты және 1881 жылдың қазанында «Жер заңына саботаж жасады» деген айыппен Ирландияның мәжбүрлеу заңы бойынша Килменхам түрмесіне қамалды. Осы түрмеден «Жатақ төлемін тоқтату» манифесті жарияланды, ол жалпыұлттық жатақ иелерінің жатақ төлемін тоқтатуға шақырды, бұл шақыруға ішінен жартылай қолдау көрсетілді. Лига зорлық-зомбылықты қанағаттандырмаса да, аграрлық қылмыстар кеңінен тарады.

Атыс бітіру және келісім

1882 жылдың сәуір айында Парнелл үкіметпен келісім жасауға ұмтылды. Келісімге манифестің кері қайтарылуы және аграрлық қылмысқа қарсы күресу міндеттемесі кірді, себебі радикализм ешқашан Ирландияның өзін-өзі басқаруына қол жеткізе алмайды. «Килменхэм келісімі» – бұл кейінгі келісімдерге ұқсамайтын, Парнелл басшылығындағы маңызды бетбұрыс болды, бірақ оның нәтижесінде Девойдың американдық ирландтықтарының қолдауынан айырылды. Дегенмен, оның саяси дипломатиясы Ирландияның бас хатшысы мен оның орынбасары Феникс паркінде қаза болғаннан кейін ұлттық өзін-өзі басқару қозғалысын сақтап қалды. Келесі жиырма жыл бойы фениандар мен күш қолдану арқылы күресу ирланд саясатындағы рөлін тоқтатты. Жер лигасы қысымға ұшырап, іштен бөлініске ұшыраған кезде Парнелл оны қазан айында Ирландия Ұлттық лигасы (ИНЛ) ретінде қайта жандандырды. Ол орташа аграризмді, сайлау функциялары бар өзін-өзі басқару бағдарламасын біріктірді. Парнеллдің зор билігі мен тікелей парламенттік бақылауымен, ол иерархиялық және автократиялық құрылымға ие болды. Парламенттік конституционализм – болашақ жол еді. Жаңа, қатаң тәртіпті Ұлттық лига мен Католик шіркеуі арасындағы бейресми одақ 1882 жылдан кейін ұлттық өзін-өзі басқару ісін қайта жандандырудың маңызды факторы болды. Парнелл католицизмнің ашық қолдауы осы кәсіптің табысы үшін өте маңызды екенін түсінді. 1882 жылдың соңында ұйымның 232 филиалы болды, ал 1885 жылы бұл көрсеткіш 592 филиалға дейін өсті. Парнелл Лиганың күнделікті басқаруын өзінің серіктері Тимоти Харрингтонға, Уильям О'Брайенге, оның «Бірлік Ирландия» газетінің редакторына және Тим Хиллиге тапсырды.

Парнеллизм билік етеді

Парнеллдің жаңа Ирландиялық парламенттік партиясы қатаң тәртіпті және жылдам құрылды – бір автор оны «С.С. Парнелл мен Майкл Дэвитт басқарған полк» деп сипаттады, ал жалпы алғанда, қатаң ережелері бар, белсенді парламентарийлер тобы болды. 1884 жылы «партиялық серт» қабылдануы партия мүшелерінің партиямен бірге отырып, әрекет етіп, дауыс беруі міндетті екенін нығайтты, бұл батыс саясатында «камшы» (Ричард Пауэр) институтының алғашқы мысалы болды. Партия мүшелеріне партиялық қаражаттан стипендия немесе шығындарға өтемақы төленді, бұл парламенттік қатысуды арттырып, Уильям О’Брайен сияқты орта тап өкілдеріне, сондай-ақ кейінірек Д.Д. Шиханға парламентке қатысуға мүмкіндік берді, тіпті 1911 жылы депутаттар мемлекеттен жалақы ала бастағанға дейін бұл мүмкін болмады. 105 ирландтық депутатының құрамы 1868 жылдан бері өзгерді, сол кезде депутаттардың 69% жер иелері немесе жер иелерінің ұлдары болса, 1874 жылы бұл көрсеткіш 47%-ға төмендеді. Сол кезеңде кәсіби білімі барлардың үлесі 10%-дан 23%-ға дейін өсті, ал 1890 жылдардың басында кәсіби мамандар 50%-дан асты. Парнелл билігінің шарықталу кезеңінде Глэдстоннан Ирландия мәселесін «Үй билігі» арқылы шешуді талап етті, бірақ либералдар арасында келіспеушілік болды. Парнелл содан кейін консерваторлардың жағына шықты. Глэдстонның екінші үкіметі құлап, лорд Солсберидің консерваторлары үкімет құрды. Екі партия да Парнеллге қол жеткізуге тырысты. Парнеллдің реформалары мен қайта ұйымдастыруының нәтижесі 1885 жылдың қараша-желтоқсан айларында өткен жалпы сайлауда толыққанды көрінді. Бұл сайлау 1884 жылғы реформа заңының кеңейтілген сайлау құқығымен өткізілген алғашқы сайлау болды. Реформа заңы Ирландияда сайлауға құқылы азаматтардың санын 220 000-нан 500 000-ға дейін арттырды, олардың көп бөлігі шағын шаруалар болды. Сайлау Ирландия партиясының жалпы санынан 63 орыннан 85 орынға дейін өкілдігін арттырды, оның ішінде Ольстерде он жеті орын бар еді. 1886 жылдың қаңтарында ИНЛ 1262 филиалға жетті және Ирландия католиктерінің көп бөлігін біріктіргенін мәлімдеді. Ол Ирландия партиясы үшін сайлау комитеті ғана емес, сонымен қатар жергілікті заң шығарушы, бейресми парламент, үкімет, полиция және жоғарғы сот ретінде де әрекет етті. Парнеллдің ұйымдағы жеке билігі зор болды. ИНЛ – Ирландияның ауылдық жерлеріндегі дәстүрлі саяси мәдениетке негізделген күшті саяси машина. Ол шаруалар, дүкен иелері және мейрамханалардың одағы болды. Ешкім оған қарсы тұра алмады. Партия үлкен ирландтық католик қауымы бар Англияның Ливерпуль қаласында орын алды. Т.П. О’Коннор 1885 жылы Ливерпуль Шотландиясынан сайланды және 1929 жылы қайтыс болғанға дейін барлық сайлауда осы мандатын сақтап қалды (О’Коннор 1918, 1922, 1923, 1924 және 1929 жылғы сайлауларда қарсы кандидатсыз жеңіске жетті). IPP 1885 жылғы жалпы сайлаудан билік тепе-теңдігін ұстап тұрып шықты. Либералдар 335 орын жеңіп алды, бірақ IPP-нің 86 орыны 249 консерваторды билікте ұстауға жеткілікті болды.

