Кіріспе

Екі немесе үш өлшемді нысанның дөңгелек пішінді ұшы – огива. Огива – екі немесе үш өлшемді нысанның дөңгелек пішінді ұшы. Огива қисықтары мен беттері инженерлік, архитектура, ағаш өңдеу және қару-жарақ өндірісінде қолданылады.

Этимология

Огив сөзінің ең алғашқы қолданылуы 13 ғасырдағы Виллард де Хоннекурдың эскиздер жинағында кездеседі, ол Солтүстік Францияның Пикардия аймағынан шыққан. Оксфорд ағылшын тілінің сөздігі француз терминінің шығу тегін белгісіз деп санайды; ол кеш латын тілінен алынған obviata сөзінен туындауы мүмкін, ол obviare етістігінің әйелдік, толық пассивті түрі, яғни «басқамен кездескен» немесе «қарсыласқан» деген мағынаны білдіреді. Дегенмен, Мерриам-Вебстер сөздігі оның «Орта ағылшын тіліндегі аркадан тұратын oggif тасы, орта француз тілінен алынған augive, огивалық диагональдық арка» деген сөзден шыққандығын айтады.

Түрлері және қолданбалы физика ғылымдары мен техникада қолдануы

Баллистикада немесе аэродинамикада, огива – бұл негізінен оқ немесе басқа да снарядтың ағымдық пішіндес мұрын бөлігін жасау үшін қолданылатын, ауа кедергісін немесе ауаның қарсылығын азайтатын, ұштарлы, қисық бет. Француз тіліндегі "ogive" сөзі "мұрын конусы" немесе "жарылғыш бөлік" деп аударылады. Дәстүрлі немесе секант огива – готикалық арка құрайтын сол қисықтың айналу беті; яғни, цилиндрлік бөлімінің ("сабының") диаметрінен үлкен радиусы бар шеңбер доғасы, сабының жиегінен басталып, осін кесіп өткенге дейін жүргізіледі. Егер бұл доға сапқа нөлдік бұрышпен жанасқандай (яғни, доғаның центрінен оське дейінгі қашықтық, сап радиусының қосындысы, доға радиусына тең болса) тартылса, онда ол жанама немесе спитцер огивасы деп аталады. Бұл жоғары жылдамдықты (дыбыс жылдамдығынан жоғары) мылтық оқтары үшін өте кең таралған. Бұл огиваның өткірлігі оның радиусының цилиндр диаметріне қатынасымен беріледі; мәнінің жартысы – жарты шар пішіндес дөңгелек, ал үлкен мәндер прогрессивті түрде өткір болады. 4-тен 10-ға дейінгі мәндер мылтық оқтарында жиі қолданылады, ал 6 саны ең көп таралған. Буллеттер үшін тағы бір кең таралған огива – эллипстік огива. Бұл спитцер огивасына өте ұқсас қисық, бірақ шеңбер доғасы осімен дәл 90° бұрышпен қиылысатын эллипспен ауыстырылады. Бұл өткірлік қатынасына қарамастан, сәл дөңгеленген мұрынды пішін береді. Эллипстік огива әдетте огива ұзындығының сап диаметріне қатынасы арқылы сипатталады. Бір жартысы – жарты шар. Іс жүзінде 1-ге жақын мәндер жиі кездеседі. Эллипстік огивалар негізінен пистолет оқтарында қолданылады. Геометриялық пішінге емес, ең аз турбуленттілік есептеулеріне негізделген күрделірек огивалар да бар, мысалы, үстіркілді зымырандар, ұшақтар және артиллериялық қарулар үшін қолданылатын фон Карман огивасы.

Сәулет

Готикалық сәулеттің ерекше белгілерінің бірі - сүйір арка.

Тарих

Тік аркалар б.з.д. 3 ғасырында Ситамархи үңгірлерінде пайда болған болуы мүмкін. Махараштрадағы (Үндістан) Тердегі Тривикраманың тұрған ғибадатханасы (б.з.д. 2 ғасырынан б.з. 3 ғасырына дейінгі Сатавахана кезеңімен дауланған) сонымен қатар ойыс арканы қамтиды, бірақ ол консольдік принциптерді пайдаланып салынған. Үндістанның археологиялық зерттеулер комитеті (ASI) Каусамбиде жүргізген қазба жұмыстары б.з.б. 8 ғасырдан б.з. 2 ғасырына дейінгі негіздері бар сарайды анықтады, ол алты кезеңде салынған. Соңғы кезең, б.з. 1–2 ғасырына жататын, тар өткелдерді жабу үшін төрт орталықтандырылған тік аркаларды және кеңірек аймақтар үшін сегменттік аркаларды қамтитын кең құрылымды қамтиды. Гандхарада жүк көтергіш функциялары бар тік аркалар да қолданылған. Бхитаргаон ғибадатханасының ішінде екі тік аркалы күмбез жүйесі салынған (Александр Каннингхам атап өткендей), ол б.з. 4–5 ғасырларындағы Гупта дәуірінің басына жатады. Махабодхи ғибадатханасында да б.з. 6–7 ғасырлары аралығында тік аркалар және жеңілдетуші аркалар пайда болды. Б.з. 5 немесе 6 ғасырындағы Каппадокиядағы (қазіргі Түркияның Орталық Анатолиясындағы) Романо-Византиялық Карамагура көпірінде Романо-Греко-Сирия сәулеттік дәстүрінің бөлігі ретінде ерте тік арка бар. Бірнеше ғалымдар тік арканы алғаш рет Орта Шығыста ислам сәулетінде, Аббасид халифаты кезінде б.з. 8 ғасырының ортасында архитектуралық принцип ретінде қалыптастырған деп санайды.

Талқылау

Кейбір ғалымдар, оның ішінде Хилл (1993) тік қабақтың индиялық тегін мойындаудан бас тартты; кейбір ғалымдар тік қабаттар Таяу Шығыста исламнан бұрынғы архитектурада қолданылғанын айтты, бірақ басқалары осы қабаттардың іс жүзінде параболалық екенін, тік қабаттар емес екенін мәлімдеді.

Қолданылуы

Готикалық сәулетте огивалар – аркалардың қиылысатын көлденең қабырғалары болып табылады, олар готикалық күмбездің бетін қалыптастырады. Огива немесе огивалық арка – жоғарыда көрсетілгендей циркульдермен немесе сипатталғандай эллипс доғаларымен салынған сүйір, "готикалық" арка. Өте тар, тік сүйір ұшы бар огивалық арка кейде "ланцеттік арка" деп аталады. Ең көп таралған түрі – радиусы енімен тең теңқабырлы арка. Кейінгі Фламян готика стилінде "огивалық арка" – S тәрізді қисықтар сияқты сүйір басы бар арка кеңінен таралды.

Гляциология

Гляциологияда "огивалар" термині мұздықтардың мұз құламасынан өте келе пайда болатын, ақ және қара түсті мұздың кезектесіп орналасқан жолақтарын көрсетеді.