Айдың Коперник кратері

Кіріспе

Айдағы елеулі ойыс, Ай кратері. Коперник – шығыс Oceanus Procellarum мұхитында орналасқан айлық соққы кратері. Ол астроном Николай Коперник құрметіне аталған. Коперник кезеңінде пайда болған кратерлердің типік мысалы, өйткені оның айқын сәуле жүйесі бар. Бұл кратер 800 миллион жыл бұрын 495 Eulalia астероидінің ыдырауынан пайда болған болуы мүмкін.

Сипаттамалары

Коперник бинокль арқылы көрінеді және Айдың Жерге қараған жарты шарының ортасынан сәл солтүстік-батысқа қарай орналасқан. Кратерден оңтүстікке қарай Mare Insularum, ал оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай Рейнхольд кратері жатыр. Коперниктің солтүстігінде Монтес Карпатус таулары орналасқан, олар Mare Imbrium-ның оңтүстік жиегінде жатыр. Коперниктің батысында шашыраңқы ай төбелерінің тобы бар. Салыстырмалы түрде жас болғандықтан, кратер қалыптасқаннан бері өте жақсы сақталған күйде қалды. Дөңгелек жиегі алтыбұрышты пішінге ие, ішкі қабырғасы террасалы және 30 км ені бар, тік беткейлі, ал төбесі қоршаған жазыққа шамамен бір километрге төмендейді. Үш анық терраса көрінеді, сондай-ақ кратердің құлауынан туындаған ішкі қабырғаның құлдырауынан пайда болған доға тәрізді көшкіндер де бар. Жақында пайда болғандықтан, кратердің түбі лавамен толмаған. Төменгі бөлігіндегі жер бедері оңтүстік жартысында төбелі, ал солтүстігінде салыстырмалы түрде тегіс. Орталық төбелері үш оқшауланған таулы тік өрмелеуден тұрады, олардың биіктігі еденнен 1,2 км-ге жетеді. Бұл төбелер аңғарлармен бөлінген және шығыс-батыс бағытында жуан сызық құрайды. 1980 жылдары осы төбелердің инфрақызыл бақылаулары оливиннің негізгі мафикалық минерал екенін көрсетті. Lunar Orbiter 5-тен алынған жоғары ажыратымдылықтағы суреттерге сүйене отырып, АҚШ Геологиялық қызметінің ғалымы Терри У. Оффилд кратердің жиегін дөңгелек, кратер қабырғасында көптеген ірі блоктар және күрделі орталық төбелер жиынтығы бар деп сипаттады. Параллель жарықтар жиынтығы (геология) Аристорх және Кеплер кратерлерінен шыққан сәулелер 800 километрге дейін созылады. Бұл сәулелер Тиходан созылатын ұзын, түзу сәулелерге қарағанда нашар көрінеді, олардың орнына қауырсын тәрізді белгілермен тұманды үлгі құрайды. Көптеген жерлерде сәулелер нақты радиалды таралуды құрамай, көлбеу бұрыштармен жатыр. Коперниктің айналасында кішігірім екіншілік кратерлердің кең таралуын байқауға болады, бұл егжей-тегжейлі мәлімет 1680 жылы Джованни Кассинидің картасында бейнеленген. Кейбір екіншілік кратерлер шығарылған материалдардың ішінде иілген тізбектер құрайды. 1966 жылы кратер Lunar Orbiter 2 аппаратымен көлбеу бұрыштан суретке түсірілді, бұл сурет астронавттардың қону орны іздеу кезінде пленканы жылжыту үшін түсірілген 12 "техникалық" суреттің бірі болды. Сол кезде NASA ғалымы Мартин Светник бұл егжей-тегжейлі суретті "ғасырдың ұлы суреттерінің бірі" деп атады, ал Time журналы да осы пікірді қолдады. Аполлон-12 миссиясы Коперниктің оңтүстігінде, Океанус Проселларумының базальттық жазықтарына қонды, бұл жазықтар кратердің сәулелерінің бірінің жолында болды деп есептелді, және ғалымдар топырақ үлгілерінің ғарыш сәулелеріне ұшырау мерзімі кратердің жасын анықтауға көмектеседі деп үміттенді. Нәтижелер шешімді болмады, бірақ кратердің 800 миллион жыл бұрын пайда болған деген болжаммен қайшы болмады. Коперник Аполлон-20 миссиясының қону орны ретінде қарастырылған.

