Кіріспе

Венгрия Корольдігінің жуды (Гёмер, Gömör, link=no, латынша: Gömörinum) – Венгрия Корольдігінің әкімшілік жудысы (comitatus) болған. 19 ғасырда және 20 ғасырдың басында ол Кіс Хонт жудысымен бірігіп, Гёмер-Кисхонт жудысын құрды. Оның аумағы Оңтүстік Словакия және Солтүстік Венгрияда орналасқан. Бүгінде Гёмер/Гемер атаулары – әкімшілік функциясы жоқ, сәйкес келетін аумақтың бейресми атаулары ғана.

География

Гемер аймағы Словак рудогорларында, қазіргі Словакия-Венгрия шекарасы, Полтар және Рожнава қалалары мен Төменгі Татра (Низке Татры) арасында орналасқан. Ол солтүстікте Спиш, шығыста Абов, оңтүстікте Боршод, оңтүстік-батыста Хевеш, батыста Новоград, ал солтүстік-батыста Зволен және Липтов аймақтарымен шектеседі. Слана (Сажо) өзені Гемер аймағынан солтүстіктен оңтүстікке қарай ағып өтеді. 1910 жылы Гөмөр-эс-Кишонт округінің аумағы 4,289 км² құрады.

Елордалар

Гөмөр аймағының астанасы бастапқыда Гөмөр қамалы болды, оның аты содан қойылған, ал 18 ғасырдың басынан бастап Пелсёк (Плешивек) қаласы болды. Кіс Хонт аймағымен біріккеннен кейін Римазомбат (Римавска Собота) аймақтың жаңа орталығына айналды. Аймақтың мәдени орталықтарына Рожнява, Римавска Собота және Ревуца кіреді.

Тарих

Гёмер – Венгрия Корольдігінің ең көне округтерінің бірі, ол 11 ғасырда алғаш рет айтылған. Тисхольц пен Римашзомбат қалалары арасындағы Кис Хонт деп аталатын аймақ 1786 жылдан 1790 жылға дейін және 1802 жылы Гемермен біріктірілді. Содан кейін ол Гёмер-Кишонт деп аталды. Аймақтың оңтүстік бөліктері 1553 және 1686 жылдар аралығында Будин және Уйвар еялеттеріндегі Новиград санджағы мен Холок санджағы арқылы Осман империясының билігінде болды. Гёмер тарихы бірнеше ақсүйек отбасылармен байланысты, олардың ішінде Акос, Бебек, Четнеки, Мариасси, Кохари, Кобург және Андрасси отбасылары бар. Гёмер словак ұлттық жаңаруында да маңызды рөл атқарды, себебі көптеген словак зиялылары осы аймақта туған немесе өмір сүрген. Словакиядағы алғашқы словак тілінде оқытылатын гимназия 1862 жылы Нагироцеде ашылды. 1920 жылы Трианон шарты бойынша округтің көп бөлігі жаңадан құрылған Чехословакияның құрамына кірді, ал Путнок маңындағы 7,5% аумағы уақытша Венгрияның Боршод-Гёмер-Кишонт округінің бөлігіне айналды. 1938 жылғы Бірінші Вена шешімінен кейін аймақтың көп бөлігі Венгрияның құрамына қайта кірді және Гёмер-Кишонт округі қайта құрылды. Бұл жағдай соғыс аяқталғанға дейін сақталды, содан кейін Бірінші Вена шешімі күштен шығарылды және аумақтың 92,5% қайтадан Чехословакияның құрамына кірді. Қазіргі уақытта Гемер мен Малохонттың словак бөлігі Словакияның екі әкімшілік аймағында орналасқан: Банска-Бистрица және Кошице аймақтары. Бұрынғы Гёмер округінің венгрлік бөлігі Боршод-Абауй-Земплен округінде орналасқан. Венгрияда Гёмер есімі қазір тек кішкентай Гёмерзёльёс ауылының, Путноктағы Гёмер мұражайының және Мишколцтың кіші теміржол станциясы – Гёмери станциясының атында сақталған. Словакияда бұл есім әлі де жиі қолданылады, бірақ әкімшілік тәуелсіздігі жоқ аймақтың бейресми атауы ретінде ғана. Дегенмен, ол Gemerský región cestovného ruchu (Гемер туристік аймағы) ретінде Словакияның туризм аймақтарының бірі болып табылады.