Өзін-өзі басқару мерзімі ұзартылды

1886 жылдың басында Гладстон өзін-өзі «Үй билігі» жақтасы деп жариялады. Парнеллдің партиясы жақты өзгертіп, Гладстонға үшінші үкімет құруға мүмкіндік берді. Гладстон 1886 жылы алғашқы «Үй билігі туралы» заң жобасын ұсынды және ұзақ әрі қызу пікірталас өткен соң, ерекше «Үй билігі туралы» сөз сөйлеп, парламенттен заң жобасын қабылдауды өтінді. Алайда, ол 341 дауысқа қарсы 311 дауыспен жеңіліске ұшырады. Бұл заң жобасы 1886 жылдың жазы мен күзінде Белфастағы қақтығыстарға себеп болды, оның салдарынан көптеген адам қаза тапты. 1882 жылдан бері Парнеллдің «Үй билігі» үшін жасаған сәтті әрекеттері, оңтүстік және солтүстіктегі протестанттар мен юнионистердің арасында үлкен алаңдаушылық тудырды. Олар Дублиндегі ұлттық парламенттің, өздерінің бақылауында болатын, католиктердің төзімсіздігінен қорқып, өнеркәсіпке тарифтер салатынын қауптасып еді. Ирландияның көп бөлігі ауыл шаруашылығымен айналысса, Ольстердегі алты округте ауыр өнеркәсіп орналасқандықтан, кез келген тарифтік кедергілер оларға әсер ететін еді. Бұл «Оранж орденінің» «Үй билігіне» қарсы тұруына және Ирландиялық Юнионисттік партияның құрылуына әкелді. Консерваторлар «Ульстер картасын» ойнағанда және Либералдық фракцияның бір бөлігі заң жобасына қарсы дауыс бергенде, Гладстон Ульстер үшін жеке шешім іздеу қажет болуы мүмкін екенін айтты. Оның бұл ойы келесі ғасырға дейін әсер етті. Либералдық партия Ирландияның өзін-өзі басқару мәселесі бойынша жарылды. «Үй билігі» туралы заң жобасы жеңіліске ұшырағаннан кейін, Гладстонға 1886 жылдың шілдесінде жалпы сайлау өткізілуге рұқсат берілді, нәтижесі кері бағытқа бұрылды. Консерваторлар ең ірі партия атанды және «Үй билігіне» қарсы болған Либералдық фракцияның, Либералдық Юнионисттік партияның шала қолдауымен азшылық үкіметін құра алды. Ирландиялық партия 85 орынды сақтап алып, 1889 жылға дейінгі кезеңде Парнеллдің беделді тұлғасының айналасында бірікті, ол «Үй билігіне» қол жеткізуді жалғастырып, ағылшын сайлаушыларын оларға ешқандай қауіп төндірмейтініне сендіруге тырысты. Осы кезеңде Ұлттық лига одан алыс болды және негізінен өз мүдделерін қорғады, Жер мәселесі толық шешілмегендіктен, «Үгіт жоспары» кезінде жергілікті агитацияны жалғастырды және Либералдық сайлаушылардың «Үй билігіне» деген қолдауын баяу арттырды.

Зениттік тұтылу

Парнелл оны және оның партиясын қылмыс пен зорлық-зомбылықпен байланыстыру үшін қолданған Пиготтың жалған құжаттарын пайдалану әрекетін табысты түрде әшкереледі; ол 1890 жылғы ақпанда ақталуға ие болды. Глэдстон Парнеллді өзінің шалғайдағы үйіне (Флинтширдегі Ховард) жаңа Үй билігі туралы заң жобасын талқылауға шақырды. Бұл Парнелл мансабының шыңы болды. Алайда, 1880 жылдан бері ол үш баласы бар үйленген әйел Кэтрин О'Шиамен отбасылық қарым-қатынаста болды. Оның ажырасу процесі алғаш рет 1890 жылдың соңында сотқа түсті, онда Парнелл қосымша жауапкер ретінде аталды. Бұл Англияның Викториялық қоғамы үшін үлкен саяси дау болды. Глэдстон Парнеллге егер ол Ирландия партиясының жетекшісі болып қайта сайланса, Үй билігінен бас тартылатынын мәлімдеді. Парнелл бұл туралы партиясына хабарламады және 25 қарашада жетекші болып сайланды. Бір аптадан кейін өткен партияның арнайы отырысы алты күнге созылды, соңында 45 «Парнеллге қарсылар» партиядан шығып кетті, оны 27 адал жақтасымен қалдырды, олардың ішіндегі маңызды қорғаушыларының бірі Дж. Дж. Клэнси болды. Екі тарап та Ирландияға оралып, жақтастарын екі партияға біріктірді: Джон Редмонд басқаратын бұрынғы Парнеллит Ирландия Ұлттық лигасы (INL) және Джон Диллон басқаратын Парнеллге қарсы Ирландия Ұлттық федерациясы (INF). 1891 жылғы қосымша сайлауларда INF Парнеллге қарсылар аяусыз күресті, Диллон мен Хили Парнеллге жеке шабуылдар жасады. INF сонымен қатар, INF кандидаттарының сайлануын қамтамасыз ету үшін агрессивті шараларға барған Католик шіркеуінің қолдауын алды. Парнелл Ирландия мен Ұлыбритания арасында тынбай жұмыс істеді, сөздері арқылы қолдау көрсетті, оны (IRB) Фениандардан алды, олар оған бірікті. Ол 1891 жылғы маусымда О'Шиа ханымға үйленді. Ирландияның батысында сайлау кампаниясынан кейін денсаулығы нашарлап, қазан айында Брайтон қаласындағы үйінде қайтыс болды. Оның Дублиндегі жерлеу рәсіміне 200 000 адам қатысты. Сөздерінде ол Ирландияның Ұлыбританиядан толық бөлінуіне сенімді болды, бірақ екіұшты болды, физикалық күш қолдануды қолдады немесе жоқ екенін нақты айтпады.

