Кіріспе

Platanus orientalis, ескі әлемнің сикоморы немесе шығыс жазықтығы – Platanaceae тұқымдасының ірі, жапырақты ағашы, 30 метрден аса биіктікке жетеді және ұзақ өмір сүруімен және кең жайылған тәжімен танымал. Күзде оның терең жасыл жапырақтары қан қызыл, ақшақ және сары түстерге өзгеруі мүмкін.

Этимология

Түрдің атауы "шығыс" дегенді білдіреді (салыстыру үшін, "батыс" жазықтығы (немесе американдық сикомор) Platanus occidentalis деп аталады). Шығыс жазығының бастапқы таралған аймағы Балқаннан шығысқа қарай болған. Бұл ағаш ежелгі грек тарихы мен әдебиетінде "платан" деп, ал континенттік Еуропада соған ұқсас атаулармен аталып келген. Азияда Анатолиядан Үндістанға дейін де кеңінен танымал және көбінесе "чинар" немесе "ченар" деп аталады. Кашмир тілінде "Буин" деп те аталады.

Ауқым

Оның табиғи ареалы – Еуразия, Балқаннан бастап, кем дегенде Иран мен Орталық Азияға дейін созылады. Кейбір мәліметтерде оның табиғи ареалы батыста Иберияға, оңтүстікте Палестинаға және шығыста Гималайға дейін жетеді деп көрсетіледі. Бұл аймақтың көп бөлігінде ерте заманнан бері өсіріліп келе жатқандықтан, оның шеткі аймақтарда шынымен туған жерлік екенін анықтау қиынға түсуі мүмкін.

Сипаттама

Шығыс жазықтығы өзен жағалауларында, алдыр, күңгірт және тобылғы сияқты ағаштармен бірге табиғатта кездеседі. Бірақ, ол жақсы қалыптасқаннан кейін құрғақ топырақта да өмір сүре алады және жақсы өседі. Ол жүздеген жылдар бойы өсетін алып ағашқа айналуы мүмкін. Бұрынғы және қазіргі кезде диаметрі 1 метрден жоғары, жалпы көлемі шамамен бірнеше мың текше метр болатын онға жуық ағаш белгілі. Басқа жазық ағаштары сияқты, оның жапырақтары сабақта кезектесіп орналасқан, терең тілімделген, алақан немесе жапырақ сияқты болады. Көбінесе қабығы қабыршақталады, кейде қабыршақталусыз, қалың және кедір-бұдыр болады. Гүлдері мен жемістері дөңгелек, тікенді, сабақта екіден алтыға дейін топталып өседі. Табиғаттағы ағаштар арасында айтарлықтай айырмашылықтар бар, және бұл Лондон жазықтарымен (Platanus x acerifolia) будандасуынан туындауы мүмкін, ол P. orientalis пен американдық сикомордың (Platanus occidentalis) буданы.

Өсіру

Ағаш көптеген қоңыржай ендіктерде өсуге қабілетті, бірақ жылы жаз оған зор пайда келтіреді. Өте ірі және кең, жалпақ, қалың жапырақтары көлденең бағытта орналасқандықтан, ыстық маусымда оның көлеңкесі мен салқыны ерекше бағаланады. Ол күнге толы, құнарлы топырақта жақсы өседі және құрғақшылықты жақсы көтереді. Дегенмен, жас өсімдіктерге үнемі су беру қажет.

Басқа қолданыстар

Жапырақтары мен қабығы емдік мақсатта қолданылған. Бұтақтары мен тамырларынан матаға бояу жасалған. Ағашы, көбінесе «лак ағашы» деп аталатын, әсем өрнектелген және үй жиһазына өте құнды. Жапырақтарын суретшілер көбінесе жапырақтан ою-өрнек жасау үшін пайдаланады.

Грекия

Гиппократ ағашы, оның астында Гиппократ – "Медицинаның әкесі" – Кос аралында дәріс берген, шығыс жазықтығы болған деп есептеледі. Қазіргі күні сол жерде 500 жылдық ағаш болуы мүмкін, және ол түпнұсқадан алынған кесінділерден тігіліп отырғызылған болуы да мүмкін. Афина академиясы, Афинадан тыс орналасқан, студенттер ұстаздардың лекцияларын тыңдайтын және перипатетиктер философиямен айналысқан жазықтың қасиетті тоғайына ие болды. Грециядағы көптеген ауылдардың орталық алаңдарында платан ағаштары өседі, олардың жанында көбінесе су бұлақтары кездеседі, бұл бұрын ауыл тұрғындарының негізгі су көзі болған. Әдетте, бұл өте ескі ағаштар, олардың жасы жергілікті тұрғындар үшін мақтан тұтуға лайық. Кейде ең көне ағаштардың діңдері ішінара ойылып, жергілікті немесе келуші балалар мен жасөспірімдерге ойын-сауық үшін жеткілікті үңкірлерге ие болады, тіпті (ағаштың қалған бөлігімен бірге) туристік орын ретінде немесе кем дегенде бір рет қасиетті орынға айналады.

