Кіріспе
Адамның медициналық жағдайы. Микобактериялық мойын лимфааденит ауруы, сонымен қатар скрофула деп аталады және тарихи түрде "патшаның жарасы" ретінде белгілі болған, туберкулезбен және туберкулездік емес (атипикалық) микобактериялармен байланысты мойын лимфа түйіндерінің қабынуын қамтиды.
The disease mycobacterial cervical lymphadenitis, also known as scrofula and historically as king's evil, involves a lymphadenitis of the cervical lymph nodes associated with tuberculosis as well as nontuberculous (atypical) mycobacteria.
Ауру
Скрофула – мойын лимфаденопатиясы үшін қолданылатын термин, көбінесе лимфа түйіндерінің лимфадениті деп аталатын инфекцияның салдарынан пайда болады. Оны туберкулездік немесе туберкулездік емес микобактериялар қоздыруы мүмкін. Ересектердегі скрофуланың 95% Mycobacterium tuberculosis бактериясынан, көбінесе иммундық жүйесі әлсіреген науқастарда (мойын туберкулездік лимфаденопатиясының шамамен 50% құрайды) туындайды. Иммундық жүйесі қалыпты балаларда скрофула көбінесе атипикалық микобактериялар (Mycobacterium scrofulaceum) және басқа туберкулездік емес микобактериялар (NTM) арқасында пайда болады. Ересектермен салыстырғанда, балаларда туберкулездік жағдайлар тек 8% ғана құрайды. 20 ғасырдың екінші жартысында туберкулездің айтарлықтай төмендеуіне байланысты, скрофула ересектерде сирек кездесетін ауруға айналды, бірақ балаларда жиі кездесе берді. Дегенмен, ВИЧ/ЖИТС пайда болғаннан кейін, бұл ауру қайтадан кеңіне тарады және аурудың кез келген сатысындағы науқастарға әсер етуі мүмкін.
Белгілері мен симптомдары
Ең көп кездесетін белгілер мен симптомдар – мойындағы созылмалы, ауыртпайтын, тұрақты және көбінесе уақыт өте келе үлкейетін ісік пайда болуы. Бұл ісік "суық абсцесс" деп аталады, себебі оның маңында жергілікті қызару немесе жылу болмайды, ал үстіңгі терінің түсі күлгін (көкшіл-күлгін) болады. НТМ инфекциясы басқа ерекше конституциялық симптомдарды көрсетпейді, бірақ туберкулез қоздырғышынан туындаған скрофула көбінесе қызба, дікіс, жалпы әлсіздік және пациенттердің шамамен 43%-ында салмақ жоғалту сияқты аурудың басқа симптомдарымен бірге жүреді. Зақым прогрессірлегенде тері ісікке жабысып, жарылып, синус және ашық жара құрайды. Бұрынғы кездегі кейбір науқастардың қаза болуына себеп – өкпедегі ірімшік тәрізді зақымдану және "патшаның жарасы" болған. Бұл сонымен қатар өкпе туберкулезімен де байланысты болды. Мұрын-мойын лимфадениті көбінесе бас аймағындағы микобактерия инфекциясынан туындайды. Бұл ауру өте тұрақсыз; кейбір жағдайларда зертханалық нәтижелер әртүрлі болуы мүмкін. Кейде бұл ауру туберкулез ауруының салдарынан да пайда болуы мүмкін. Дегенмен, әрбір жағдайда аурудың туберкулездік немесе туберкулездік емес микобактериялардан туындағанын анықтау өте маңызды, өйткені екі түрдің де емдеу тәсілі әртүрлі болады.
Диагностика
Диагноз көбінесе массадан инемен биопсия жасау немесе толық биопсия жасау арқылы қойылады, және M. tuberculosis инфекциясы болған жағдайда (Ziehl-Neelsen бояуы) боялатын қышқылға төзімді бактериялардың гистологиялық анықталуы, немесе ерекше өсіру және бояу техникаларын қолдана отырып, NTM-нің өсірілуі арқылы анықталады.
Патология
Скрофулдың классикалық гистологиялық бейнесі орталық ацеллюлярлық некрозбен (казеоздық некроз) және көп ядролы алып жасушалары бар грануломатоздық қабынумен қоршалған кейеацияланатын грануломалармен сипатталады. Туберкулездік және туберкулездік емес лимфаденит морфологиялық тұрғыдан ұқсас болғанымен, бұл бейне бактериялық лимфадениттің басқа себептерінен шамалы ерекшеленеді.