Жақсылық бөлінген

1892 жылғы жалпы сайлауда Редмондтың Парнеллистері Үйдегі билік/ұлтшыл дауыстардың үштен бірін (18,2% Парнеллистер, 58,9% Парнеллистерге қарсылар) жеңіп алды, бірақ тек тоғыз орын ғана алды. Парнеллистерге қарсылар 72 депутатты қайтарды, олар Диллиондықтар мен алты Хилиттен тұратын шашыраңқы азшылыққа бөлінді – Халықтың құқықтары қауымдастығы. Гладстон мен либералдар қайтадан билікке келді, бөлінген Үйдегі билік иелері билік тепе-теңдігін сақтап тұрды. 1893 жылы ол уәде еткен екінші Үйдегі билік туралы заң жобасын енгізді. Уильям О'Брайен оны Палатаның үш оқылысы арқылы шеберлікпен өткізіп, қыркүйекте 301 дауысқа қарсы 267 дауыспен қабылдады. Осы кезде Дублин мен Белфаста өткен унионистердің съездері заң жобасына қарсылық білдіріп, елдің бөліну мүмкіндігін айыптады. Бір аптадан соң Лордтар палатасындағы 419 пэр оны қабылдамады, тек 41-і ғана қолдады. Гладстон 1894 жылы зейнетке шықты. Консерваторлар мен Либералды Юнионистер 1895 жылғы жалпы сайлауда билікке оралды, енді коалиция құрып, 1905 жылға дейін билікте қалды. Осы жылдары Үйдегі билік мәселесі олардың күн тәртібінде болған жоқ. Оның орнына, Ирландия мәселесін шешуге Артур Балфурдың «Жасампаз одақтық» көзқарасымен, ирланд мүшелері ұсынған көптеген маңызды реформаларды қабылдады. Ал ирланд мүшелері өздерінің партиялық дауларын шешуге күш жұмсаған жоқ. Бұл ирланд халқының саясатқа деген ынтасын төмендетіп, Америкадан түсетін қажетті қаржылық көмек азайды. Осы саяси шатақтық пен мақсаттың біртілдігінің болмауы кезінде жас ирланд ұлтшылдары елдің жаңа мәдени және күресші қозғалыстарына бет бұрды, бұл шіркеуге саяси бос орынды толтыруға мүмкіндік берді. Шешілмеген жер реформасы мәселесі саяси белсенділіктің жаңадан өркендеуіне түрткіс болды. Уильям О'Брайен парламенттен Майого кетіп, 1898 жылы шаруалардың жерге мұқтаждығына байланысты Дэвиттпен бірлесіп, Біріккен Ирландия лигасы (UIL) сияқты жаңа жер қозғалысын құрды. Ол батыста жылдам тарады, келесі жылы ескі Жер лигасы сияқты бүкіл елге тарады және екі бөлінген партияның барлық топтарының мүшелерін тартты. О'Брайен оларды ығыстырып, екеуін де өз билігіне алумен қорқытты.

Қайта құру

1899 жылы Екінші Бур соғысының басталуына ирландтық екі фракция да қарсылық білдірді; олардың біріккен қарсылығы олардың арасындағы түсіністікке қол жеткізуге көмектесті. 1900 жылы О’Брайеннің алдағы сайлауда оларды басып, озу қаупі екі бөлінген партияны – INL және INF-ті қайта біріктіруге мәжбүр етті. Ол 1900 жылғы келісімнің бастамашысы және оларды аграрлық агитация, саяси реформа және үкіметтік тәуелсіздік бағдарламасымен жаңа, біріккен Ирландия парламенттік партиясына біріктіруші ретінде толыққанды қарастырылуға лайық. INL тобының кіші басшысы Редмонд, INF-тің Anti Parnellite басшылары арасындағы жеке бәсекелестікке байланысты партия басшысы болып тағайындалды. Партия 1900 жылғы жалпы сайлауда 77 депутатты жинағаннан кейін, маңызды саяси даму кезеңі басталды. Бөлшектелген партияны қайта біріктіру үшін арнайы құрылған UIL парламенттік ұлтшылдардың негізгі қолдау ұйымы ретінде қабылданды, және О’Брайен осы ұйыммен бірлесіп аграрлық агитация науқанын күшейтті. Бас хатшы Джордж Уиндхамның ынталандыруымен және Лорд Данравен бастаған орташа жер иелерінің бастамасымен 1902 жылдың желтоқсанында Жер реформасы конференциясы өтті, ол жер иелері мен жалға алушылар арасында келісімге қол жеткізуге сәтті үлес қосты. О’Брайен, Редмонд, Т.У. Расселл (Ольстердің жалға алушы шаруаларының өкілі) және Тимоти Харрингтон жалға алушылар тарапынан қатысты. Конференцияның нәтижесі О’Брайеннің парламент арқылы 1903 жылғы Уиндхамның Жерді сатып алу (Ирландия) заңының қабылдануына негіз болды, бұл жалға алушы шаруаларға жер иелерінен жерді тиімді төлемдермен сатып алуға мүмкіндік берді, ал жер иелеріне қосымша төлем жасалды. Соңғы жер иелері 1920 жылдары өздерінің жерлерін сатты, осылайша ғасырлар бойғы ирландтық жер мәселесі шешілді.

