Кіріспе

Француз мемлекет қайраткері, революционер және полиция бастығы (1763–1820)

Жозеф Фуше, 1-ші Отрант герцогы, 1-ші Фуше графы (ʒozɛf fuʃe, 21 мамыр 1759 – 25 желтоқсан 1820) – француз мемлекет қайраткері, революционер және бірінші консул Наполеон Бонапарттың полиция министрі, кейіннен император Наполеонның бағынысында болды. Ол 1793 жылғы революция кезінде Лиондағы көтерілісті қатыгездікпен басуымен және Директория, Консулдық және Империя кезеңдерінде полиция министрі қызметін атқарғандығымен есімдері шешілді. 1815 жылы Наполеон тақтан басқаннан кейін құрылған Францияның уақытша үкіметі – Атқарушы комиссияның президенті болды. Ағылшын тіліндегі мәтіндерде оның лауазымы көбінесе Отранто герцогы деп аударылады.

Жастық шақ

Фуше Нант қаласына жақын, Ле-Пеллерин деген шағын ауылда дүниеге келді. Оның анасы Мари Франсуаза Крузе (1720–1793), әкесі Жульен Жозеф Фуше (1719–1771) болды. Ол Нант қаласындағы ораториандар колледжінде білім алып, әдебиет және ғылым саласында қабілетін танытты. Мұғалім болуды армандаған ол Париждегі сол орденнің бауырлары басқаратын мекемеге жіберілді. Ол тез үлгеріп, жақын арада Ниорт, Саумр, Вендом, Жуили және Аррас колледждерінде оқу-тәрбие жұмыстарын атқарды. 1788 жылы "София Мадлен" ложасында франкмасондыққа қабылданды. Аррас қаласында ол революцияға дейін және Француз революциясының басында (1789) Максимилиан Робеспьермен (және оның қарындасы Шарлоттамен) бірнеше рет кездесті. 1790 жылдың қазан айында ораториандар оны Нант колледжіне ауыстырды, оның революциялық идеяларын бақылауға тырысты, бірақ Фуше одан да демократ болып шықты. Оның қабілеттері мен дінге қарсылығы Нант халқының құрметіне бөледі, әсіресе ол жергілікті Якобин клубының жетекші мүшесі болғаннан кейін. 1792 жылдың мамыр айында ораториандар колледжі таратылғанда Фуше ораториандардан кетіп, ешқашан маңызды уәде берген жоқ.

