Кіріспе
Словакия мен Польшаның тарихи аймағы Спиш (лат. Cips/Zepus/Scepus/Scepusia/Scepusium, Spisz, Szepesség/Szepes, Zips) – Словакияның солтүстік-шығысында орналасқан аймақ, Польшаның оңтүстік-шығысындағы шамалы ғана аумағын қамтиды (нақтырақ айтқанда 14 ауыл). Спиш – бұл аймақтың ресми емес атауы, сонымен қатар Словакияның 21 ресми туристік аймағының бірі. Аймақ өз алдына әкімшілік бөлініс болып табылмайды, бірақ 11-ші ғасырдың соңы мен 1920 жылға дейін Венгрия Корольдігінің әкімшілік округі болған (осы мәселе бойынша жеке мақаланы қараңыз).
Spiš (Latin: Cips/Zepus/Scepus/Scepusia/Scepusium, Spisz, Szepesség/Szepes, Zips) is a region in north eastern Slovakia, with a very small area in south eastern Poland (more specifically encompassing 14 villages). Spiš is an informal designation of the territory, but it is also the name of one of the 21 official tourism regions of Slovakia. The region is not an administrative division in its own right, but between the late 11th century and 1920 it was an administrative county of the Kingdom of Hungary (see separate article Szepes County in this regard).
Этимология
Атауы, әлдебір, словак тілінен (Шығыс Словакия және Орава) және Моравия диалектілерінен (Хана) белгілі апелляциялық spiška, špiška – (қырқылған) таяқ, ағаш немесе қант, т.б. Ежелгі славян тіліндегі пьчjati, pichjati – қадау, кесу → префикс түрі sъ pich jь → yers-тің қанығуы мен жойылуынан кейін spiš. Спиш, шамасы, "қырқылған орманды" білдіреді. Бұл теорияны ерте латын құжаттарының көпшілігі Spiš-ті silva Zepus (немесе ұқсас транскрипциямен) – орманды аймақтың атауы ретінде көрсетуі де қолдайды. Тағы бір теория – бұл венгр тіліндегі szép – жақсы, әдемі → Szepes сөзінен туындағандығы. Алайда, Шимон Ондруштың пікірінше, бұл этимология лингвистикалық тұрғыдан мүмкін емес. Словак және поляк тіліндегі атау венгр тіліндегі Сзепестен алынбаған, себебі "дауыссыз-ауыс-дауыссыз-ауыс-дауыссыз" комбинациясы словак (сондай-ақ басқа славян тілдерінде) қалыпты және жиі кездеседі, фонетикалық бейімделуге мұқтаж емес, ал мұндай өзгерістер құжатталмаған. Керісінше, болжамды фонетикалық бейімделу – славян Spiš → венгр Szepes – венгр тіліндегі дауыстыларды енгізу (мысалы, Slepčany → Szelepcsény) және дауыстылар үйлестірілуі сияқты белгілі өзгерістерге байланысты. 1772 жылы барлығы Габсбург монархиясының құрамына қосылды. 1868 жылы 21 Spiš елді мекені өз талаптарын, "Spiš Petition" деп аталатын петицияны Венгрия Корольдігінің диетасына жіберіп, корольдікте словактарға ерекше мәртебе беруді сұрады.
Чехословакия құрылғаннан кейін Спиш
1918 жылы (және 1920 жылы Трианон келісімшартымен расталды) округ жаңа құрылған Чехословакияның құрамына кірді. Аумақтың шағын бөлігі (қазіргі Польшада, Рысы төбесінің астында орналасқан), 195 км² құрайды. Ішкі шекаралық даудан кейін 1902 жылы Галицияның (Орталық Еуропа) (сол кезде Австрия-Мажарстанның батыс бөлігі) құрамында екендігі расталды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Солтүстік Спиш Польшамен біріктірілді және Польша мен Чехословакия арасындағы ұзаққа созылған шекаралық даудың нысаны болды. (Чехословакия-Польша шекаралық дауы (1918–1947) туралы жеке мақаланы қараңыз). 1923 жылы Словак Спиші жаңа құрылған Татра асты округі (Podtatranská župa) және Кошице округі (Košická župa) арасында бөлінді. 1928, 1939 және 1945, 1948 жылдары жаңа құрылған Словак жерінің (Slovenská krajina) құрамына кірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Чехословакия бөлінген кезде Спиш тәуелсіз Словакияның бөлігі болды және 1940 жылдан 1945 жылға дейін Татра округінің (Tatranská župa) шығыс бөлігін құрады. Словакия Оське қосылды, ал Спиштің польша бөлігі (Орава округінің польша бөлігімен бірге) Словакияға берілді. Соғыс кезінде аймақтың барлық еврейлері депортацияланды немесе өлтірілді. 1944 жылдың соңында кеңес әскерлері шығыстан жақындағанда, Спиштегі этникалық немістердің көпшілігі 1944 жылдың қараша айының ортасы мен 1945 жылдың 21 қаңтары аралығында батысқа қарай қашқан (Карпат немістері туралы да қараңыз). Соғыстан кейін олардың мүлігі тәркіленді (Бенеш жарлықтарын қараңыз). Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Спиштің соғысқа дейінгі шекарасы қайта орнатылды, округтің көп бөлігі Чехословакияға, ал шағын бөлігі Польшаға өтті. 1948 жылы ол жаңа құрылған Кошице облысының (Košický kraj) және Прешов облысының (Prešovský kraj) құрамына кірді, бірақ оның шекарасы сол атаумен қазіргі облыстардың шекараларынан мүлдем өзгеше болды. 1960 жылдың шілдесінен бастап ол жаңа құрылған Шығыс Словакия облысының (Východoslovenský kraj) құрамына кірді, ол 1990 жылдың қыркүйегінде таратылды. 1993 жылы Чехословакия бөлініп, Спиш Словакияның құрамына енді.