Қайталанған жарылыс

Уильям О'Брайеннің акт бойынша жерді сатып алу мәселесінде жалға алушылар мен жер иелері арасында келісімге қол жеткізудегі шебер стратегиясы, жер иелерінің сатуға және жалға алушылардың сатып алуға асығуына себеп болғандықтан, тым үлкен табысқа жеткені айтуға болады. Партияның орынбасары Диллон актіге қарсы болды, себебі ол жер иелерімен кез келген келіссөздерге қарсы еді, ал Майкл Дэвитт шаруалардың жер иеленуіне қарсылық танытып, жерді мемлекеттік меншікке беруді талап етті. Партияның «Фрименс Журнал» газетінің редакторы Томас Секстонмен бірге олар О'Брайенге қарсы науқан жүргізіп, оны жерді сатып алу және келісімді үйдегі басқарудан жоғары қойғаны үшін қатысты сынады. О'Брайеннің Редмондтан қарсылығын тоқтату туралы өтініші ескерілмеді. Өз саясатында ешқандай прогресске жете алмағанын мәлімдегеннен кейін, ол 1903 жылғы қарашада парламенттік мандатын тастады. Бұл партия үшін ауыр соққы болды, сонымен қатар бұрынғы жақын достарды өлім-жұдырық жауына айналдырды. О'Брайен 1904-1905 жылдары Ирландиялық реформа қауымдастығымен, ал 1907 жылы Ирландиялық кеңес заң жобасымен айналысты, оны дұрыс бағыттағы қадам, немесе «бөліп-бөліп үйдегі басқару» деп қарады, оған қарсыластары да наразылық білдірді. О'Брайеннің UIL ұйымын Диллонның қолдауындағы және одақтасы, жас Белфаст депутаты Джозеф Девлин жаңа хатшы ретінде қабылдады. Девлин он жыл бұрын католиктік сектанттық нео-рибон ежелгі гиберниялықтардың (AOH) орденін құрған, оның өркендеуін алдымен Ольстерде ұйымдастырды, ал ол UIL-ді басқара бастағаннан кейін, соңында оңтүстікке қарай, көбінесе UIL-ді ығыстырды. Ирландия партиясы AOH-қа көбірек тәуелді болды, бірақ партияның Хейли және О'Брайеннің «фракцияларын» жоюға жасаған тырысы UIL ұлттық ұйымы арқылы жүзеге асырылды. 1906 жылғы жалпы сайлауда либералдар 379 орынмен қайтадан билікке оралды, бұл барлық басқа партиялардан 88 орынға басым көпшілік құрады, олар үйдегі басқаруды уәде еткеннен кейін. Редмондтың IPP партиясы 82 орынмен, алдымен қуанды, бірақ либералдар үйдегі басқарудан бас тартқанда, Лордтар палатасында ешқандай мүмкіндік жоқ екенін білді. О'Брайеннің 1906 жылғы Брайс еңбекшілер (Ирландия) заңын парламент арқылы өткізуге көмектескеннен кейін IPP-мен арадағы жарыс тереңдеді, ол ауқымды ауылдық әлеуметтік тұрғын үй бағдарламасына үлкен мемлекеттік қаржыландыруды қамтамасыз етті. Келесі бес жылда жергілікті округтік кеңестер 40 000-нан астам еңбекшілерге тиесілі коттедждерді бір акр жерге сатып алып, жылдық төлемдермен сатып алды. 1911 жылғы «Биррелл еңбекшілер» заңына сәйкес, 250 000-нан астам ауылдық еңбекшілер мен олардың отбасылары тұрғын үймен қамтамасыз етілді, осылайша Ирландияның ауылдық жерін өзгертіп жаңартты. 1907 жылы Ричард Хейзлтон жаңа партия хатшысы болды. Бұл кезде партиядан тыс Уильям О'Брайен, сэр Томас Эсмонд, Т. М. Хили, Чарльз Долан, Джон О'Доннелл, Огастин Рош және Д. Д. Шихан депутаттар болды. Редмонд партияны қайта біріктіру туралы ұсыныстар жасады және 1908 жылғы сәуірде Дублиндегі Мансион-хауста кездесу шақырылды. О'Брайен және басқалар бірлік үшін уақытша партияға қайта қосылды. Бірақ жерді сатып алу үшін қазынадан қосымша қаржы сұраған О'Брайен 1909 жылғы ақпан айында Дублиндегі конвенцияда партияның белсенді жауынгерлік қолдау ұйымы, Девлиннің «Гиберниандары» тарапынан түпкілікті түрде партиядан қуылды. О'Брайен 1909 жылғы наурыз айында өзінің жеке саяси партиясын – «Ирландия үшін барлығы» лигасын (AFIL) құрды.