Революциялық республикашыл

Монархия құлағаннан кейін 10 тамыз 1792 жылы (Түйлери сарайының шабуылынан кейін) ол 22 қыркүйекте Француз Республикасын жариялаған Ұлттық конвенцияға Лоара-Төменгі департаментінен депутат болып сайланды. Фушенің қызығушылығы оны Кондорсе маркізі және жирондистермен байланысқа әкелді, ол өзі жирондист болды. Алайда, олардың король Людовик XVI-ның сотталуы мен өлім жазасын қолдамауы (1792 жылдың желтоқсаны – 1793 жылдың 21 қаңтары) оны революциялық доктринаның адал жақтастары – якобиндерге қосылуға итермеледі. Фуше корольдің дереу өлім жазасын қабылдады және «патшаның көлеңкесі алдында тартынғандарды» айыптады. Конвенттің Ұлыбритания және Голландия Республикасына қарсы (1 ақпан 1793 ж., қараңыз Француз революциялық соғыстары) және кейінірек Испанияға қарсы соғыс жариялауынан туындаған дағдарыс Фушені Парижде билікті ұстап тұрған якобин радикалдарының бірі ретінде таныстырды. Бірінші коалиция армиялары Францияның солтүстік-шығысына қауіп төндірген кезде, Бретань және Вандеядағы шаруалардың корольшіл көтерілісі батыстағы Конвентке қауіп төндірді. Конвент Фушені және оның әріптесі Виллерсті «ақтардың» (корольшіл түстің) көтерілісін басу үшін дербес билікпен жабдықталған миссиямен жіберді. Ол осы міндеттерді аяусыз орындағаны үшін беделге ие болды және жақын арада Нивр департаментіне республика комиссары болып тағайындалды. Пьер Гаспар Шометпен бірге ол 1793 жылдың күзінде христиан дінінен бас тарту қозғалысын бастауға көмектесті. Нивр департаментінде Фуше шіркеулерді тонады, олардың құндылықтарын қазынаға жіберді және Ақыл-ой культін құруға көмектесті. Ол зираттардың қақпаларына «Өлім – мәңгілік ұйқы» деген жазу жазуға бұйырды. Ол сондай-ақ сән-салтанат пен байлыққа қарсы күресті, ақша қолданысын жоюды қалады. Жаңа культ Париждегі Нотр-Дам соборында «Ақыл-сана фестивалі» арқылы ашылды. Фуше осы жерде «оның [христиандықтан бас тартудың] алғашқы кезеңінің ең әйгілі мысалын» көрсетті. Бір қызығы, Фуше бұған дейін бір жыл бұрын ғана «білім беруде дін қызметкерлерінің рөлін қолдаған» болса, енді ол «білім беруде алғашқыда қалаған революциялық және философиялық рухты» қолдап, қоғамдағы діннің рөлінен мүлдем бас тарта бастады. Жалпы алғанда, дехристианизация қозғалысы «якобиндер мен радикалды көшбасшылардың Республиканың аман қалуы және республикалық азаматтардың құрылуы үшін қажет деп санай бастаған толыққанды трансформацияны білдірді». Фуше қараша айында Жан-Мари Колло д’Эрбуамен бірге Конвенттің жазасын орындау үшін Лионға барды. Лион Конвентке қарсы көтерілді. 23 қарашада Колло мен Фуше Лионды «революциялық соғыс жағдайында» деп жариялады. Екі адам кейін Республикалық бақылау жөніндегі уақытша комиссия құрды. Ол өз миссиясын діни рәсімдердің әдепсіз пародиісімен ерекшеленетін фестивальмен бастады. Фуше мен Колло кейін «Париж революциялық армиясының екі мыңға жуық құрамын» алып келіп, террорлық әрекеттерді бастады. «4 желтоқсанда 60 адам тізбектелген күйде қала сыртындағы де Бротто жазығында гранаттармен атылды, ал келесі күні тағы 211 адам. Бұл мылтық соққылары тиімсіз болды, нәтижесінде көптеген жараланған, айқайлаған, жартылай өлген адамдар қалды, оларды сабырмен және мылтықпен аяқтады. Осындай оқиғалар Фушені «Лионның қатыгез жазалаушысы» деп таныстырды. Комиссия көтерілісшілерді өлтіру әдістеріне риза болмағандықтан, көп ұзамай «гильотиндауды әдеттегідей атыс жасақтары толықтырды». Осы әдістердің арқасында «келесі бірнеше айда 1800-нен астам адам өлімге кесілді». Сонымен қатар, 1794 жылдың маусым айының басында «Жоғары Билік мейрамы» кезінде Фуше теистік қайта жаңғыруды мазақтау шегіне дейін барды. Робеспьер Фушемен ашулы хат алмасты, содан кейін 14 шілдеде Фушені Якобиндер клубынан шығаруға тырысты. Фуше, әдеттегідей, күш-жігермен жұмыс істеп, Парижде жасырын қалған күйде Робеспьердің құлдырауын сахна артында жоспарлады. Робеспьер өзінің ықпалын жоғалтқандықтан және Фуше Баррастың қорғауында болғандықтан, Фуше ақыры Робеспьердің тазалау толқынынан аман қалды. Қалған ультрасолшылдар (Колло д’Эрбуа, Било Варен) және Конвенттің бейтарап көпшілігінің қолдауына ие болған орташалықтар (Бурдон де Л’Оаз, Фрерон) Робеспьерге қарсы болды. Фуше Робеспьердің құлдырауын ұйымдастырды, бұл 1794 жылдың 28 шілдесінде 9-шы Термидордың драматикалық төңкерісіне ұласты. Фуше төңкеріспен тығыз айналысты: таңертең ерте тұрып, түнгісін де барлық пікірдегі депутаттарды аралап, әрқайсысына: «Егер ол [Робеспьер] құласа, ертең сіздер де құлайсыздар» деді. Фуше Наполеонның кейбір еркіндіксіз әрекеттерін жұмсартуға тырысты, бұл кейде тіпті корольшілдердің алғысын алды. Дюшесс де Гиш Ида д’Орсай қатысқан нақты емес қастандықтарды ашқанда, Фуше оның қашып кетуіне көмектесті. «Арена Черачи» (Conspiration des poignards) деп аталатын оқиғада да оның шеберлігі көрінді, онда полицияның провокаторлары күдікті рөл атқарды деп есептелді. «Қастандықтардың» бастылары оңай ұсталды және Ру Сен-Никазедегі қастандық (1800 жылдың желтоқсаны) Бонопарттың қатаң шаралар қолдануына мүмкіндік бергенде өлім жазасына кесілді. Бұл одан да қауісті қастандық (конспираторлар Бірінші консулдың каретасына жарылғыш зат орнатып, жанындағыларға ауыр зиян келтірді) Фушеге корольшілдердің жұмысы болып көрінді. Наполеон әлі де күшті якобиндерді кінәлауға ниеттенгенде, Фуше олардың кінәлі емес екенін және оның бұл оқиғаның корольшілдердің жұмысы екенін дәлелдей алатынын қатысты түрде мәлімдеді. Алайда, оның күш-жігері Бонопарттың жетекші якобиндерге қарсы репрессиясын болдырмады. Басқа да мәселелерде (әсіресе 1802 жылдың көктеміндегі «Плакатар қастандығы» деп белгілі болған оқиғада) Фуше якобиндерді Консулаттың кек алуынан сақтап қалған деп есептелді, ал Бонопарт өзіне бағынышты болғанға дейін өте күшті адамнан құтылуды шешті. Бонопарттың өмір бойына консул болып жариялануымен (1 тамыз 1802 ж.) Фуше лауазымынан алынды, бұл полиция министрлігінің таратылуымен және оның көптеген функциялары кеңейтілген Әділет министрлігіне берілуімен жұмсатылды. Наполеон шын мәнінде полиция министрінен қорқып, оны жеке өзі жұмыстан шығармады, оның орнына 35 000 жылдық табысы және жылына 30 000 франк тұратын жермен қатар, полицияның резервтік қорынан миллионнан астам франк алатынын хабарлау үшін қызметші жіберді. 1802 жылдан кейін ол бостандыққа оралып, Мелюндегі «Les Citoyens réunis» ложасына қатысты. Францияның Ұлы Шығысының орынбасары болған Камбасер, оған Францияның Жоғары Кеңесіне қарасты «Grande Loge symbolique Générale» сақтаушысы болуға көмектесті, онда ол масондық сот ісіне жауапты болды. Ол империядағы масондар туралы құнды ақпараттың көзіне ие болды. Фуше сенатор болды және өзінің кеңсесінде жиналған полицияның резервтік қорының жартысын алды. Алайда, ол өз тыңшылары арқылы жалғастырып, олар жаңа полиция министрінен гөрі көбірек ақпаратқа ие болды және Жорж Кадудал мен Шарль Пишегр қастандығы (1804 жылдың ақпан-наурыз айлары) кезінде Наполеонның құрметіне ие болды, Дюк д’Энгиеннің тұтқынға алынуына ықпал етті. Фуше кейіннен Энгеннің келесі өлім жазасы туралы: «Бұл қылмыстан да жаман, қателік болды» деді (бұл сөздер де жиі айтылады...).