17 ғасыр
Патшаның зұлымдығы 17 ғасырда жиі кездесетін ауру ретінде белгілі болды және оның себебі қатерлі қанның қалқанша безі мен лимфа түйіндері сияқты губка тәрізді мүшелерде қатпарлануы деп саналды. Дәрігерлер бұл аурудың тұқым қуалайтынына және ата-ананың емдеусіз қалған венериялық инфекцияларынан туындайтынына сенді. Микобактериялық мойын лимфаденитін емдеу негізінен айналадағы жұмсақ тіндерді және/немесе аномальды массаны алып тастау үшін жасалған шағын кесіктерден тұрады. 18 ғасырға дейін көптеген дәрігерлер бұл ауруды патша отбасының мүшесінің тиюі арқылы ғана емдеуге болатынына сенді. Франция мен Англияда патшалар, олардың ауруды емдеуге керемет күші бар деп есептелді, жұқтырған адамдардың көпшілігіне қол тигізді. Бұл "тиюлер" Францияда король Филипп I (1060–1108) және Англияда король Генрих I (1100–1135) тұсында басталды. Күшті патшалар мен патша отбасының мүшелерінің жұрт алдында жасаған бұл емдеу амалы "Патшаның зұлымдығы" деген лақап атын қалыптастырды. Тиюден кейін, патша ауруға шалған адамға алтын жалатылған монетадағы періште бейнесін сыйлап, оны лентамен мойнына ілдіретін. Бұл аурудан сақтанудың бір жолы болды. Мұндай монетаның салмағы 5 грамға жете берді және ол құнды нәрсе саналды. Мысалы, үш жасында ағылшын лексикографы Сэмюэл Джонсон осылайша скрофуламен емделді, патшайым Анна оған қол тигізіп, алтын монета сыйлады, бірақ, өкінішке орай, бұл ешқандай нәтиже бермеді. Корольдік тию және хирургиялық жолмен алып тастау – емдеудің жалғыз әдісі емес еді: Scrophularia nodosa (жалпы атауы: Мысыққұйрық), оның түйінді тамырлары аурудың ісінген лимфа түйіндеріне ұқсайды, дәрігерлердің пікірінше, қолтаңбалар доктринасына сәйкес, ауруды емдеуде пайдалы болды – өсімдікті аурудың мойнына іліп қойды. Шындығында, Мысыққұйрықтың құрамында қабынуды, тітіркенуді және дискомфортты азайтуға көмектесетін заттар бар.
ХХ ғасырдан бүгінгі күнге дейін
Емдеу инфекцияның түріне қатты байланысты. М. туберкулезі инфекциясы үшін скрофуланың хирургиялық жолмен кесілуі тиімді емес, сонымен қатар рецидивтердің және фистулалардың пайда болу жиілігі жоғары. Бұдан өзге, хирургиялық араласу ауруды басқа органдарға таратуы мүмкін. Ең тиімді тәсіл – туберкулезді антибиотиктермен стандартты емдеу. Туберкулезді (және белсенді емес менингитті) емдеу үшін қолданылатын дәрілік коктейльге рифампицинмен бірге пиразинамид, изониазид, этамбутол және стрептомицин ("PIERS") кіреді. Дегенмен, NTM қоздырғышынан туындаған скрофула хирургиялық емге жақсы жауап береді, бірақ көбінесе антибиотиктерге төзімді болады. Зақымдалған лимфа түйіндерін қайталап аспирациялау, кюретаж жасау немесе толық кесіп алу арқылы жоюға болады (бірақ соңғы процедурада нашар әсерлер – көзге көрінбейтін тыртықтар, беттік жүйке зақымдануы немесе екеуі де болуы мүмкін). Туберкулездік емес микобактериялық инфекцияларға қатысты, әсіресе, кесу және дренаж, аспирациялық биопсия және химиотерапия сияқты көптеген емдеу опциялары бар. Осы әдістердің барлығы аурудың жазылуына көмектеседі. Алайда, әртүрлі емдеулер сауығу кезеңінде түрлі жағымсыз әсерлерге алып келуі мүмкін. Мұндай жағымсыз әсерлердің қатарында беттік жүйке зақымдануы және тыртықтар пайда болуы бар. Сондықтан, ем барысы әрбір науқасқа жеке тағайындалады, оның анамнезі мен инфекцияның ауырлығы ескеріледі.
Болжам
Дұрыс емделген жағдайда клиникалық ремиссия шамамен 100% құрайды. НТМ инфекцияларында тиісті хирургиялық ем салынғанда клиникалық ремиссия 95% - дан асып түседі. Науқаспен тығыз байланыста болған адамдарға, мысалы, отбасы мүшелеріне туберкулезге тест жасау ұсынылады.
Кейс-студиялар
Екі жақты мойын лимфа түйінінің үлғаюы байқалған үш жасар сау қызбен келді. Науқас туберкулезге жасалған тері сынамасы оң нәтиже көрсеткеннен кейін ауруханаға жатты, ал қосымша тексерулер мойнының маңында бірнеше лимфа түйінінің үлғайғанын анықтады. Ауруханада оған хирургиялық зерттеу жасалды, оның барысында лимфа түйінінің бір бөлігі алынып, артқы таңдай (ретрофаринкс) кептірілді. Көптірілген артқы таңдайдан метициллинге резистентті Staphylococcus epidermidis және Streptococcus mitis өсіп шықты. Бұл нәтижелерден кейін науқас он күн бойы линезолид қабылдады және 14 күн бойы антибиотиктермен емделді. Науқас бақылауға келген кезде лимфа түйінінің көлемі аздап ғана кеміді. Осы себепті, оны мойнынан толығымен алып тастау қажет болды. Алып тасталған лимфа түйінінен алынған тіндерді бактериялық егіп өсіру нәтижесінде "атипикалық микобактериялар" табылды, олар 16S гендік секвенирлеу арқылы Mycobacterium florentinum екені анықталды. Науқас жазылып үйіне қайтқаннан кейін, инфекцияның қайта оралғанын көрсететін ешқандай белгі бір жылдан астам уақыт бойы байқалған жоқ.