Рим

Плинийдің "Табиғи тарихы" еңбегінде бұл ағаш "шеттен келген, тек көлеңкесі үшін ғана әкелінген" деп жазылған, алғаш Диомедтің Тремити аралындағы мазарында отырғызылған, содан кейін Сиракуза тираны Дионисий Аға (б.з.д. 432-367 ж.) оны Грек Сицилиясына әкелген. Плинийдің мәліметтеріне сәйкес, ол бұл ағаштарды Региум (Реджио ди Калабрия) қаласына жеткізіп, оларды өз сарайының ұлы кереметі деп санаған. Одан бастап біздің заманымыздың бірінші ғасырына қарай Бельгиялық Галлиядағы Морини жерлеріне дейін тарады. Оның не үшін әкелінгеніне қарамастан, бұл ағаш ежелгі заманнан бері емдік қасиеттерімен қолданылып келген. Плиний платан ағашының қабығы, жапырақтары және өскіндерінен жасалған 25 түрлі емдік құралды сипаттайды. Ол оны күйіктерге, шағуларға, улауға, қырынуға және инфекцияларға қолдануды ұсынады. Плиний сондай-ақ аңызға толы платан ағаштарын да сипаттайды. Оның айтуынша, Афина академиясының ауласында 15 метрге дейін жететін тамыры бар ағаш болған. Лициний Муциан Ликиядағы ойыс платан ағашында 19 адамға той өткізсе, император Калигула Веллетридегі платан ағашының бұтақтарына салынған ағаш үйінде 15 адам мен қызметшілерге арналған кеш берген.

Кашмир

Мұсылмандық кашмирліктер шанардың 14 ғасырда Ираннан келген ислам уағыздаушыларымен Кашмир аңғарына әкелінгенін сенеді, ал индуист кашмирліктер бұл ағаштың дәстүрлі түрде Кашмирдегі индуист қасиетті орындарының жанына отырғызылғанын және индуист құдайы Бхаванимен байланысты екенін айтады. Бурзахом археологиялық қазбалары неолит дәуіріне жататын Platanus orientalis көмірінің қалдықтарын ашты. Мұсылман үкіметі орнағаннан кейін, әсіресе Моғолдар тұсында, шанар маңызды бақ және ландшафт ағашына айналып, көптеген тарихи бақтарда басымдық танытты. Бұл – Кашмирдің жасампаз мұрасы. Бұл аймақтың символы саналады. Аңғардың, төбелердің және қалалардың пейзаждарында кездесетін, қашмир тілінде «шанар», ал хиндустани тілінде «чинар» деп аталатын сұлу ағаш. Өзінің әсемдігімен және көркемдігімен танылған бұл ағаш суретшілер мен әдебиетшілерге әрқашан қызығушылық тудырған. 1374 жылы Мир Сәйід Әли Хамаданимен бірге Ираннан Кашмирге келген ислам мистигі Сәйід Әбул Қайым Хамадани отырғызған деп саналатын Шатырғам ауылындағы бір шанар ағашы, Кашмирдегі көптеген адамдардың пікірінше, әлемдегі ең көне тірі шанар ағашы болып табылады. Кашмирде шанар ағаштарын отырғызуға Моғолдар, кейіннен Догра билеушілері үлкен үлес қосты. 2009 жылы кесуге тыйым салынған болса да, Кашмирде шанар ағаштарының кесілуі жалғасуда. Қазір шанар ағаштарын мемлекеттік мүлік ретінде тіркеу қажет, олардың түбі ақ түспен боялады. Шринагар қаласының жанында орналасқан, 700-ден астам шанар ағашы бар Насим Бағы Кашмир университетімен бірлесіп Шанар мұрасы паркі ретінде дамытылды.

Ұлыбритания

2011 жылы Уилтширдегі Коршам сарайында Капабиллити Браун отырғызған бір дана Британ аралдарының ағаш тізілімімен Ұлыбританиядағы ең кең жайылған ағаш ретінде анықталды. Кем дегенде 1762 жылға дейін сақталған мысал Кью бақтарының он үш "Мұра ағашының" бірі болып табылады. Оксфордтағы Христос колледжінің Покок бағында Эдвард Покок 1636 жылы Алепподан әкелген тұқымнан отырғызған деп саналатын, "Покок ағашы" деп аталатын бір дана бар. 9 метрге жуық діңгесі бар ол Ұлыбританиядағы ең ескі ағаш болып есептеледі.

Мәдени сілтемелер

Георг Фридерик Гендельдің "Омбра май фу" ариясының негізгі тақырыбы – платан ағашы. Аталған арияда Персияның I Ксеркс патшасы платан ағашының көлеңкесіне ғашып, оны мақтайды. Шынар жапырағы Азад Джамму және Кашмирдегі ұлттық символ саналады және үкіметтік мөрде бейнеленген. Көптеген университеттер, соның ішінде Азад Джамму және Кашмир университеті де осы символды пайдаланады. Бұл – Үндістанның Жаму және Кашмир одақтық аумағының мемлекеттік ағашы. 2010 жылғы Қоғамдастық ойындарының ашылу салтанатында (Үндістанда өткен) "білім ағашы" сегментінде шынар ағашы ерекше көзге түсті. Христос шіркеуінің Покок бағындағы Покок ағашы Льюис Кэролдың "Jabberwocky" поэмасындағы Tumtum ағашының шабыт көзі деп есептеледі.