Жүз күн және Бурбонның қалпына келтіруі

Көп ұзамай Наполеон Эльбадан қашып шығып, Парижге жеңіспен келді. Парижге келгенінің алдында (1815 жылғы 19 наурыз) Людовик XVIII Фушеге полиция министрлігін ұсынды, бірақ ол бас тартты: "Енді кеш, жасауға болатын жалғыз жоспар – шегіну". Одан кейін ол роялистердің оны тұтқындау әрекетін тоқтатты, ал Наполеон келген соң ол үшінші рет полиция ведомствосын басқарды. Бірақ бұл оған Венадағы австриялық мемлекет қайраткері Клеменс Венцель фон Меттернихпен құпия байланыс орнатуға кедергі болмады, оның мақсаты – барлық жағдайға дайын болу еді. Осы уақытта ол императорды билігін демократияландыруға барынша ықпал етті және Conseil d'État декларациясына "егемендік халыққа тиесілі – ол биліктің бастауы" деген сөздердің енгізілуіне себепкер болды деседі. Алайда Наполеонның автократиялық бейілімдерін басу мүмкін болмады, Фуше императордың құлауы жақын екенін сезіп, оны жеделдету және өзінің мүдделерін қамтамасыз ету үшін шаралар қолданды. 1814 жылы Фуше басып кірген одақтастарға қосылып, Наполеонға қарсы қастандық жасады. Бірақ ол Наполеонның қайта оралуы кезінде қайтадан оның жағына қосылып, жүз күнге созылған билігінде полиция министрі болды. Ватерлоо шайқасында Наполеонның толық жеңілісінен кейін Фуше тағы да Наполеонға қарсы қастандық құра бастады және парламенттік оппозицияға қосылды. Ол уақытша үкіметті басқарды және одақтастармен келіссөздер жүргізуге тырысты. Ол сондай-ақ, кейбір республикалық масондардың көмегімен өзі басшысы болатын республика құруды мақсат еткен болуы мүмкін. Бірақ Фуше көп ұзамай Саксониядағы француз елшісі қызметіне ауыстырылды; Таллеран да 1815 жылдың 9 шілдесінен 26 қыркүйегіне дейін премьер-министр болғаннан кейін көп ұзамай лауазымынан алынды. 1816 жылы роялистік билік Фушедің одан әрі қызметін пайдасыз деп санады және оған тыйым салынды. Ол 1820 жылы Триест қаласындағы жер аударылуда қайтыс болды.