Экономика

Тарихи тұрғыдан алғанда, Гёмер және Кис Хонт өте бай болды, себебі олар минералдар мен кен орындарына қарай өте бай болған. Мұнда неолит дәуірінде де кен қазу жұмыстары жүргізілген. Темір, мыс немесе алтын сияқты түрлі-түрлі минералдар қазылып алынды. Аймақтың бұрынғы байлығын көптеген үйлер мен сарайлар, сондай-ақ сапалы фрескалары бар көптеген ортағасырлық шіркеулер көрсетеді. Кендерден түскен байлықтың арқасында Гёмердегі көптеген ауылдар орта ғасырларда өздеріне тас шіркеулер салдыруға мүмкіндік алды. 14 ғасырда олардың көпшілігі итальян шеберлері мен олардың жергілікті шәкірттері салған фрескалармен әсемделді. Гёмердегі кен өндірісін дамытуда ақсүйек Андрасси әулетінің үлкен еңбегі болды, әсіресе граф Мано Андрасси, ол бірнеше кенді фабрикалар салғандықтан "Темір граф" деп аталды. Бірте-бірте аймақтағы көптеген кен орындары мен зауыттар Rimamurány Salgótarjáni Vasmű Részvénytársaság (Rimamurán Salgotarján Ironworks Company) компаниясына өтті. Сол кезде үлкен даму болды, кеншілер мен әкімшілік қызметкерлерге арналған сапалы тұрғын үйлермен кеншілер елді мекендері салынды, ал кеншілер, ауыр еңбекке қарамастан, сол кездегі көптеген тұрғындарда болмаған мәдени және технологиялық артықшылықтарға ие болды. Дегенмен, 20 ғасырда аймақтың даңқы мен байлығы біртіндеп төмендеді. Мұның бірнеше себебі болды. Кен орындары бірте-бірте таусылып, қолданылған технологиялар ескірді. Трианон шартынан кейін ел орталығына жақын болған аймақ шеткері аймаққа айналды. Сонымен қатар, Венгрия Корольдігінің ыдырауынан бұрын құлдыраған кен компаниялары Богемиядан жаңа бәсекелестерді тапты. 1990 жылдардағы социализмнің құлауы мен жекешелендіруден кейін тағы бір құлдырау болды. Кен өндірісі кейбір жерлерде әлі де жалғасуда, бірақ шектеулі көлемде. Қазіргі уақытта аймақтағы ірі жұмыс берушілердің қатарында магнит өндіретін Slovenské Magnezitové Závody Jelšava және SLOVMAG Lubeník, қағаз фабрикалары SHP Slavošovce және минералды су өндіруші Gemerka компаниялары бар. Бүгінде Гемер аймағы Словакияның ең кедей аймақтарының бірі болып табылады. Көптеген жастар оны Словакияның басқа аймақтарына немесе шетелге қуып жетеді.

Демография

Тарихи тұрғыдан алғанда, Гёмер үш этностық топпен байланысты: венгрлер, немістер және словактар. Венгрия Корольдігі құрылғаннан кейін Гёмер көпұлтты аймаққа айналды. Қоныс салу саясатының аясында, орта ғасырларда Германиядан көптеген адамдар кендерде жұмыс істеу үшін келді. Кейбір ауылдардың аттары әлі де неміс қоныстануымен байланысты, мысалы, Охтина (бавариялық "оcht" – сегіз сөзінен). Соғыстан кейін және немістерді Чехословакиядан қуылғаннан кейін аймақта немістердің саны азайды. Бүгінде Гемерде негізінен словактар (әсіресе Жоғарғы Гемерде) және венгрлер (көбінесе Төменгі Гемерде) және рома халқы тұрады.