Өзін-өзі басқарудың сәттілігі

1910 жылғы қаңтарда Ұлыбританиядағы жалпы сайлауда (Ирландиядағы 1910 жылғы қаңтардағы жалпы сайлау) либералдар көпшілігін жоғалтып, ирландтық партияның (IPP және AFIL) 84 орынына тәуелді болды. Палатадағы билік тепе-теңдігін ұстап тұрған Редмонд, бұл жолы Х.Х. Асквитті премьер-министр етіп тағайындап, ескі «Либералдық альянсты» жаңартты (Лейбористік партия да үкіметті қолдады). Асквиттің «Халық бюджеті» заңын қабылдауы үшін ирланд парламентшілерінің қолдауы қажет болды, ал 1910 жылғы желтоқсандағы екінші жалпы сайлаудың нәтижесі шамамен бірдей болғаннан кейін, ол жаңа «Үйдегі басқару» заң жобасына келісуге мәжбүр болды. 1911 жылғы Парламент Актісі Лордтар палатасының көптеген мәселелер бойынша вето құқығын жойды және оларды екі жылдық кешіктіру құқығымен шектеді, соның арқасында Редмондтың 1912 жылы бүкіл Ирландия үшін «Ирландия үкіметі» заң жобасын енгізуі 1914 жылға қарай Дублинде ұлттық өзін-өзі басқаруды қамтамасыз етті. 40 жылдық күреснен кейін бұл перспектива үмітпен қабылданды, тіпті өзін-өзі басқару бастапқыда ирланд ішкі істерін басқарумен шектелген кезде де. Бірақ, Ұлыбританиямен одақтасу Ирландия үшін экономикалық тұрғыдан тиімді деп сенген унионистер үшін, ал Девлиннің жартылай әскери AOH ұйымы бүкіл аралды басып алғандықтан, шіркеуге бағынышты ұлтшыл үкіметтен қорқып, протестанттар үшін бұл апат болды. 1913 жылы заң жобасы бірінші оқылымда қабылданғаннан кейін, Ольстер унионистерінің қарсылығы 1886 және 1893 жылдардағы оқиғалардың қайталануына ұласты, олардың басшысы сэр Эдвард Карсон «Үй басқаруға» қарсы тұру үшін Ольстер еріктілері жасағын құруға рұқсат берді. Унионистер мен «Қызыл Орден» бұқаралық демонстрациялар арқылы «Үй басқарудың» оларға қолданылмауын қамтамасыз етуге бекінді. Ұлтшылдар өз кезегінде «Үй басқаруды» күшімен жүзеге асыру үшін өздерінің қарулы тобын – «Ирландиялық еріктілерді» құрды. Еріктілердің ресми түрде ашылуына дейін өткізілген бірқатар кездесулерді ұйымдастыру бастамасы Ирландиялық республикалық бауырластығынан (IRB) шықты. 1914 жылдың мамырына қарай еріктілердің қатарында 180 000 мүше болды. Партиядан тыс ұлтшыл қозғалыстың өсуіне алаңдаған Редмонд еріктілерді бақылауға алуға асықты. Ол басшы кеңесіндегі орынды талап етіп алды және оның қатарын IPP жақтастарымен тез толтырды. Редмонд пен оның IPP ұлтшылдары, кейін 1919 жылы олардың орнын басатындар да, Белфаст туралы аз немесе ешқандай білімге ие болмады, унионистердің қарсылығын қулық деп бағалап, «Ольстер де осы жолмен келеді» деп мәлімдеді. 1893 жылы Екінші «Үй басқару» заң жобасын қабылдауда тығыз жұмыс істеген Уильям О’Брайен, Ольстер үшін жеткілікті ережелер жасалмаса, Бүкіл Ирландияның өзін-өзі басқаруы ешқашан іске аспайды деп ескерткенімен, ешкім тыңдамады. Заң жобасы 1913-1914 жылдары парламенттегі қызу пікірталас пен дау-дамайдың орталығы болды, ал мамыр айында соңғы оқылымда қабылданды, Карсон Ольстерді алып тастау туралы түзетулерді қабылдағаннан кейін, оны «бөліну келісімі» деп айыптады, бұл Ольстерді уақытша немесе толықтай алып тастау мәселесін келісуді көздейді, нәтижесінде Ирландия бөлінді. Бұл солтүстік ұлтшылдары мен оңтүстік унионистері арасында қатты наразылық тудырды, олар өздері тасталып кеткендей сезінді. 1914 жылғы Ирландия үкіметі туралы заң 1914 жылдың қыркүйегінде Корольтің келісімін алды, оны оңтүстік Ирландияда от жағу арқылы тойлады.