Copernicus is visible using binoculars, and is located slightly northwest of the center of the Moon's Earth facing hemisphere. South of the crater is the Mare Insularum, and to the south south west is the crater Reinhold. North of Copernicus are the Montes Carpatus, which lie at the south edge of Mare Imbrium. West of Copernicus is a group of dispersed lunar hills. Due to its relative youth, the crater has remained in a relatively pristine shape since it formed. The circular rim has a discernible hexagonal form, with a terraced inner wall and a 30 km wide, sloping rampart that descends nearly a kilometer to the surrounding mare. There are three distinct terraces visible, and arc shaped landslides due to slumping of the inner wall as the crater debris subsided. Most likely due to its recent formation, the crater floor has not been flooded by lava. The terrain along the bottom is hilly in the southern half while the north is relatively smooth. The central peaks consist of three isolated mountainous rises climbing as high as 1.2 km above the floor. These peaks are separated from each other by valleys, and they form a rough line along an east–west axis. Infrared observations of these peaks during the 1980s determined that olivine was the main mafic mineral. Based on high resolution images from Lunar Orbiter 5, Terry W. Offield of the U. S. Geological Survey described the crater as having,

a hummocky crater rim, numerous large slump blocks on the crater wall, and a complex of central peaks. Sets of parallel [[fracture (geology)

The crater rays spread as far as 800 kilometers across the surrounding mare, overlying rays from the craters Aristarchus and Kepler. The rays are less distinct than the long, linear rays extending from Tycho, instead forming a nebulous pattern with plumy markings. In multiple locations the rays lie at glancing angles, instead of forming a true radial dispersal. An extensive pattern of smaller secondary craters can also be observed surrounding Copernicus, a detail that was depicted in a map by Giovanni Cassini in 1680. Some of these secondary craters form sinuous chains in the ejecta. In 1966 the crater was photographed from an oblique angle by Lunar Orbiter 2 as one of 12 "housekeeping" pictures that were taken to advance the roll of film between possible astronaut landing sites being surveyed. At the time this detailed image of the lunar surface was termed by NASA scientist Martin Swetnick and subsequently quoted by Time magazine as "one of the great pictures of the century." The Apollo 12 mission landed south of Copernicus on mare basalts of Oceanus Procellarum that were believed to have been in the path of one of the crater's rays, and scientists hoped cosmic ray exposure ages of soil samples would help constrain the crater age. The results were inconclusive, but not inconsistent with the estimated 800 million year age of crater formation. Copernicus itself was a possible landing site for the canceled Apollo 20 mission.

Аттар

Коперник есімі астроном Николай Коперник құрметіне берілген. Риччоли, итальяндық иезуит болғанымен, Коперниктің гелиоцентрлік жүйесіне ашық түрде қарсы шығып, шіркеу доктринасына сәйкес болғанына қарамастан, Коперникке ерекше кратер тағайындады. Риччоли бұл атауды гелиоцентршіл астрономдардың барлығын Дауыл мұхитының ішіне символдық түрде лақтырғанын айту арқылы негіздеді. Дегенмен, астрономия тарихшысы Иван Уитакер Коперник кратерінің маңыздылығы Риччолидің құпия түрде гелиоцентрлік жүйені қолдап, Николай Коперникке болашақ ұрпаққа лайықты мұра қалдыруға көмектескендігінің белгісі болуы мүмкін деп күдіктенеді. Алдыңғы ай картасын жасаушылар бұл нысанға әртүрлі атаулар берген. Пьер Гассенди оны Шартрез тауларының атымен Картузия деп атады. Майкл ван Лангреннің 1645 жылғы картасында Испанияның Филипп IV құрметіне «Филиппи IV» деп көрсетілген. Иоганн Гевелий оны Этна тауының атымен «Этна М.» деп атады. Кейіннен бұл кратерді ай картографы Томас Гвин Элгер «Айдың монархы» деп атады.