Дін

Көптеген ауылдар мен қалаларда лютеран шіркеулері бар. Бұл неміс отарлауының іздері, өйткені неміс халқы лютеран дінін неміс мектептері арқылы Гемерге әкелді. Оңтүстікте, әсіресе венгр халқы арасында Реформаттық христиан шіркеуінің кальвинизмі кең таралған. Дегенмен, кейбір ауылдарда рим-католик діні сақталған. Гемерде көптеген ауылдар мен қалаларда әртүрлі конфессияға жататын бірнеше шіркеулер кездеседі. Соңғы жылдары дінге белсенді түрде сенетін адамдардың саны күрт азайды. Көптеген приходтар біріктіріліп, енді бір пастор қызмет көрсетеді. Аймақтағы көптеген шіркеулерде енді тұрақты миссалар өткізілмейді.

Туризм

Қазіргі кедейлігіне қарамастан, бұрынғы байлығының арқасында Гөмөрде қызықты тарих, көптеген тарихи ескерткіштер мен табиғи жабайылық бар. Соңғы жылдары инфрақұрылымның жетіспеушілігіне қарамастан, туристер арасында оның танымалдылығы артып келеді. Аймақтағы тарихи ескерткіштердің қатарында готикалық фрескалары бар көптеген ортағасырлық шіркеулер бар, оның ішінде Орталық Еуропадағы ең үлкен ротондасы да бар. Гөмөрдегі көптеген шіркеулер ерте заманада лютерандардың иелігіне өткендіктен, олар фрескаларды әкпен бояп жапқан, сондықтан Гөмөрде Словакияның басқа аймақтарына қарағанда және барлық бұрынғы Венгрия Корольдығында фрескалар жақсы сақталған. Гемердегі готикалық шіркеулер қазіргі уақытта ең құнды ортағасырлық шіркеулерді байланыстыратын «Готикалық жол» (Gotická Cesta) туристік маршрутының бөлігі болып табылады. 2020 жылы Гемердегі 12 ортағасырлық шіркеудегі ең құнды фрескалар Еуропа мұрасы белгісіне үміткер ретінде ұсынылды. Гөмөрдегі ең танымал тарихи ескерткіш – Бетлердегі шато, Андрасси әулетінің монументалды сарайы. Бүгінде ол Словакия Ұлттық мұражайының құрамына кіреді. Бұл Словакиядағы түпнұсқа жиһазы мен жабдықтары толық сақталған жалғыз шато. Басқа да көрікті орындарға Красна Хорка қамалы (қайта құру жұмыстарына байланысты жабық), Краснохорское Подградие маңындағы Андрасси әулетінің мавзолейі және көптеген аңыздармен байланысты Словакиядағы үшінші биік қамал – Мурань қамалы кіреді. Көптеген туристер Гемерге оның үңгірлері үшін келеді. Мұнда мыңнан астам үңгір бар, олар ЮНЕСКО Әлемдік мұрасының тізіміне енген Аггтелек карсты және Словак карстының үңгірлерінің бөлігі болып табылады. Оларды Словакия мен Венгрияда да аралауға болады. Соңғы кезде Гемерге техникалық ескерткіштерінің арқасында қызығушылық артып келеді. Оларға Нижня Сланадағы (Huta Etelka) және Влаховодағы (Huta Karol) темір зауыттары, Славошовце мен Манезитовцедегі «Гемерлік байланыстар» (Gemerské spojky) деп аталатын аяқталмаған теміржол туннельдері мен көпірлері кіреді. Мұнда Рожнавадағы Кеншілер мұражайы, Римавска Соботадағы Гемер-Малохонт мұражайы, Путноктағы Гөмёри мұражайы және Ракош пен Нижня Сланадағы Кеншілер экспозициялары сияқты көптеген мұражайлар да бар. Гемердің табиғи көрікті жерлері – Мұранска Планина ұлттық паркі, әсем аңғарымен танымал Задиелска тиснява ұлттық қорғалатын аймағы. Жаяу жүргіншілер Бельярдың үстіндегі Воловец Скалиско төбесіне көтеріледі. Әсіресе көктемде туристердің қызығушылығын тудыратын орын – шырша бақтарымен және барокко стиліндегі шіркеуімен танымал Брдарка ауылы. Тағы бір танымал орын – Добшинский копец (Добшинский төбесі), онда Добшина қаласына көрініс ашылады және дөңгелекке көтерілу жарыстары өткізіледі.