Еуропаның араласуы

Бірінші дүниежүзілік соғыс тамыз айында басталғанда, соғыстың ұзақтығы үшін, бір жылға созылатыны күтілген, Үйдегі басқару туралы заң тоқтатылды. Ирландияның соғысқа қатысуы Ирландияда азаматтық соғыс қаупін сейілтіп, ирланд тарихында шешуші рөл атқарды. Нейтралды Бельгияны Германия басып алғаннан кейін Редмонд пен оның партия жетекшілері, соғыстан кейін Үйдегі басқару іске асырылуын қамтамасыз ету үшін Ирландиялық еріктілерді Ұш Антанта және одақтас күштерге қолдау көрсетуге шақырды. Еріктілер британдық және одақтас күштерге қолдау көрсету мәселесінде екіге бөлінді. Көпшілігі (142 000-нан астам) Ұлттық еріктілерді құрды, ал бастапқы ұйымда шамамен 10 000 адам қалды. Бастапқыда 10-шы (ирланд) дивизиясы мен Китченердің жаңа армиясының 16-шы (ирланд) дивизиясының ирланд полктеріне ерікті түрде қатысу артып, бірақ бұл құлшыныс ұзаққа созылмады. 36-шы (Ульстер) дивизиясы мен оны өздерінің жақсы даярланған әскери резерв офицерлерімен қамтамасыз еткен Ульстер еріктілерінен айырмашылығы, оңтүстік еріктілерінде бұрынғы әскери тәжірибесі бар офицерлер болған жоқ. Соның салдарынан Соғыс министрлігі 16-шы дивизияны ағылшын офицерлерімен басқарды, бұл ирланд генерал Уильям Хикиді есепке алмай, дивизияның ерекше формасы болмағандықтан, наразылық тудырды. Соғыс министрлігі Редмондтың еріктілер жақын арада қарулы күш ретінде оралып, Ольстердің Үйдегі басқаруға қарсылығына қарсы тұратыны туралы айтқан сөзіне күдікпен қарады. Ұлттық еріктілердің шамамен 24 000-ы әскери қызметке қабылданды, ал қалғаны, шамамен 80%-ы қабылданбады. Сонымен қатар, соғыс барысында жаттығу мен ұйымдастырудың жетіспеуіне байланысты ұйым құлдырады. "Ұлттық еріктілердің құлдырауы Ирландия партиясының құлдырауын болжады, бірақ бұл осылай көрінбеді. Соғысқа қолдау бірте-бірте үлкен саяси кедергіге айналды". Ирландияның мемлекеттік хатшысы Мэтью Нейтан 1915 жылдың қарашасында Редмондтың соғысқа қатысты ұстанымы оған және оның партиясына ирланд өміріндегі беделді орнын жоғалтқанын айтты: "Редмонд адал империялық болды, бірақ ол осылай істегені үшін елдегі орнын жоғалтты". Соғыс жағдайы нашарлаған кезде 1915 жылдың мамырында консервативті-либералдық жаңа коалициялық үкімет құрылды. Редмондқа оның кабинетінде орын ұсынылды, бірақ ол бас тартты. Бұл Ирландияда қуанышпен қабылданды, бірақ оның бәсекелесі, юнионисттік көшбасшы Карсон кабинет лауазымын қабылдағаннан кейін оның жағдайы әлсіреп қалды. Соғыс ұзаққа созылған сайын, партияның беделі Галлиполидегі Геллес түбегіндегі және Батыс майдандағы қасіретті жағдайлардан зардап шекті. Партия 1916 жылдың сәуірінде бастапқы ұйымда қалған Ирландиялық еріктілердің бөлімдері бастаған Пасха көтерілісіне дайын емес еді. Сепаратистік Ирландиялық республикалық бауырластықтың ықпалымен еріктілер Ирландия Республикасын жариялап, Дублиннің көп бөлігін басып алды. Дублиндегі көтеріліс бір апталық шайқастарда шамамен 500 адамның қаза болуымен тоқтатылды. Британдық генерал Максвеллдің көтеріліс көшбасшыларымен қарым-қатынасы олардың мүддесіне деген қолдауды арттырды. Көтерілістен кейін бірнеше апта ішінде 16 адам атылып өлтірілді, ал тағы біреуі бірнеше аптадан кейін дарға асылды. Көтеріліс конституциялық ұлтшылдықтың құлдырауын және ирланд ұлтшылдығының радикалды сепаратистік түрінің өрлеуін бастады. Джон Редмонд мемлекеттің көтеріліске берген жауабының қатаңдығына наразылық білдіріп, Асквитке: "егер тағы да өлім жазасы қолданылса, Ирландия кез келген конституциялық партия немесе көшбасшы үшін мүмкін емес болады" деп жазды. Партия үшін одан әрі проблемалар 1916 жылдың шілдесінде Асквиттің Үйдегі басқаруды енгізуге жасаған сәтсіз әрекетінен туды, ол бөліну қаупінен кейін сәтсіз аяқталды. 1917 жылдың маусымында Редмонд Ирландия конвенциясын шақырғаннан кейін Ллойд Джордждың "Үй билігі" мәселесін шешуге жасаған бастамасы, Оңтүстік юнионистері Ұлтшылдармен біріккеніне қарамастан, Ольстердің қарсылығына байланысты шешілмеді.

Дағдарыс және өзгерістер

Парнеллден өзгеше, Джон Редмондтың харизматикасы болмады. Ол кішкентай комитеттерде жақсы жұмыс істеді, бірақ үлкен аудиторияны қоздыруда онша сәттілікке жете алмады. Парнелл әрқашан Парламентке кандидаттарды өзі таңдайтын. Енді оларды жергілікті партия ұйымдары сайлап алатын, бұл Редмондқа көптеген нашар депутаттарды сыйлады, оларға оның ықпалы шамалы болды. Редмонд ескі Ирландияның көрнекті өкілі болды, бірақ жас ирландтарды қызықтыратын жаңа күштерге, мысалы, Синн Фейнге, саясаттағы Гиберниялықтардың ежелгі орденіне, спорттағы Гельдік атлетика қауымдастығына және мәдениет саласындағы Гель лигасына көңіл бөлмегендіктен, уақыт өте келе қартқып қалды. Ол Ольстерде пайда болған күштерді түсінуге тырыспады. 1914 жылы Редмондтың беделі Синн Фейн мүшелерінің милитаристтік Ирландиялық еріктілерді құруымен әлсіреді. Оның британдық соғысқа ынталы қолдауы көптеген католиктерді наразылыққа итерді. Оның партиясы бірте-бірте құрдымға батып, маңызды дағдарыстар – әсіресе 1916 жылғы Пасха көтерілісі және 1918 жылғы міндетті әскери қызмет дағдарысы – оны жоюға жеткілікті болды. Редмонд 1918 жылдың наурыз айында қайтыс болды, ал Джон Диллон IPP басшылығын қабылдады. Наурыз айында неміс көктемгі шабуылы британдық майданның бір бөлігін басып алды. Ллойд Джордж кабинеті екіұстама саяси шешім қабылдады, ол Ирландиядағы міндетті әскери қызметтің енгізілуі арқылы жұмыс күшінің өтеусіздігін жоюға және үй билігін жүзеге асыруды байланыстырды. Ирландиялық партия наразылық білдіріп, Вестминстерден шығып, Дублиндегі әскери қызметке қарсы жаппай демонстрацияларға қосылу үшін басқа ұлттық ұйымдармен бірігіп, Ирландияға оралды. Ирландияда міндетті әскери қызмет ешқашан күшіне енбесе де, Францияға жаңа американдық әскерлер көптеп жіберіле бастаған кезде, оның қаупі ирланд саясатын радикалдандырды. Ерікті көтерілісшілердің саяси қанаты болған Синн Фейн, қоғамдық пікірді олар ғана міндетті әскери қызметке тосқауыл қойған деп сендірді. Ирландиялық партия 1916 жылдың соңына дейін өткен қосымша сайлауларда өз кандидаттарын ұсынып, жеңіске жетті, соңғысы 1916 жылдың қазан айында Батыс Корк округінде өтті. Бірақ 1917 жылы үш қосымша сайлауда жеңілгеннен кейін жағдай өзгерді. Осы уақытқа дейін Синн Фейн Ирландия бойынша 1500 ұйымдастырылған клуб құрды және ескі UIL-дің күшінен асып, оның көптеген мүшелері жаңа қозғалысқа қосылды. 1918 жылдың қараша айында соғыс аяқталғаннан кейін желтоқсан айындағы жалпы сайлауға сайлау жарияланды, 1918 жылғы Халықты өкілдік ету туралы заң бойынша екі миллионға жуық ирланд сайлаушылардың саны үш есеге артты. Әйелдерге алғаш рет сайлау құқығы берілді (тек отыз жастан асқандарға ғана) және жиырма бір жастан асқан әрбір еркекке дауыс беруге рұқсат етілді. Бұл сайлаушылардың санын барлық ересектердің 30%-дан 75%-ға дейін арттырды.