approached from the east at the end of 1944, most of the ethnic Germans in Spiš fled westward, between mid November 1944 and 21 January 1945 (see also Carpathian Germans). Their property was confiscated after the war (see Beneš decrees). After World War II the prewar borders of Spiš were restored, with the most of the county going to Czechoslovakia, and a small part to Poland. In 1948, it became part of the newly created Košice Region (Košický kraj ) and Prešov Region (Prešovský kraj), whose borders however were completely different from those of the present day regions of the same name. From July 1960 it became part of the newly created Eastern Slovak region (Východoslovenský kraj), which ceased to exist in September 1990. In 1993, Czechoslovakia was split and Spiš became part of Slovakia.
Ұлттар
1869 жылы Венгрия Корольдігінде (содан кейін 1900 және 1910 жылдары) жүргізілген халық санауына сәйкес, Сепес округінің халқы келесі ұлттардан тұрған: словактар 50,4% (58,2%, 58%), немістер 35% (25%, 25%), карпат русиндері 13,8% (8,4%, 8%) және 0,7% (6%, 6%) мажарлар (венгрлер). Дегенмен, аймақтың қазіргі этникалық құрамы мүлдем өзгеше. Жоғарыда айтылғандай, көптеген еврейлер мен этникалық немістер Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде күштеп шығарылды немесе өздері кетіп қалды. Бүгінгі Спиш аймағында рома халқының бірнеше қоныстары бар, және ромалар онда маңызды азшылықты құрайды. Сонымен қатар, 40 000 – 48 000 горал (словак тілінде: Gorali; сөзбе-сөз – Таулықтар) бар. Халық санауы бойынша олардың саны көп болмаса да, олар өзіндік мәдениеті бар ерекше азшылық болып табылады және поляк тілінің диалектісінде (немесе кейбір мамандардың пікірінше, поляк-словак тілдік континуумында) сөйлейді, әсіресе егде жастағылары. Олар өздерін словактар деп есептейді және қазіргі уақытта көбінесе словак тілінде сөйлейді. 2011 жылғы ресми словак халық санауы бойынша Словакияда 3084 поляк тұрады.
Дін
Спиште ең үлкен және ең көне шіркеулер – Рим-католик шіркеуі және Аугсбург конфессиясының евангелистік шіркеуі (лютерандықтар). 1600 жылы ең үлкен шіркеу евангелистік шіркеу болған. Қазіргі таңда ең үлкен шіркеу – Рим-католик шіркеуі.
Экономика
Тарихи тұрғыдан алғанда, аймақтағы экономикалық белсенділік негізінен ауыл шаруашылығы мен орман шаруашылығына (бұрын кен өндірісі де болған) негізделген, осы себепті Spiš Словакияның салыстырмалы түрде кедей аймақтарының біріне жатады. 19 ғасырдың соңынан бері туризм жергілікті экономикаға көмектесіп келеді, Жоғары Татра және Төменгі Татрада санаторийлер мен қысқы спорт курорттары салынды, сондай-ақ оңтүстік-батыстағы Словакия жұмағы (Slovenský raj) және Словакия-Польша шекарасындағы Пьенины ұлттық паркі дамыды. Басқа да танымал туристік орындарға аймақтың тарихи ескерткіштері жатады: Spiš қалысы, оған жақын Spišské Podhradie, Spišská Kapitula, Žehra және Levoča қаласы (барлығы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген), Kežmarok және Stará Ľubovňa қалысы. Спиш аймағында туризм индустриясы қарқынды дамыды, бұған Попрад әуежайына үздіксіз рейстердің енгізілуі және теміржол және автомобиль жолдарының жақсаруы ықпал етті.
Spiš бүгінгі күні
Бүгінде Спиш Словакияның 21 туристік аймағының бірі, бірақ бұрынғысынан айырмашылығы, әкімшілік аймақ емес. 1996 жылдан бері Спиш қазіргі Кошице облысы мен Прешов облысы арасында бөлінген және шамамен келесі алты әкімшілік ауданымен қамтылған: Попрад, Кежмарок, Стара Любовна, Спишская Нова Вес, Левоча және Гельница. Бұл ретте Стара Любовна ауданының шығыс жартысы, бұрын Сариш округіне қараған, және Попрад ауданының үш ауылы (Штрба, оның ішінде Татранска Штрба, Штрбске Плесо және Липтовска Тепличка, бұлар Липтов округінен) есепке алынбаған. Спиш аймағының қазіргі халқы шамамен 320 000 адамды құрайды; халықтың жартысына жуығы қалаларда тұрады, олардың ішіндегі ең ірілері – Попрад (55 000), Спишская Нова Вес (39 000) және Кежмарок (17 000).