Шешуші сайлау

Ирландия парламенттік партиясы алғаш рет унионистер мен Синн Фэйннен екі жақты қарсылыққа тап болды (1912 жылы құрылған Ирландияның Еңбек партиясы қатыспады). Бұрынғыда ИПП-ға тек Үйдегі басқару қозғалысы шеңберіндегі конвенцияларда ғана кандидаттар қарсылық көрсеткен. Партия ешқашан жалпыұлттық сайлауға қатыспағандықтан, партия филиалдары мен ұйымдары бірте-бірте әлсіреп қалды. Көптеген сайлау округтерінде жаңа, жас жергілікті Синн Фэйн ұйымы сайлаудан бұрын сайлау процесін жақсы бақылап отырды. Осының салдарынан 25 сайлау округінде ИПП орындарға таласпады, ал Синн Фэйн кандидаттары қарсылықсыз жеңіске ие болды. Партия 84 орынның 78-ін жоғалтты. Бұл «бірінші келген жеңеді» британдық сайлау жүйесіне байланысты болды. ИПП-ға берілген дауыстардың саны 220 837 (21,7%) болды, нәтижесінде тек 6 орын ғана жеңіп алынды (1910 жылы 105 орынның 84-інен кем). Синн Фэйнға берілген дауыстар 476 087 (немесе 46,9%) құрады, олар 48 орынды жеңіп алды, сонымен қатар 25 дауыссыз орын қосылғанда барлығы 73 орынға ие болды. Юнионистер (Юнионист Еңбекшілер партиясы да бар) 305 206 (30,2%) дауыс жинады, осы арқылы өкілдіктерін 19 орыннан 26 орынға дейін арттырды. Ирландия партиясының басшысы Диллон орындығынан айырылды және партия таратылды. ИПП-тің қалдықтары кейіннен алты мүшеден тұрып, Джо Девлин басшылығымен Солтүстік Ирландияда Ұлттық партияны құрды. Жаңадан сайланған Синн Фэйн депутаттарының жиырма жетісі 1919 жылдың 21 қаңтарында Дублинде бас қосып, өзін-өзі жариялаған Ирландия Республикасының Dáil Éireann (Ирландия Парламенті) құрамын құрды. Олардың қалған депутаттары әлі түрмеде немесе денсаулығы нашар болды. Ұлыбритания мемлекеті Dáil-дің бір жақты шешімін мойындамады, бұл Тәуелсіздік соғысына әкеп соқты. Үкімет Ирландияда өзін-өзі басқаруды енгізуге бекінді, ал 1921 жылы Төртінші өзін-өзі басқару туралы заң қабылданды, ол Ирландияны Солтүстік Ирландияға және Англо-Ирландия келісіміне дейін жұмыс істемейтін Оңтүстік Ирландияға бөлді.

Таратылғаннан кейін

Нәтижелер республикашылардың жеңісі болғанымен, Ирланд парламенттік партиясының (IPP) саясатының арал бойынша әлі де маңызды қолдаушылары бар екенін көрсетті. Солтүстік-Шығыста, әсіресе Белфаста, Ирланд парламенттік партиясы Синн Фейнның қарсылығына қарсы тұрып, өз позицияларын сақтап қалды (Эмон де Валера Фолс округінде Джо Девлиннен жеңіліске ұшырады). Ирланд парламенттік партиясы Солтүстік Ирландияның Ұлттық партиясы болып қайта құрылды. Оңтүстікте, Ирландия Азамат соғысынан кейін Ирланд партиясының саяси мұрасын Синн Фейн қабылдады, ол 1922 жылдан кейінгі мемлекеттегі екі ұлттық партияға айналды. Келісімді қолдаушылар тарапынан кейбір Cumann na nGaedheal / Fine Gael басшылары (Джеймс Диллоннан басқа) бұрынғы «Редмондтықтар» болды, олардың ең танымал өкілі Джон А. Костелло, кейіннен Таоисиг болды. Алайда, бұл партиялық топтың ядросы Синн Фейн, IRB және IRA мүшелерінен тұрды. Келісімге қарсы болған Синн Фейн партиясы Фианна Фейлге айналды, бірақ элиталық деңгейде Ирланд партиясымен байланысы болмады. Көптеген бұрынғы AOH/IPP жақтастары да келісімді қолдаушы ұйым ретінде сақталды, ал кейбіреулері Испания Азамат соғысында франкистер тарапында шайқасты, ал 1930-шы жылдардағы квазифашистік «Көк көйлектер» қозғалысы өзінің Ribbon дәстүріне қарыз болуы мүмкін. Төңкерілген депутат Тимоти Майкл Хили Ирландия еркін мемлекетінің алғашқы генерал-губернаторы (1922–1928) болды, ол ескі тәртіп пен Cumann na nGaedheal саясаткерлерінің жаңа буыны арасындағы алшақтықты жою үшін таңдалды, бірақ өте партиялық болды (оның інісі Әділет министрі Кевин О'Хиггинс болды; Хили Фианна Фейл мен Эмон де Валераға ашық шабуыл жасады, бұл оның отставкаға келуіне республикашылардың талаптарын тудырды). Партияның бұрынғы депутаты Хью Лоу 1920-шы жылдары Cumann na nGaedheal депутаты болып сайланды. Консервативті ұлттық Ұлттық Лига партиясы 1926-1931 жылдар аралығында жұмыс істеді, оны бұрынғы IPP депутаттары капитан Уильям Редмонд (Ирландия Ұлттық Лигасы мен IPP басшысы Джон Редмондтың ұлы) және Томас О'Доннелл құрды. Ол тез күшін жоғалтты, оның көптеген көрнекті мүшелері (Редмонд, Винсент Райс, Джон Джинкс және Джеймс Коберн) Cumann na nGaedheal / Fine Gael партиясына қосылды, бірақ О'Доннелл Фианна Фейлдің белсенді мүшесі болды. 1932 жылы консервативті фермерлер партиясының қалдықтарын сіңіріп, Франк Макдермот пен Джеймс Диллон (IPP басшысы Джон Диллонның ұлы) басқарған Ұлттық орталық партия құрылды. Фианна Фейлдің сәттілігі Ұлттық орталық партияны 1933 жылы Cumann na nGaedheal партиясымен бірігіп, Fine Gael партиясын құруға итермеледі. Кейіннен Макдермот пен Диллон екеуі де Fine Gael партиясынан шығып, екеуі де Ирландияның Екінші дүниежүзілік соғысқа одақтастар тарапында қатысуын қолдады. Макдермот кейіннен Фианна Фейл партиясына қосылды, ал Диллон Fine Gael партиясына оралып, 1959 жылдан 1965 жылға дейін партия басшысы болды.

Мұра

Англо-ирландтық келісімнен кейін, үй билігінің орташа партиясы ресми Ирландия тарихынан жойылды, бірақ ол шекараның екі жағындағы саясатқа өз ықпалын тигізді. 1917 жылы құрылған жаңа «Синн Фэйн» партиясы үй билігінің бұрынғы жақтастарының күшті ықпалында болды. Бәлкім, сезбей-ақ, «Синн Фэйн» мүшелері өздерінің қарсыластарының тактикасын қабылдап, бейімдеді және көп ұзамай «Редмондшыларды» олардың өз ойынында жеңді. Олар тез арада үй билігі партиясымен байланысты ежелгі жергілікті әдет-ғұрыптарды қадірлеп, оларды сіңіріп, «Куманн на нГаэдхел/Файн Гэл» және «Фианна Файл» партияларына жеткізді. Конституциялық ирланд ұлтшылдығы 1912 жылы жеңіске жеткендей болды, кейін 1916 жылы жойылғандай сезілді, бірақ ол қайта жанданып, ең қызығы – бұрынғы республикалық көтерілісшілердің басшылығымен нығайтылды, олар бірнеше жыл бұрын орташа саяси тәсілдерді қабылдамаған еді. 1912 жылғы үй билігі заң жобасы өзіндік соқпақ болған жоқ. Ол он жылдан кейін қабылданған және бүгінгі күнге дейін Ирландия саясатына басымдық беретін демократиялық дәстүрдің бір бөлігі болды. «Ирланд парламенттік партиясының» (IPP) ең үлкен жетістігі, болжамды, Ирландия қоғамына парламенттік конституциялық дәстүрді және онымен байланысты барлық нәрсені – әртүрлі институттары бар, толыққанды жұмыс істейтін жергілікті басқару жүйесін енгізу болды, ол елдің өміріне ешкім күтпегендей терең сіңіп кетті. Партия ең бастысы (1914 жылға дейінгі кезеңде) ұлттың саяси есейюіне және оның қоғамын өзгертуге үлкен үлес қосты. Оның жақтастары бұл Ирландия еркін мемлекетінің құрылуына жол ашты деп мәлімдеді, онда оның парламенті, «Дэйл Эйрейн», конституциялық дәстүрді пайдаланып, оған негізделгенге дейін, іс жүзінде сезбей жұмыс істей бастады. Бұл, бәлкім, ескі Ирландия парламенттік партиясына лайықты ең жоғары құрмет, ол елу жыл бойы ауыр, талапты және көңіл көншітпейтін парламенттік еңбектер арқылы демократиялық әрекеттерге және саяси қатысудың барлық деңгейлерінде талқылауға ынталандыратын өкілді институттарды құрып, дамытуға көмектесті.

Жалпы сайлау нәтижесі

СайлауларАзаматтар палатасыДауыс үлесіМандаттарҮкімет188567.8%188648.6%189218.2%1895%1900%190621.5%1910 (қаңтар)35.1%1910 (желтоқсан)43.6%191821.7%